Pand-nama — Farid ud-Din Attar

The Book of Advice is among the most widely circulated works in the Persian-speaking world. For centuries it was the first book placed in the hands of children learning to read — a compendium of moral wisdom arranged in seventy-nine short chapters, covering everything from the nature of God to the care of orphans. Attar's voice here is not the ecstatic mystical poet of the Conference of the Birds or the grief-stricken narrator of the Book of Afflictions. It is the voice of a teacher: plain, direct, urgent. He speaks as one who has seen the Road and returned to tell you what he found.

The structure is didactic: numbered lists of virtues and vices, warnings about the soul's commanding appetites, advice on silence, patience, generosity, and the keeping of company. Much of the wisdom is Quranic and Hadith-rooted; some is Persian folk wisdom polished into couplet form. The whole is suffused with the Sufi understanding that the self is the obstacle, the world is a veil, and the only permanent wealth is what you give away.

This is the first freely available English translation from Classical Persian. No English translation of the Pand-nama is known to exist in the public domain.

I. In the Name of God

Praise without limit to that God most pure,
who gave faith to a handful of dust.

He who breathed the spirit into Adam
and gave Noah salvation from the flood.

He whose wrath commanded the wind
and gave the people of Ad their due.

He who made His grace apparent
and turned the fire to a rose garden for His friend.

That Lord who at the hour before dawn
turned the people of Lot upside down.

Against the enemy who loosed an arrow at Him,
a gnat was sufficient for the task.

He who drew the enemies into the sea
and brought forth the she-camel from solid rock.

When the Almighty, the Self-Sustaining, showed His grace,
He made iron into wax in David's hand.

He gave Solomon dominion and sovereignty —
by his ring, the demons and fairies obeyed.

From the body of the patient one He fed the worms,
and from Jonah He gave a morsel to the whale.

One servant He places under the saw;
another He crowns with the diadem.

He is the Sultan — what He wills, He does.
A world, in one breath, He can destroy.

The sovereignty is His beyond dispute —
no one dares ask how or why.

To one He gives treasure and blessing;
to another, toil and hardship.

To one He gives gold, two hundred purses full —
another dies longing for bread.

One sits on the throne in a hundred honours;
the other opens his mouth in hunger.

One is clad in squirrel fur and sable;
another sleeps naked in the furnace.

One lies on a bed of silk and brocade;
the other freezes in the dirt.

In the blink of an eye He overturns the world —
no one dares breathe a word.

He who feeds the fish to the bird of the air
gives His servants fortune and kingship.

Without a father He brings forth a child;
He makes the infant in the cradle speak.

He makes the hundred-year dead alive again —
who but God could do such a thing?

A Maker who from clay fashions kings
and makes the stars a rain of stones upon the demons.

From dry earth He grows green grass
and upholds the sky as well.

No one shares His kingdom.
His word has neither melody nor voice.

II. On the Blessings of the Prophet

Lord of both worlds, Seal of the Messengers —
he came last, yet was the glory of the first.

For him the nine heavens were his ascent;
prophets and saints stood in need of him.

His being became a mercy to all worlds;
the whole earth became his mosque.

His companions were Abu Bakr and Umar —
from his fingertip the moon was split.

One was his companion of the cave;
the other, commander of the righteous.

His companions were Uthman and Ali —
for his sake they became saints in the world.

One was the wellspring of modesty and forbearance;
the other, the gate of the city of knowledge.

That messenger of God who was the best of humankind —
his noble uncles were Hamza and Abbas.

Every moment from us, a hundred blessings and a hundred salutations
upon the Prophet, his family, and his companions all.

III. On the Excellence of the Imams of the Faith

Those imams who strove in their devotion —
may God's mercy be upon their souls.

Abu Hanifa was the imam of purity,
the lamp of the community of the Chosen One.

May God's grace be the companion of his soul;
may the spirits of his students be rejoicing.

His companion became Abu Yusuf the Judge,
and through Muhammad, the Gracious One was pleased.

Shafi'i, Idris, and Malik, with Zufar —
through them the faith of Ahmad found its beauty and its splendour.

May their souls rejoice in the highest paradise;
may the palace of religion flourish through their knowledge.

IV. On Intimate Prayer

O King, forgive our transgressions —
we are sinners and You are the Forgiver.

You are the doer of good; we have done evil.
Our offences are without end or limit.

For years we wandered in wickedness and disobedience;
at last we have come to regret what we have done.

Day and night we dwelt in sin,
heedless that forelocks would be seized.

Always we were captive to disobedience,
companions of the ego and of Satan.

Not an hour has passed us free of sin;
not one act of worship done with presence of the heart.

Your servant has returned to Your door, a fugitive
who spilled his honour through disobedience.

He hopes for forgiveness from Your grace,
for You Yourself have said: "Do not despair."

The ocean of Your kindness is without shore —
only Satan despairs of Your mercy.

The ego and Satan blocked my road, O Generous One;
Your mercy is my intercessor.

I look to You to cleanse me of my sins
before You return me to the dust.

In that moment when You take my soul from my body,
take me from this world with the light of faith.

V. On the Opposition of the Commanding Soul

The wise one is he who gives thanks
and has mastery over his own soul.

Whoever swallows his anger, O young one,
is among the saved of this world.

The most foolish of all people
is one who runs after the ego and desire

and yet imagines, in that darkened mind,
that God will forgive him in the end.

Though poverty is hard, O my son,
nothing is finer than poverty itself.

Whoever tames the rebellious soul within
earns a noble name among the wise.

In the discipline of self-denial, bring the evil soul to heel,
lest it cast you into ruin.

Whoever seeks to remain safe
must turn away from all of humankind.

Know that all people are asleep —
only the one who has departed the world is awake.

Whoever wrongs you — accept their excuse.
To find forgiveness, do not hold it against them.

God does not love the one who torments others —
this is not the character of a devout soul.

Whoever wounds a heart through cruelty
has inflicted that wound upon himself.

Whoever is engaged in tormenting hearts
will know nothing but weeping in his punishment.

O my son, do not seek to torment hearts,
and do not turn away from your God.

Do not wound the feelings of another, O my son,
or you yourself will suffer the blow upon your soul.

If you wish to become honourable,
speak the names of others only in goodness.

If you lack the strength for good, then do no harm.
Do not heap endless cruelty upon yourself.

Seal your tongue from speaking ill of others,
lest you find your own hands and feet in chains.

Whoever does not seal his tongue from slander
is not freed from punishment.

VI. On the Benefits of Silence

O brother, if you are one who seeks the Truth,
open your lips only by God's command.

If you are aware of the Living, the Undying,
set the seal of silence upon your mouth.

O my son, hear this counsel and advice:
if you want salvation, be silent.

Whoever speaks too much —
his heart within his chest is ailing.

The practice of the wise is silence;
the practice of the fool is forgetting.

Silence from falsehood and slander is obligatory —
a fool is one who is eager to speak.

O brother, speak nothing but the praise of God.
Do not speak God's word to spite another.

Whoever is captive to fine phrases
will have everything he owns plundered.

The heart dies from too much speaking,
though the speech itself be worthy of paradise.

And whoever strives for eloquence
wounds the face of the heart.

Keep your tongue imprisoned in your mouth
and cut yourself off from expectations of others.

Whoever sees his own faults clearly —
a power awakens in his soul.

VII. On the Qualities of the Faithful and Sincere Action

Whoever is a person of faith, O dear one,
keeps four things pure from four things.

First, keep your heart pure from envy —
then you may count yourself a believer.

Keep your tongue pure from lies and slander,
lest your faith be damaged.

If you keep your actions pure from hypocrisy,
the candle of faith will be your light.

When you keep your belly pure from what is forbidden,
you are a person of faith — and peace be upon you.

Whoever has these qualities is noble;
whoever lacks them has a faith that is weak.

Whoever is not inwardly pure from what is forbidden —
his soul has no path to the heavens.

When actions are not pure from hypocrisy,
they are fruitless, like a pattern on a straw mat.

Whoever has no sincerity in their actions
is not among the chosen servants in this world.

Whoever works for God alone —
his work is always flourishing.

VIII. On the Foundation of Faith

The foundation of faith is six things, O unique one —
I will tell you, if you will hear with the heart.

Three of the six are certainty, fear, and hope;
the rest are trust, love, and modesty.

Whoever possesses the light of certainty
is a person of faith and a bright heart.

Whoever has no fear within his soul —
O my son, his faith is weak.

If the ledger of your deeds is not white,
do not despair of the mercy of God.

Whoever has no trust in God —
it would be fitting to weep over him, weeping.

Whoever has no love of God in his heart —
from his actions nothing remains but wind.

Be, O servant, a lover of God,
that you may be sheltered from His punishment.

O brother, modesty is part of faith —
the shameless one belongs to the company of Satan.

If you are a believer and a devout soul,
show modesty before God and before all people.

IX. On the Character of Kings

Four qualities, O brother, in this world
bring harm to kings.

When a king laughs in public,
his awe is diminished beyond doubt.

Likewise, keeping company with every beggar
makes a king seem base.

If he takes too many women into his private quarters,
he makes himself a king without dignity.

Whoever possesses the splendour of world-rule
inclines toward doing the least harm.

A king needs justice and fairness
so that through his justice a whole world may be glad.

If a king moves toward oppression,
his armies and hosts will profit him nothing.

When a king is just and of noble aspect,
his kingdom endures.

When a sultan shows generosity to his army,
they will stake a hundred lives for him.

X. On the Signs of Greatness

Four things are the proof of greatness —
whoever has them is a noble soul.

To honour knowledge without measure
and to give the people answers that are right.

Another is to seek the company of the Friend,
and to be on guard against the enemy.

Whoever possesses knowledge, reason, and discernment
holds the wise and the learned in high esteem.

O brother, if your intellect is complete,
speak softly and sweetly to all people.

Whoever is sour of face and bitter of tongue —
friends will turn their faces from him.

Whoever is not on guard against his enemy
will in the end see pain and harm from him.

Do not let the enemy dwell near you,
for it is better to keep the enemy far.

Among friends, be joyful.
If you are wise, stay far from the enemy.

Keep always in the company of those who love,
and as best you can, look not upon the face of foes.

O my son, prepare provisions for the road,
and set aside the talk of this and that.

XI. On Four Things That Are in Peril

Four things, O brother, carry danger —
be on guard against them as best you can.

Nearness to the sultan, friendship with the wicked,
desire for the world, and the company of women.

Nearness to the sultan is a burning fire;
friendship with the wicked is destruction of the soul.

The world holds poison within, like a snake,
though its surface shows pattern and design.

It appears lovely and beautiful to the eye,
but its venom puts the soul in danger.

The venom of this painted serpent is fatal;
whoever is wise stays far from it.

Do not stare like a child at red and gold.
Do not be deceived like a woman by colour and scent.

The old crone of the world has dressed herself as a bride —
every moment she wants a different husband.

Blessed is the man who broke free of this wife,
turned his back on her, and gave her the triple divorce.

She smiles at her husband's face,
then destroys him with the bite of her teeth.

XII. On Good Fortune

Four things are the signs of good fortune —
whoever has all four is blessed.

A noble origin is the sign of the fortunate —
one without lineage is not fit for crown or throne.

Another sign is a pure heart —
if your heart is pure, there is nothing to fear.

The fortunate possess right judgement.
Whoever has poor judgement lives in torment.

Whoever feels safe from the punishment of God
is no believer — he is an absolute denier.

The life of this world is no more than five days —
a fool is one who does not think ahead.

Leave the pleasures of the world behind.
Hold fast to the hem of the people of the heart.

Do not pursue the pleasures of the ego.
Do not fall in love with the perishing world.

There is no profit in enduring the world's pains
when in the end you must die.

When the soul departs from your body,
dust will settle into your bones.

There is no escape from surrendering your life —
your only bandit is your own commanding soul.

XIII. On the Cause of Well-Being

If you seek well-being, O dear one,
it can be found in four things:

Security and blessings in the household,
good health, and ease of mind.

When you have security along with blessings,
you have the signs of well-being.

With a free heart and good health,
you need seek nothing more from the world.

As far as you can, do not satisfy the appetites of the soul,
lest you fall, O my son, into its trap.

Trample the desires of the ego underfoot.
Give it as little as you can.

The ego and Satan are leading you astray
to throw you into a pit.

Keep the ego beaten down and always humbled.
As far as you can, keep it from carrion.

Whoever feeds the evil soul to fullness
makes it bold in sin.

Keep your character far from every jest
lest you fall into punishment and crime.

Do not fill your belly to the brim with food and water.
Do not make yourself a feeding trough like an animal.

Eat little by day, even if you are not fasting —
do not gorge: you are not a beast.

O you who sleep through the whole night until dawn,
light a lamp for your own grave.

Sleeping and eating are the habits of livestock —
the sleeping ones have no share of that bounty.

O my son, you will sleep long enough in the grave — rise!
If you know yourself, rise without argument.

To set your heart on this base world is a mistake.
If you withdraw your hem from it, that is right.

Why do you set your heart on this lowly world
when you will not dwell in it forever?

Do not adorn your exterior, O poor one,
so that your interior may shine like the full moon.

Do not seek every beautiful face.
Do not be consumed by longing for silk and brocade.

Leave desire behind. Be a servant of God.
If you want to live, live in a patched robe.

Put the woollen cloak upon your shoulders.
Drink a draught of unfulfilled desire.

O you who draw the woollen garment to your breast —
first cleanse your breast of pride.

If you want your share of the hereafter,
strip yourself of your splendid robes.

Be without pretension. Do not seek adornment.
Leave comfort behind. Do not seek ease.

Let there be no fine garment on your body;
let there be no soft bedding beneath your side.

Like the Sufi in sackcloth and wool,
be clothed in the attributes of God.

For the one on the path, a reed mat is a carpet,
for a brick will be his pillow in the end.

XIV. On Humility and the Company of Dervishes

If you have intellect joined with knowledge,
be a dervish and sit with dervishes.

Keep no company but dervishes.
As far as you can, do not speak ill of them.

Love of dervishes is the key to paradise;
their enemy deserves a curse.

The garment of the dervish is nothing but a patched cloak.
He pursues neither desire nor the approval of others.

Until a man places his foot upon the neck of the ego,
how shall he find the way to the door of God?

The one on the path is not concerned with palace and garden.
Upon his heart there is nothing but pain and longing.

If you raise your mansion to the sky,
in the end you will be hidden beneath the earth.

Though you have the might and strength of Rustam,
your place, like Bahram's, will be in the grave.

O my son, do not be heedless of the hereafter.
Do not be content with the goods of this world.

O my son, do not be drunk on youth —
for youth and age are birds of passage.

XV. On the Signs of Misfortune

To show misfortune, there are four signs —
listen, and I will tell you each one.

To wound a heart with cruelty —
in the end, the punishment is never mild.

To wish harm upon another —
its recompense falls first upon yourself.

To mock the people of God —
beware, for He is near to His devoted ones.

To neglect the poor:
a king who scorns the poor is soon dethroned.

God does not love those without compassion.
Turn from cruelty. Be gentle toward the weak.

Those who do no good shall find no good;
whoever sows thorns shall not harvest roses.

In the hereafter, whoever has no provision for the road
shall find no share of paradise.

Whoever wrongs the people in this world —
do not ask what shall become of him tomorrow.

Those who are unmindful and asleep
shall awake in the next world to find regret.

To turn from the door of the Merciful One
brings nothing but disaster to the wretch.

XVI. On Self-Denial and Renunciation

Four things are the mark of the pious —
if you hold them, you have found the way.

The first is that they do not seek rank.
They have turned from the world with true devotion.

Neither by gold nor by position are they tempted —
they have chosen poverty and are content.

They have turned their face from the world's riches
and fastened the belt of devotion to the Lord.

They have washed their hands of desire,
and from their breast they have expelled the love of self.

The one who renounces does not seek comfort.
This world is nothing but a place of passage.

They neither fear poverty nor crave wealth.
Their heart is fixed upon the Eternal.

They live content on little,
and their contentment is their crown.

They eat to live, not live to eat.
The world is their servant, not their master.

Whoever gives up what the ego craves
finds what the spirit needs.

XVII. On Struggling with the Soul

The people who struggle with their soul have four signs —
listen, and I will name them all.

They eat little and speak less.
They sleep little and keep their worship much.

They sit with the people of the heart
and turn from every worthless gathering.

They do not seek the approval of the world.
Their concern is only the approval of God.

They mourn when others laugh,
for they see what the heedless cannot see.

They are humble though they carry mountains.
Their speech is soft though their truth is hard.

They have burned the roots of desire within,
and what remains is the light of the Lord.

To them this world is a narrow bridge —
they cross it trembling, not dancing.

Whoever fights his soul and wins
has won a battle greater than all wars.

If a man conquers kingdoms but not himself,
he has conquered nothing.

When your soul is at last obedient to the Truth,
be swift in worship as the wind,
and be free of all the affairs of the world.

XVIII. On Poverty and Patience

Blessed is the patient poor man
whose patience was polished through hardship.

Whoever gathers this world's riches together
will find, in the end, that none of it was his.

This world has no loyalty to any man —
do not set your heart on what will leave you.

Wealth is a loan from the Almighty —
the one who claims it owns nothing.

If the whole world were yours,
you would leave it all behind on the day of death.

Many a rich man envies the beggar:
at the hour of death the beggar is lighter.

Be content with little, O my son,
for the content man is king among the beggars.

Nothing is harder than poverty — I know.
But nothing is holier either.

Patience in poverty is the crown of saints.
Impatience is the mark of those who have not tasted.

Whoever complains of his poverty to people
has complained of God to His servants.

Whoever endures in silence
will find his patience become a lantern in the dark.

If you possess one loaf and a clean heart,
you are richer than the sultan on his throne.

The poor man who gives thanks is beloved of God.
The rich man who is thankless is despised.

In the alchemy of the soul,
poverty is the fire and patience is the gold.

Whoever carries poverty with dignity
wears a garment the angels envy.

Whoever begs from creatures abandons the Creator.
Ask only from the One who needs nothing.

Consider this world as a place of testing.
The test is not wealth — the test is what you do with nothing.

If God has given you little,
He has given you the chance to become great.

In hardship, the truthful find their truth.
In ease, even the wicked seem virtuous.

Those who know this secret do not weep —
they drink the whole cup and call it mead.

Wealth and poverty are both from Him.
Accept what He has chosen for you.

Better a dark hut full of prayer
than a golden palace full of heedlessness.

The dervish who prays at dawn with a hungry belly
is closer to God than the king who feasts and forgets.

Patient poverty is the door to His nearness.
Whoever enters finds what no wealth can buy.

Every saint who walked this earth
walked it poor and called it paradise.

XIX. On Humility and Abandoning Pretension

Why do you adorn your head with a turban, O my son,
when you could win a heart instead?

Until you renounce honour, wealth, and rank,
you will not rise above them all.

It is not manhood to adorn the self.
Whoever adorned the body sought the death of the soul.

There is no garment finer than the garment of piety.
In pretension, a man has no foundation.

Whoever is captive to adornment
is a child of comfort in this world.

In the end, nothing awaits him but frustration;
he will have no share of true delight.

Self-praise is the practice of Satan.
The one who belittles himself — that is the real man.

Satan said: "I am better than Adam" —
and was cursed until the Day of Judgement for it.

Through humility, dust becomes a human being.
Through arrogance, light and fire are lost.

Satan was expelled for his pride.
Adam was accepted for his repentance.

Adam became honoured when he sought forgiveness.
Satan was disgraced when he sought greatness.

The seed that falls low is raised up;
the ear of wheat that lifts its head is cut down.

XX. On the Signs of Foolishness

Four things are the signs of foolishness —
I will tell you, so you may know.

The fool does not see his own faults in this world
but is always seeking the faults of others.

He sows the seeds of stinginess in his own heart
and yet expects generosity.

Whoever gains no goodwill from the people through his character
has no worth at the door of the Worshipped One.

Whoever makes bad character his habit —
his affairs are always in ruin.

A bad nature upon the body is a plague upon the soul.
The bad-natured one is not among humankind.

Stinginess is a branch of the tree of Hell;
the miser is a dog of the slaughterhouse.

How shall the miser ever see the face of paradise?
A gnat has fallen beneath the foot of an elephant.

Stay far from the stinginess of misers,
lest you be counted among the fools.

XXI. On Considering the Outcome

That you may be freed from calamity, O dear one,
hold back your hand from two things.

Hold back from the ego and the world,
and calamities will have no business with you.

But if you are caught in greed and appetite,
a hundred calamities will rush upon you from every side.

Whoever has nothing at stake in the world
is safe wherever he goes.

Let go of the ego and the world, O my son —
you will be free from calamity and danger.

How many a soul, for the sake of the wretched ego,
fell into disaster and was wasted by grief!

For the sake of the ego, the bird of ill fortune
came and fell into the hunter's net.

That your heart may find peace, O my son,
count the world's being and not-being as one.

Do not feel safe from God's punishment and wrath.
Do not pursue the tormenting of any believer.

In trouble, do not seek help from any creature,
for there is no rescuer but God.

Whoever you have wronged — seek their pardon,
lest they be your adversary at the reckoning.

Whoever seeks riches from the All-Gracious
can find them in contentment.

XXII. On Four Things the Wise Must Avoid

Whoever has wisdom and knowledge, O dear one,
must keep far from four things.

Do not entrust your affairs to the unworthy.
Do not show kindness where it is wasted.

If you have wisdom, do not incline to wickedness.
And beyond that, do not be frivolous.

To be the greatest in your time,
keep your hand open to bread and salt.

If you would be just in this age,
treat those beneath you well, O my son.

Whoever stands firm in his own counsel —
others will take his counsel seriously.

Whoever is weary of his own words —
others will not accept his words.

Whatever is disapproved in the sacred law —
never circle near it, O prudent one.

To see the right course clearly in all things,
do not act by your own whim, O my son.

XXIII. On the Craft of Salvation

Without doubt, salvation lies in three things.
I will tell you — learn them, O dear one.

One of them is fear of the Lord of Majesty.
The second is seeking lawful provision.

The third is walking on the straight road.
Whoever holds this quality is saved.

If you make humility your practice, O young one,
all the people of the world will love you.

Do not bow your head before the worldly.
If you do, your faith will surely leave your hand.

Do not praise the worldly for their gold.
What will you do with this carrion?

The wealthy of this age are corpses —
O my son, do not keep the company of the dead.

Suppose you gathered endless gold and silver:
after that, take it into the pit of regret.

XXIV. On the Remembrance of God

Be always, O my son, with the remembrance of God,
if you are aware of His justice and His fairness.

Keep the morning and the evening alive with remembrance.
Do not let your days pass in forgetfulness.

The remembrance of God is food for the spirit,
a balm for this wounded heart.

If the remembrance of God is the companion of your soul,
how could you desire palace and portico?

If for a single moment you become heedless of the Merciful,
in that same moment you become the companion of Satan.

O believer, speak the remembrance of God often,
that you may find honour in both worlds.

Remembrance requires sincerity first of all —
remembrance without sincerity, how can it be right?

Whoever makes his worship pure as gold
shall not see harm from any creature.

Whoever speaks a good word without pride
causes a hundred doors of grace to open.

Remember God in all your states,
and God will remember you on the day of reckoning.

Whoever in his heart carries the remembrance of God
at the hour of death shall not drink the poison of despair.

The remembrance of God is the polish of the heart —
if the heart is polished, it reflects the Light.

Do not lose a single breath without remembrance,
for a breath lost is a life lost.

He who remembers, God remembers him;
he who forgets, God forgets.

If your tongue is occupied with remembrance
and your heart is absent — that is the shell without the pearl.

True remembrance is when the heart remembers
and the tongue falls silent in awe.

The one whose heart and tongue are both remembering
has reached the threshold of the Beloved.

Make the remembrance of God your very breath.
Between two breaths lies a wilderness — cross it.

XXV. On Four Qualities Beautiful in People

Four qualities are beautiful in people.
Learn them, and they are enough.

A body made wholesome by lawful food,
a heart made pure by honest intention,

and a tongue made sweet by truthful speech,
and a hand made open by the giving of what is due.

XXVI. On Blameworthy Character

In all the world, six qualities are blameworthy.
Learn them, and keep far.

Greed and pride and envy —
these three alone will burn down a life.

Anger and malice and slander —
these three complete the fire.

Whoever carries any one of these
has poison in the very marrow of his soul.

The cure is to see it. The cure is to name it.
The antidote for every poison is awareness.

Whoever says "I am free of these"
carries the seventh: self-deception.

XXVII. On the Signs of the Wretched

Ten signs mark the one who is wretched —
I will tell you each, so you may be warned.

He loves the world and fears not God.
He speaks much and listens little.

He is generous with promises and stingy with deeds.
He flatters in public and slanders in private.

He gives counsel he does not follow
and condemns faults he himself possesses.

He envies the fortunate
and mocks the afflicted.

He is harsh to the weak
and servile to the strong.

He postpones repentance
and trusts in a tomorrow that is not his.

He measures others by what they own
and measures himself by what he imagines.

When you see a man with these signs upon him,
flee from him as you would flee from a fire.

XXVIII. On Not Belittling Others

Do not hold any creature as contemptible,
for no one knows where God has placed His secrets.

Many a beggar is a saint in God's sight;
many a king is a beggar in the unseen world.

The ant beneath your foot
may carry more faith than the elephant.

Do not scorn the poor for their rags,
for beneath the rags may be a heart that shines.

God raises whom He wills and lowers whom He wills;
the measure is not what the eye can see.

A seed that looks like nothing
may be a tree waiting to unfold.

You do not know whose prayer God answers.
You do not know whose tear God catches.

Do not belittle any servant of God,
for God's regard is not your regard.

The one you dismiss may be the one
who stands between you and calamity.

Humility toward all — this is the wisdom.
The one who bows sees further than the one who stands tall.

XXIX. On Four Things That Give Birth to Four Others

Four things give birth to four others.
Listen, and remember, O young man.

Whoever makes silence his practice
has nothing to fear from anyone in this world.

From generosity a man gains mastery;
gratitude increases every blessing.

If you want safety, be silent.
Whoever does good openly becomes secure.

Whoever is quiet and holds his tongue
puts on the garment of safety.

If you wish to be safe,
do good to the people of the world.

Whoever makes a habit of bounty and grace
is honoured among all people.

Whoever does good or evil —
know that he does it all to himself.

O brother, be a servant of the Worshipped One.
As far as you can, be generous and giving.

Beware the stinginess of misers,
lest the fire of Hell burn you.

XXX. On Four Things of Little Duration

Four things do not last long —
if you are wise, you will not rely on them.

The companionship of the ignoble
and the love of those who seek only gain.

When a man sits with the unlike-natured,
he sees less companionship from them.

The crow, free of the scent of roses,
finds the company of the nightingale repulsive.

The companionship of the unlike-natured is soul-killing —
everyone knows this, yet few heed it.

When the unlike-natured comes before you,
O my son, pass by him like the wind.

XXXI. On Four Things Completed by Four Others

Four things are completed by four others.
Listen and remember, O young man.

Knowledge reaches its perfection through reason.
Intention finds its beauty through action.

Your faith is completed by self-restraint.
Your blessings are completed by gratitude.

Knowledge has its fulfilment in reason;
intention without action goes unseen.

Gratitude perfects every blessing;
ingratitude brings its destruction.

Failing to give thanks is the loss of the blessing;
the grateful one's share is the perfection of the blessing.

Knowledge without reason cannot be put to use.
Do not sit in the company of the witless.

Without reason, knowledge is a burden, O my son —
knowledge is the bird and reason is the wing.

Whoever has knowledge but does not act upon it
is far from the path of reason.

XXXII. On Four Things That Can Never Be Brought Back

Four things, once they have departed,
can never be brought back.

A word that has slipped from the tongue;
an arrow that has left the bow.

How will you recall the word once spoken?
No one can undo what destiny has decreed.

Once you have loosed the arrow, can it return?
Just so the lifetime you have wasted.

Whoever speaks without thought
will know regret beyond measure.

Before you speak, you can still choose to speak.
Once spoken, how can it be hidden?

Know that every breath of your life is a treasure.
Once gone, it will not come back.

No one has ever turned fate aside by himself.
Whoever accepts fate does no wrong.

Whoever wishes to be safe —
a seal must be placed upon his mouth.

Cherish your life, for it is worthy of cherishing.
Once it departs, you will not see it again.

XXXIII. On Four Things That Come from Four Others

Four things come from four others.
Remember this point from me, O dear one.

Whoever makes silence his practice
has nothing to fear from anyone.

Through generosity a man gains mastery.
Through gratitude, blessings multiply.

If you want safety, be silent.
The one who does open good is secure.

Whoever becomes quiet and holds his peace
has donned the garment of safety.

If you wish to be safe,
do good to the people of the world.

Whoever makes a habit of bounty and generosity
is honoured among all people.

Whoever does good or evil —
know that he does it all to himself.

O brother, be a servant of the Lord.
As far as you can, be generous and bountiful.

Beware the stinginess of the stingy,
lest the fire of Saqar burn you.

XXXIV. On Four Things That Produce Four Others

Four things will bring you four results —
only the discerning will hear this point.

Whoever commits these four acts
will see the four consequences, beyond his choice:

Whoever does not look to the end of his affairs
will someday taste the fruit of regret.

Whoever takes no caution in his deeds
will find burdens settling on his heart.

Whoever quarrels with the sultan
will ruin all his own affairs.

Whoever rebels against the king —
his day will turn as black as darkest night.

Whoever, through ill temper, becomes disagreeable —
his friends will surely flee from him.

XXXV. On Four Things That Bring a Man to Ruin

Four things bring a man to ruin.
I will tell you — listen, O seeker of truth.

Many enemies, and debts beyond counting;
endless occupations, and dependents without end.

Woe to the wretch who is drowned in debt!
Every moment, grief drinks his blood.

Whoever has too many enemies —
the light of both his eyes grows dim.

Whoever has too many occupations —
his affairs in this world are miserable.

XXXVI. On Four Things That Are Among the Errors

Four things are among the errors, O my son.
Listen, and I will tell you each one.

The first: to expect loyalty from a woman.
For the simple-hearted, this is error upon error.

To feel safe from evil is another error.
The company of children is worse than all of these.

XXXVII. On Four Things That Are Among the Gifts of God

Four things are among the gifts of the Generous One.
I will tell you — learn them, O gentle soul.

First: to fulfil the duties God has set.
Second: to make your parents content with you.

The third: to wage war against Satan.
The fourth: to do good to the unfortunate.

XXXVIII. On Four Things That Lengthen Life

Life is lengthened by four things.
Hear this counsel, O precious soul.

First: to bring to the ear a beautiful sound.
Then: to see a face as lovely as the moon.

Third: security of wealth and life —
these increase the years of a person's life.

Whoever finds his affairs going as his heart desires
will find his life increased in duration.

XXXIX. On Five Things That Shorten Life

Five things diminish a person's life.
Remember them when you have heard, O dear one.

One of the five is need in old age,
then exile, and then a long illness.

Whoever gazes on the dead —
his life is shortened without doubt, O my son.

The fifth is fear and dread of enemies —
these things do harm to life.

Whoever is fearful of his enemies —
his affairs change at every moment.

Fear God, and do not fear enemies,
for God will keep you safe from all of them.

XL. On Five Things That Destroy Honour

Stay far from five qualities, O my son,
lest your honour be spilled before all eyes.

First, do not speak lies to people,
for through lies you lose your radiance.

Whoever quarrels with his elders
will spill his honour beyond doubt.

Whoever has no manners before people —
if his honour is spilled, it is no surprise.

Do not be among the frivolous, O good one,
for frivolity spills honour away.

O my son, quarrel little with your elders,
and do not spill your honour through foolishness.

If you want honour in this world,
you must always have good character.

Whoever practises frivolity
will have his honour turn away from him.

Speak nothing but truth to people,
lest your honour flow away like a stream.

Stay far from dishonesty and treachery
so that light may always be upon your face.

If you wish others to speak well of you,
O brother, speak ill of no one.

That you may not be sorrowful in this world,
do not gaze with envy on another's life.

XLI. On Five Things That Increase Honour

Honour increases through five things.
I will tell you — listen, O person of discernment.

When you attend to your own affairs,
you have increased your own honour.

Through generosity, honour increases;
through stinginess, one becomes witless and cursed.

Strive in generosity if you have wealth,
that your honour may increase through giving.

Whoever shows compassion to others —
his honour is always rising.

Be always patient and faithful,
and you will see a hundred graces in your own face.

To keep your secret hidden from the enemy,
share your secret less with friends.

That you may not be shamed before others,
do not claim what you have not done.

O brother, do not tear the veil of others,
lest another tear your veil.

Beware — do not follow the whim of the heart,
lest it bring you a heavy load of regret.

Know the worth of others, O honoured one,
that others may know your worth as well.

As long as your tongue is long, O master,
keep your hand short and do not gallop about.

Whoever has no worth in this world —
do not count him living; he is among the dead.

Whoever shows no sign of contentment —
how shall the kingdom of the world make him rich?

When you gain victory over your enemy,
bring forth forgiveness and pass over his crime.

Be always in fear of God;
be also hopeful of His mercy.

Be humble and make a habit of courtesy.
Seek the company of the devout.

Seek forbearance and be without harm,
that your name may be spoken with honour.

The wise of this age are like an antidote;
every fool is a poison that kills.

Through the antidote a man finds salvation.
Who ever found life through poison?

Patience, forbearance, and knowledge are the antidote of the heart.
Greed, malice, and rancour are the fatal poison.

The glory of all deeds is giving bread
and opening the door to friends.

Though you be wise and a man of skill,
count yourself less than the fool.

XLII. Counsels

Two qualities mark the foolish man:
the company of children and the desire for women.

Unpleasantness in one's life, O child,
comes to a man from bad character.

Whoever lacks good character —
count him dead, for he is not alive.

Whoever tells you your faults to your face
is showing you the road from darkness to light.

Whoever guides you on the way —
you must give thanks to him.

The garment of the wise of this world
is good character, and sweeter than that is modesty.

Do not hide your condition from two people:
the skilful physician and the companion of the cave.

As far as you can, do not keep the company of women.
Do not tell them your secrets either.

Whatever is disapproved in the sacred law —
never circle near it, O prudent one.

Whatever God has made forbidden to you —
stay far from it, and you will have a good name.

When God opens the door of provision,
keep your heart open and show no meanness.

Be of fresh face and sweet speech, O brother,
that your name in the world may be generous.

Do not grieve too much over death, O appetite-driven one —
when the time comes, it neither advances nor retreats.

Keep your heart forever pure of malice and deceit.
As far as you can, harbour no grudge within.

Do not lean, O master, on your own deeds.
Set your heart on the mercy of your Lord.

The finest of all things is good character.
People love one of good character.

Be humble always, O successor,
for this is the adornment of the noble.

Whoever is captive to lust —
though he is free, consider him a slave.

If you see a worthless man with a court,
never seek your need from him.

Never set foot at the door of the worthless.
If you see them, do not even ask their news.

As far as you can, do not manage the fool's affairs.
Command him, but do not pamper him.

XLIII. On the Two Persons One Must Beware

Beware of two persons, O alert one,
lest you see misfortune in your days.

First, the enemy who is quarrelsome;
and then, the foolish friend.

Keep yourself far from the enemy.
Keep the foolish friend far from you as well.

O my son, do not speak harshly with people —
if you do, they will turn their backs.

Do you know who has the best character?
The one who gave fairness and did not demand it.

When you speak kindly to a poor man,
it is better than dressing him in silk.

Swallowing anger is the practice of every leader —
it is bitter, but sweeter than sugar.

Whoever does not get along with people in this world
will surely have a bitter life.

Whoever is impudent and has no shame —
know that he is of impure birth, O dear one.

That you may remain safe from blame,
be always in the company of the righteous.

XLIV. On What Brings Humiliation

Several qualities bring humiliation to a man.
I will tell you, if you say: speak.

The first is this: like a fly,
a man becomes an uninvited guest.

Whoever goes uninvited as a guest
is held base and wretched and cast out.

Another is when some fool goes
and becomes the master of another's house.

To act on the words of two men
who are always fighting from ignorance.

Whoever seats himself above the elders —
if humiliation comes to his face, it is no surprise.

When a gathering does not listen to your words,
though you have a hundred things to say, do not say one.

Do not seek your need from enemies —
there is no worse humiliation in the world.

Do not seek your desire from the base,
lest humiliation come upon your face.

Do not play games with women and children,
lest you become humiliated, wretched, and afflicted.

XLV. On Six Things That Are Useful

Six things are useful in this world.
First of all: wholesome food.

It is good to have a compatible friend in this world,
and a master who is kind.

Every word that you speak truly and rightly
is worth more than the world, for in it lies your benefit.

The thing that is worthy of the world's price
is a complete intellect — know this, and be content.

Do not befriend the enemy of God,
for everyone's return in the end is to Him.

One should not point out a person's fault to their face,
for there is no flesh without its blemish.

Whatever you desire, ask it of God, O my son —
there is no benefit or harm in the hands of creatures.

Servants have no helper but God.
Seek help from God, and seek not from any other.

Whoever greatly fears the wrath of God —
without doubt, all others fear him too.

Whoever sealed his tongue from evil speech
brought Satan the Accursed under his dominion.

XLVI. On Five Persons from Whom Five Things Cannot Be Expected

Five things cannot come from five persons.
Learn this lesson from your counsellor.

First, there is no friendship in kings.
Believe this from the people of the path.

You will not find generosity in the base.
No bad-tempered man gains mastery.

Whoever envies the wealth of others —
when will the scent of mercy reach him?

The liar who speaks falsehoods
has no glow of faithfulness.

XLVII. On the People of Felicity

Whoever has three habits
has fortune and felicity in this world.

As long as he can, he does good without obligation,
and makes himself worthy of mercy.

Though he always sees the faults of others,
he never opens his tongue in blame.

Whoever you see on the wrong path —
guide him back, that you may earn your reward.

Keep your burdens far from others.
Never cast your load upon another — beware.

XLVIII. On Salvation

If you wish to be among the saved,
do not turn away, O brother, from three things.

First: to see the decree of His judgement.
After that: to seek His good pleasure with soul and heart.

What is the third? To stay far from injustice.
Whoever holds these is a person of purity.

Whoever has knowledge, reason, and discernment
gives nothing except in the way of God.

Charity that is stained with hypocrisy —
how shall such an offering be accepted by God?

If action is not made pure as gold,
the Assayer will not consider the counterfeit.

To be truly rich in this age,
keep the ego far from its cravings.

XLIX. On Four Things from the Graces of God

Four things are among the graces of God.
Remember them, since you take your lesson from me.

First: truthfulness of the tongue in speech.
After that: the keeping of what is entrusted — understand.

Then generosity — it is among the graces of God.
Know it as God's favour, if you look with care.

As far as you can, stay far from the usurer,
for usurers are enemies of the Creator.

Whoever God has given these four —
that person is a believer and devout.

Before others, whoever reveals your secret —
do not be the companion of that empty fool.

Whoever withholds the tithe and charity
and whoever heedlessly neglects his prayers —

beware of such a person, I warn you,
lest you be greatly wretched in this world.

L. On Four Qualities One Must Abandon

Pass beyond four qualities, I warn you,
lest the fire burn you greatly.

If you want the pleasure of life in this world,
be always on guard against anger and fury.

When people do not accord with your nature,
it is right if you accord with theirs.

O brother, do not lean upon good fortune.
Remember this word from your counsellor.

It profits nothing to flee from fate.
Whatever comes, give it your consent.

Since there is nothing to be gained, keep your heart content.
Turn the ear of the heart toward this advice.

Whoever is one-hearted with his friends
will find all the desires of his heart fulfilled.

LI. On the Faithlessness of the World

Do you know who becomes honoured in this world?
The one who has no fear of danger.

This age seldom keeps faith with anyone.
It has no business with gentleness — only cruelty.

Whoever stood by you on the day of sorrow —
on the day of joy, ask after him too, I urge you.

On the day of blessing, if you give time to others,
on the day of hardship they will come to your rescue.

When you receive good fortune from the Helper,
do not in that fortune cut off your friends.

Whoever was with you in your grief —
when joy arrives, let him be your companion still.

LII. On the Knowledge of God

Seek knowledge of God, O soul, my father,
that you may receive news of your Lord.

Whoever comes to know his God
sees his own permanence in annihilation.

Whoever does not know Him is not alive
and is not worthy of nearness to God.

Whoever has not attained this knowledge
has never reached his own purpose.

When you know your own ego with its desires,
you will know the Most High with His gifts.

The knower is one who recognises the Truth.
Whoever is not a knower is not truly human.

The knower has love and faithfulness in his heart.
The knower's every act is done with purity.

Whoever is given knowledge of God by God —
nothing but God has any place within his heart.

In the knower's sight, the world has no importance.
He does not even regard himself.

Knowledge of God is to become annihilated in Him.
Whoever has not been annihilated — how can he be a knower?

The knower is free of both this world and the next,
free of all that is not the Lord.

The aspiration of the knower is the meeting with God,
for within himself he is absolutely annihilated.

What does this world resemble? I will give you the answer:
it is like something a person sees in a dream.

When he awakens from sleep, O dear one,
the yield of the dream is nothing at all.

Just so, when the living one falls and dies,
he takes nothing from the world with him.

Whoever has had good deeds —
they are his companions on the road to the hereafter.

Know this world as a beautiful woman
who adorns herself before her husband's eyes.

She nurtures the man in her embrace,
displaying a thousand wiles and deceits.

When she finds her husband asleep by chance,
she destroys him without a doubt.

Be on your guard, O dear and skilful one,
against such a schemer.

LIII. On Scrupulousness

Be firm of foot in scrupulousness, O my son,
if you wish to become honourable.

The house of faith is made flourishing by scrupulousness,
but greed brings it to ruin.

Whoever takes his lesson from the science of scrupulousness
must stay far from all but God.

God-fearing comes from scrupulousness.
Whoever is without it is disgraced.

Whoever makes himself upright through scrupulousness —
his every movement and rest is for the sake of God.

Whoever desires God's friendship
without scrupulousness — know his love is false.

What is piety? Leaving behind desire and the forbidden —
in clothing, in drink, and in food.

Whatever is excessive, even if it be lawful,
is a burden in the eyes of the scrupulous.

When scrupulousness is joined with knowledge and action,
your sincerity must be without flaw.

If you sin suddenly, O servant,
repent at once and seek forgiveness.

When your sin arrives in the present tense,
repentance on credit has no use.

To be lazy in repentance is a mistake —
relying on a life that is faithless.

LIV. On the Benefits of Service

As far as you can, O my son, choose service,
that the horse of your desire may bear the saddle.

When a servant performs the service of God,
the revolving dome serves him in return.

Whoever girds his waist for service
is safe from the calamities of this world.

Whoever serves the fortunate
will be given fortune and honour by God.

For servants there is a refuge in paradise —
on the Day of Gathering, without reckoning and without punishment.

Servants are intercessors for their brothers.
Their place in this world is exalted.

Though a servant be sinful and corrupt,
he is better than a hundred miserly worshippers.

The Helper gives to every servant
the reward of those who fast and those who pray.

Whoever girds his belt for service
will find fruit from the tree of knowledge.

Whoever becomes a servant is given paradise.
He is given the reward of those who fight in God's way.

LV. On the Honouring of Guests

O brother, hold the guest in high esteem,
that you too may find mercy from the Merciful.

A believer who treats his guest with honour —
God opens the door of mercy to him.

Whoever grows weary of his guest —
both God and the Prophet are offended by him.

The servant who serves his guest
makes himself worthy of the Merciful.

Whoever sees his guest arrive with a fresh face —
from God he receives boundless kindness.

Be free of pretension, O host,
so that the guest is no burden upon you.

Keep your face shining and do not be angry;
the guest is a mercy sent from Heaven.

Give with a generous hand and do not count —
whoever counts loses the blessing.

Keep your guest three days, as the custom instructs;
after that, he becomes as family.

What you would have done for yourself, do for your guest,
for the guest is the secret test of your character.

If your table is humble, let your welcome be great —
a warm word is worth more than a feast.

Keep your heart open and your door open
and your hand open when the guest arrives.

Be clean and practise purity,
and take heed of the punishment of the grave.

LVI. On the Signs of the Fool

The fool has ten signs —
I will tell you, so you may know.

He thinks himself wise while all others see his folly.
He speaks of what he does not understand.

He gives advice he would not follow.
He judges others by the standard he exempts himself from.

He is easily angered and slow to forgive.
He remembers injuries and forgets kindnesses.

He speaks without thinking and acts without planning.
He trusts the untrustworthy.

He is generous only where it will be seen
and stingy where it matters most.

The greatest fool of all is the one
who does not know that he is a fool.

LVII. On the Signs of the Sinner

The sinner's signs are two — and enough.
He promises what he will not do
and does what he should not have promised.

LVIII. On the Signs of the Wretch

Six signs belong to the wretch —
I will tell you, so you may be warned.

He does not fear God and does not repent.
He is bold in sin and weak in worship.

He delays his prayer until the time is past.
He neglects the poor and mocks the devout.

He pursues what God has forbidden.
He is heedless of the life to come.

LIX. On the Signs of the Miser

Three signs are apparent in the miser.
I will tell you — learn them, O friend.

First, he is frightened of those who ask.
He also trembles at the fear of hunger.

When he meets a friend or acquaintance on the road,
he passes like the wind, saying only "Welcome."

No one benefits from his wealth.
Rarely does a crumb from his table reach another.

LX. On Asking for What You Need

Do not seek your need from the ill-faced.
Seek it from the one whose face is kind.

When a believer has need of you,
as far as you can, fulfil his need.

Do not ask your need from anyone but the Sultan.
If you seek something, do not ask the gatekeeper.

Do not rejoice at the death of enemies.
Do not make complaints of one person to another.

LXI. On Contentment

Be always content, O my son,
though nothing is more bitter than poverty.

Rise every dawn and seek forgiveness.
Now that you have the chance, do the work.

Do not slander your companions.
Do not curse anyone except Satan.

As each new day arrives in the world,
you should choose better than your sins.

Whoever has no fear of God —
God will make him fear all things.

As far as you can, fulfil the need of the destitute,
that the Creator may fulfil your need.

All your wealth is but a loan in your hand.
If it outlasts you, you will weep.

A loan must be returned.
Have you ever seen anyone take gold with them?

What is the yield of this world, O trustee?
A few yards of linen and two or three yards of earth.

Whatever you gave in God's way — that is yours.
Whoever is content with little from God —

whoever is content with little from God,
God fulfils his every need.

This world is like a carcass.
If you are a man, pass it by.

This world is like a single drop.
Pass it by, for your share is elsewhere.

Whoever builds his house upon a bridge
is not wise — he is mad.

It is not right to seek riches from God.
The believer's riches are toil and hardship.

Poverty and the dervish life are the cure of the believer,
for within them lies the believer's purity.

Your wealth and children are in truth your enemies,
though to your eyes they seem the light thereof.

Remember the verse: "Your children are but a trial."
Remember the wealth and the kingdom of this world.

For the one on the path, the world holds no profit —
he never has a thought of what will not endure.

Whoever has a heart purified by truth —
a patched cloak and a morsel are enough.

Whoever is captive to increase
is far from the people of felicity.

The servants of God, when they wagered their souls,
drove the horse of aspiration to the Pleiades.

Until you wager all you have in God's way,
what you truly need will never come to hand.

LXII. On Generosity

Strive in generosity, O brother, strive,
that after hardship you may find ease.

Be always noble-hearted, O my brother,
for the generous man will not see Hell.

In the face of the generous man there is light and purity,
for in paradise his companion is the Prophet.

The generous have no business with Hell.
The miser's place is nowhere but the fire.

God Most High wrote upon the door of paradise:
"This is the place of the generous — this is Heaven."

The deeds of the stingy are all deception.
Know that in Hell they sit beside Satan.

No miser will pass through to paradise.
Will the scent of paradise even reach him?

What they call Saqar —
it is the dwelling place of the proud and the stingy.

O my son, be famous among people for your humanity.
Stay far from stinginess and pride.

Be generous and make humility your practice,
that the face of your heart may shine like the full moon.

LXIII. On Four Qualities That Are the Works of Satan

Four qualities are the deeds of Satan.
Whoever is godly knows them.

When a person sneezes more than once,
it is from the action of Satan, without doubt.

A nosebleed is also from Satan,
who is the manifest enemy of humankind.

Yawning is the deed of Satan, as is vomiting —
O my son, do not be safe from his cunning.

LXIV. On the Signs of the Hard-hearted

I found three signs in the hard-hearted,
and when I saw them I turned my face away.

He is cruel and oppressive toward the weak.
He is content with neither more nor less.

However much you counsel him,
it has no effect upon his hardened heart.

LXV. On the Signs of the Hypocrite

Stay far, O master, from the people of hypocrisy.
Know that the hypocrite's dwelling is in Hell.

Three signs in the hypocrite are manifest —
that is why he is crushed by the Crusher.

His promises are all broken.
His words are nothing but lies and boasting.

He shows little regard for believers.
He betrays every trust.

The hypocrite has no faithfulness in his promises.
That is why there is no light or purity in his face.

Do not imagine the hypocrite is trustworthy.
May his seed be gone from the face of the earth!

From the hypocrite, O my son, take heed.
Sharpen the sword for his destruction.

Whoever travels the road with a hypocrite —
his destination is the bottom of the pit.

LXVI. On the Signs of the God-Fearing

The God-fearing has four signs.
I will name them — listen well.

He speaks little and does much.
He fasts often and gives often.

He weeps in the night and serves in the day.
He is humble before all and proud before none.

LXVII. On the Signs of the People of Paradise

Six signs mark the people of paradise —
listen and I will tell you each.

They keep their prayers at their appointed times.
They give charity without being asked.

They remember death and prepare for it.
They forgive before they are asked to forgive.

They are gentle with those below them.
They are grateful for what is above them.

LXVIII. On Giving Charity

Give charity, O my son, and do not withhold,
for charity is a shield against calamity.

If you give one coin in God's way,
God will return ten to you.

The charitable man sleeps well;
the miser is awake with worry.

Whatever you give away is saved.
Whatever you keep is already lost.

The hand that gives is better than the hand that takes.
The giver is always above the taker.

Give when you are asked, and give when you are not.
The best charity is the one no one sees.

A single date given with sincerity
is worth more than a mountain given for display.

Do not delay your charity until tomorrow —
you do not know if tomorrow is yours.

Give to the orphan and the widow.
Give to the traveller and the stranger.

Give what you can, even if it is a smile.
Even a kind word is charity.

The one who gives is beloved of God.
The one who withholds is a stranger to himself.

LXIX. Counsels

Much counsel remains — I will speak it all,
that you may gather it and hold it close.

Do not keep the company of drunkards.
Do not gamble, for it ruins the soul.

Do not walk the road alone at night.
Do not trust the stranger who flatters.

Do not eat at the table of the unjust.
Do not accept gifts from the oppressor.

Do not swear oaths unnecessarily.
Do not make promises you cannot keep.

Do not build on another's foundation.
Do not harvest what another has sown.

Do not speak in the assembly when others are speaking.
Do not interrupt the wise when they are teaching.

Do not quarrel over what does not concern you.
Do not meddle in what is not your business.

If you are wronged, be patient.
If you are praised, be humble.

If you are tested, be grateful.
If you are given, be generous.

Do not run about like an ant in your greed.
Hear the counsel of your advisor with the ear of the soul.

O my son, you are not a child — do not play.
Do not do business with Satan in partnership.

Do not help the evil soul in sin.
Do not waste your life in corruption.

Wherever there is suspicion, do not go.
Do not walk the path of God like a blind man.

If you have an enemy, do not feel safe from him.
Do not dwell beneath a roof without a pillar.

Do not ride your horse on the road of sin and desire.
Do not make yourself a plaything of Satan.

When the journey is before you, take provisions.
Take your entire life as nothing but wind.

O my son, think on the fetters to come.
Trample the evil soul underfoot.

Make a practice of getting along, lest you burn.
Think on the punishment and wrath of God.

Since everyone must pass over Hell,
this is no place for rejoicing, with so much peril.

A fire lies before you, O poor one.
Have you no fear of the flames of Saqar?

A steep pass lies in the road, and your burden is heavy.
Your burden will not cross through the effort of others.

Before you lies the Day of Resurrection.
There is no escaping from your God.

O my son, take the path of the sacred law.
If you would walk the road, abandon your own desire.

O brother, obey the command of God,
that you may find the garden and the pleasure of God.

Do not turn your neck from the command of your Lord,
lest on the Day of Gathering you remain in punishment.

That you may find your place in the Garden of Eden,
show compassion to the people of God.

That they may give you a place in the Abode of Peace,
feed the poor day and night.

If you gladden a broken heart,
you will find the closed gate of paradise open.

LXX. On Patience

To be counted among the patient in this age,
do not turn your face from the sight of hardship.

If you sour your face at affliction,
do not count yourself among the patient.

In affliction, when you are not patient,
you are not counted grateful by the people of truth.

Your patience is beautiful when it comes without complaint.
Complain to none, O friend.

If there is no pride in your poverty,
how can you claim kinship with the people of want?

If all your movements are in obedience to the command,
your honour from service will be abundant.

A servant reaches the hereafter through service,
but through honour he reaches the Lord.

Your honour lies in the service that brings peace to the heart.
Whoever serves is a man accepted.

If you do not stray, O my son, toward rebellion,
then you may rightly claim patience.

If you are waiting for relief,
in affliction patience has no use with foresight alone.

LXXI. On Detachment and Solitude

If you want purity, become detached.
If you have wisdom, become one of those who see.

Leaving claim behind is detachment, O my son.
Understand the meaning of solitude, O my son.

The root of detachment is the farewell to desire —
indeed, the complete severance from pleasure.

If you give desire a single divorce,
at that moment you become one with solitude.

If you cut hope from all that exists —
then from detachment you will profit.

When your trust is entirely in God,
that moment your soul knows absolute solitude.

Leave this world for the sake of the next.
Strip the splendid garments from your body.

If by good fortune you attain this station,
you are a master of detachment — and peace.

If you wash your hands of the hereafter for God's sake,
know that they will learn solitude from you.

Go — be always detached, be always alone.
Be the dust that settles upon every gathering.

Do not circle around pride, vanity, and self-will.
Know your own worth, and do not wander everywhere.

Whoever circles near the coal-maker's furnace
will have his garment blackened by the smoke.

But whoever draws near the perfumer
will find his share of sweet fragrance.

LXXII. On the Company of the Righteous and Avoiding the Unjust

Be a companion of the righteous, O my son.
Stay far from sinners, O my son.

Do not incline toward the oppressor, O dear one,
or you will become one of that company.

Flee from the people of injustice, O poor one,
lest you be burned by their sharp fire.

The company of the oppressor is like fire,
for he is cruel, harsh, and rebellious.

From the presence of the righteous you will become righteous.
If you sit with the wicked, you will become wretched.

Whoever becomes the companion of the righteous
enters the special sanctuary of God.

O my son, do not leave the path of sacred law.
If you hold the branches, you will find the root.

If you step outside the sacred law,
you will fall into error, pain, and suffering.

Whoever walks in the way of error
walks in ignorance alongside idleness.

Seek the Truth, and stay far from vain deeds.
Be famous for generosity and humanity.

Whoever does not choose the straight path
will remain forever in the punishment of the hereafter.

Do not set foot on Satan's road, O brother,
lest you become wretched and disgraced.

Whoever walks the path of truth
fears the wrath of the King day and night.

Act against the ego, O my son,
lest you fall, humiliated, into the fire of Saqar.

LXXIII. On Those Unworthy of Friendship

If your friend is one who harms you, O my son,
cut your expectations of that friend.

Whoever broadcasts your faults —
do not count him a friend; do not be his companion.

Never make friends with the drunkard.
Keep yourself far from such a one.

If a wealthy man withholds his charity,
stay far from him as long as you live.

O my son, stay far from usurers.
God, the Light-Scatterer, is their enemy.

Stay far from whoever seeks interest from you,
even if he presses his head to your feet.

Whoever takes usury from people —
beware: do not say "Welcome" to him.

LXXIV. On the Care of Orphans and Other Counsel

Visit the bedsides of the sick,
for this is the custom of the Best of Humankind.

As far as you can, give drink to the thirsty.
In gatherings, serve your companions.

Attend also to the feelings of orphans,
that God may always hold you dear.

When an orphan suddenly weeps,
the Throne of God trembles in that moment.

Whoever makes an orphan cry —
the angel Malik will roast him in Hell.

Whoever makes a grieving orphan laugh
will find the closed gate of paradise open.

Whoever broadcasts your secrets, O my son —
stay far from such a person, O my son.

In your youth, hold the elders dear,
that you too may be held dear by others.

It is right to show mercy to the weak,
for this is the way of the saints.

Do not eat when you are already full,
lest your heart die within you, O young man.

The illness of people comes from overeating.
Eating too much is the seed of sickness.

The envious wretch has no comfort.
The lying unfortunate has no faithfulness.

LXXV. On Kindness to Kin and Visiting Relatives

Five things mark the people of grace.
I will tell you — hear each one.

Fulfil your duties to your kin.
Visit your relatives and do not neglect them.

Be gentle with the old and tender with the young.
In the night, rise and pray.

These are the bonds that hold a family:
not blood alone, but the choice to show up.

LXXVI. On Chivalry

Chivalry has ten marks.
Listen, O my son, to all of them.

To help the helpless is the first.
To stand between the oppressor and the oppressed.

To give without being asked.
To forgive without being begged.

To keep your word when it costs you.
To be loyal when loyalty is difficult.

To speak well of the absent.
To defend the honour of others.

To be generous with what you have.
To be patient with what you lack.

LXXVII. On Poverty and the Company of Dervishes

Poverty is the treasure of the saints.
Do not run from it. It runs toward God.

Be always with the dervishes,
for the dervish has washed his hands of all things.

The dervish has no house, no horse, no land —
but he possesses what the sultan cannot buy.

The sultan's kingdom will pass.
The dervish's kingdom is the one that lasts.

Do not pity the poor. Envy them.
They travel light to the meeting.

Whoever loves the poor, God loves him.
Whoever turns from them, God turns from him.

The company of the dervishes is the garden of paradise —
sit there, and you will find the fragrance.

LXXVIII. On Awakening from Heedlessness

How long will you sleep, O heedless one?
The night is passing. The day of reckoning draws near.

You have spent your youth in play.
Will you spend your age in play as well?

Every breath that passes without remembrance
is a candle extinguished in the wind.

Rise from the bed of heedlessness.
Open the eye of the heart.

Look at how many strong ones the earth has swallowed.
Look at how many proud ones the worm has eaten.

Where is the crown of Khosrow? Where is the throne of Kay?
Where are the armies of Alexander?

All have passed. All are dust.
Nothing remains but the deed.

Do not be deceived by the freshness of youth.
The flower of youth withers in a single season.

Rise. Prepare. The caravan is leaving.
You are still loading your camel while the others have departed.

Rise and wash your face with the water of repentance.
Walk toward the light while the road is still visible.

This is the only advice that matters:
be awake. Be awake. Be awake.

Death does not send a messenger.
It does not knock upon the door.

It comes. And when it comes,
all the counsel in the world will not buy you one more breath.

So be ready. Let your heart be clean.
Let your hands be open. Let your tongue be kind.

And when the call comes, rise from this world
as one who has lived well and owes nothing.

LXXIX. The Seal of the Book

Whoever puts this counsel into practice —
in both worlds God will grant him mercy.

And whoever does not fulfil this testament —
without doubt he will remain far from God.

O God, have mercy upon us all.
Forgive all our sins.

We are helpless, and our offences have been many.
We have no one besides You.

Whether You call us or drive us away, we are Your servants.
Whatever Your decree, we are content with it.

May God's mercy be upon the soul of that one
who reads this counsel again and again.

Colophon

This is the Book of Advice (Pand-nama) by Farid ud-Din Attar of Nishapur (d. c. 1221). Translated from Classical Persian by the New Tianmu Anglican Church with AI assistance (Good Works Translation). Source text: Ganjoor.net digital transcription (ganjoor.net/attar/pandname, seventy-nine sections, eight hundred and fifty-three couplets). No reference English translation was consulted — no freely available English translation of this text is known to exist. The Hindley English translation (London, 1809) was not available for comparison. This translation was independently derived from the Persian.

Scribed by Seshat (Liberation Translator, run 147), March 2026.

🌲

Source Text — پندنامه

sh1: بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم

حمد بی حد آن خدای پاک را
آنکه ایمان داد مشتی خاک را

آنکه در آدم دمید او روح را
داد از طوفان نجات او نوح را

آنکه فرمان کرد قهرش باد را
تا سزای داد قوم عاد را

آنکه لطف خویش را اظهار کرد
بر خلیلش نار را گلزار کرد

آن خداوندی که هنگام سحر
کرد قوم لوط را زیر و زبر

سوی او خصمی که تیر انداخته
پشّه‌ای کارش کفایت ساخته

آنکه اعدا را بِدَریا درکشید
ناقه را از سنگ خارا برکشید

چون عنایت قادر قیوم کرد
در کف داود آهن موم کرد

با سلیمان داد ملک و سروری
شد مطیع خاتمش دیو و پری

از تن صابر بِکِرمان قوت داد
هم ز یونس لقمه‌ای با حوت داد

بنده‌ای را اره بر سر می‌نهد
دیگری را تاج بر سر می‌نهد

اوست سلطان هرچه خواهد آن کند
عالمی را در دمی ویران کند

هست سلطانی مسلم مر ورا
نیست کس را زهرهٔ چون و چرا

آن یکی را گنج و نعمت می‌دهد
وان دگر را رنج و زحمت می‌دهد

آن یکی را زر دو صد همیان دهد
دیگری در حسرت نان جان دهد

آن یکی بر تخت، با صد عز و ناز
و آن دگر کرده دهان از فاقه باز

آن یکی پوشیده سنجاب و سمور
دیگری خفته برهنه در تنور

آن یکی بر بستر کمخا و نخ
وان دگر بر خاک خواری بسته یخ

طرفة العینی جهان بر هم زند
کس نمی‌آرد که آنجا دم زند

آنکه با مرغ هوا ماهی دهد
بندگان را دولت و شاهی دهد

بی پدر فرزند پیدا او کند
طفل را در مهد گویا او کند

مردهٔ صد ساله را حی می‌کند
این به جز حق دیگری کی می‌کند

صانعی کز طین سلاطین می‌کند
نجم را رجم شیاطین می‌کند

از زمین خشک رویاند گیاه
آسمان را نیز او دارد نگاه

هیچ کس در ملک او انباز نی
قول او را لحن نی آواز نی

sh2: بخش ۲ - در نعمت سید المرسلین

سید الکونین ختم المرسلین
آخر آمد بود فخر الاولین

آنکه آمد نه فلک معراج او
انبیاء و اولیاء محتاج او

شد وجودش رحمة للعالمین
مسجد اوشد همه روی زمین

آنکه یارش بد ابوبکر و عمر
از سر انگشت او شق شد قمر

آن یکی را او رفیق غار بود
و آن دگر لشکرزش ابرار بود

صاحبش بودند عثمان و علی
بهر آن گشتند در عالم ولی

آن یکی کان حیا و حلم بود
وان دگر باب مدینه علم بود

آن رسول حق که خیر الناس بود
عم پاکش حمزه و عباس بود

هر دم از ما صد درود و صد سلام
بر رسول و آل و اصحابش تمام

sh3: بخش ۳ - در فضیلت ائمۀ دین

آن امامانی که کردند اجتهاد
رحمت حق بر روان جمله باد

بوحنیفه بود امام با صفا
آن سراج امتان مصطفا

باد فضل حق قرین جان او
شاد باد ارواح شاگردان او

صاحبش بویوسف القاضی شده
وز محمد ذوالمنن راضی شده

شافعی ادریس و مالک با زفر
یافت زیشان دین احمد زیب و فر

روح‌شان در صدر جنت شادباد
قصر دین از علم‌شان آباد باد

sh4: بخش ۴ - در مناجات

پادشاها جرم ما را در گذار
ما گنه کاریم و تو آمرزگار

تو نکوکاری و ما بد کرده‌ایم
جرم بی‌پایان و بیحد کرده‌ایم

سالها در فسق و عصیان گشته‌ایم
آخر از کرده پشیمان گشته‌ایم

روز و شب اندر معاصی بوده‌ایم
غافل از یؤخذ نواصی بوده‌ایم

دایما در بند عصیان بوده‌ایم
هم قرین نفس و شیطان بوده‌ایم

بی گنه نگذشته بر ما ساعتی
با حضور دل نکرده طاعتی

بر درآمد بندهٔ بگریخته
آب روی خود بعصیان ریخته

مغفرت دارد امید از لطف تو
زانکه خود فرمودهٔ لاتقنطوا

بحر الطاف تو بی پایان بود
ناامید از رحمتت شیطان بود

نفس و شیطان زد کریما راه من
رحمتت باشد شفاعت خواه من

چشم دارم کز گنه پاکم کنی
پیش از آن کاندر جهان خاکم کنی

اندر آن دم کز بدن جانم بری
از جهان با نور ایمانم بری

sh5: بخش ۵ - در بیان مخالفت نفس اماره

عاقل آن باشد که او شاکر بود
و آنگهی بر نفس خود قادر بود

هر که خشم خود فرو خورد ای جوان
باشد او از رستگاران جهان

آن بود ابلهترین مردمان
کز پی نفس و هوا باشد دوان

وانگهی پندارد آن تاریک رای
خواهد آمرزیدنش آخر خدای

گرچه درویشی بود سخت ای پسر
هم ز درویشی نباشد خوبتر

هر که او را نفس سرکش رام شد
از خردمندان نیکو نام شد

در ریاضت نفس بد را گوش مال
تا نیندازد ترا اندر وبال

هر که خواهد تا سلامت ماند او
از جمیع خلق رو گرداند او

مردمان را سر بسر در خواب دان
گشت بیدار آنکه او رفت از جهان

آنکه رنجاند ترا عذرش پذیر
تا بیابی مغفرت بر وی مگیر

حق ندارد دوست خلق آزار را
نیست این خصلت یکی دیندار را

از ستم هر کو دلی را ریش کرد
آن جراحت بر وجود خویش کرد

هر که در بند دل آزاری بود
در عقوبت کار او زاری بود

ای پسر قصد دل آزاری مکن
وز خدای خویش بیزاری مکن

خاطر کس را مرنجان ای پسر
ورنه خوردی زخم بر جان ای پسر

گر همی خواهی که گردی معتبر
نام مردم جز به نیکویی مبر

قوت نیکی نداری بد مکن
بر وجود خود ستم بیحد مکن

رو زبان از غیبت مردم ببند
تا نه بینی دست و پای خود به بند

هرکه از غیبت زبانش بسته نیست
آن چنان کس از عقوبت رسته نیست

sh6: بخش ۶ - در بیان فواید خاموشی

ای برادر گر تو هستی حق‌طلب
جز بفرمان خدا مگشای لب

گر خبر داری ز حی لایموت
بر دهان خود بنه مهر سکوت

ای پسر پند و نصیحت گوش کن
گر نجاتی بایدت‌، خاموش کن

هر که‌را گفتار بسیارش بود
دل درون سینه بیمارش بود

عاقلان را پیشه خاموشی بود
پیشهٔ جاهل فراموشی بود

خامشی از کذب و غیبت واجب است
ابله‌ست آن کاو بگفتن راغب است

ای برادر جز ثنای حق مگو
قول حق را از برای دق مگو

هر که در بند عبارت می‌شود
هرچه دارد جمله غارت می‌شود

دل ز پر گفتن بمیرد در بدن
گرچه گفتارش بود اندر عدن

وانکه سعی اندر فصاحت می‌کند
چهرهٔ دل را جراحت می‌کند

رو زبان را در دهان محبوس دار
وز خلایق خویش را مأیوس دار

هر که او بر عیب خود بینا شود
روح او را قوّتی پیدا شود

sh7: بخش ۷ - در بیان صفت اهل ایمان و در عمل خالص

هرکه باشد اهل ایمان ای عزیز
پاک دارد چار چیز از چارچیز

از حسد اول تو دل را پاک دار
خویشتن را بعد از آن مومن شمار

پاک دار از کذب و از غیبت زبان
تا که ایمانت نیفتد در زیان

پاک اگر داری عمل را از ریا
شمع ایمان مر ترا باشد ضیا

چون شکم را پاک داری از حرام
مرد ایمان دار باشی والسلام

هر که دارد این صفت باشد شریف
ور ندارد، دارد ایمان ضعیف

هر که باطن از حرامش پاک نیست
روح او را ره سوی افلاک نیست

چون نباشد پاک اعمال از ریا
است بی حاصل چو نقش بوریا

هر کرا اندر عمل اخلاص نیست
درجهان از بندگان خاص نیست

هر که کارش از برای حق بود
کار او پیوسته با رونق بود

sh8: بخش ۸ - در بیان اصل ایمان

اصل ایمان هست شش چیز ای وحید
با تو گویم گر بدل خواهی شنید

سه از آن شش با یقین خوف و رجاست
پس توکل با محبت با حیاست

هرکرا نور یقین حاصل بود
صاحب ایمان و روشن دل بود

هر که خوفی نبود اندر جان او
ای پسر باشد ضعیف ایمان او

نامهٔ اعمال اگر نبود سپید
رو مباش از رحمت حق ناامید

هر کرا نبود توکل با خدای
شایدت بروی بگریی های های

آنکه حب حق نباشد در دلش
از عمل جز باد نبود حاصلش

باش ای بنده خدا را دوست دار
تا شوی تو از عذابش در کنار

ای برادر شرمی از ایمان بود
بی حیا از زمرهٔ شیطان بود

گر تو هستی مومن و پرهیزگار
از خدای و از خلایق شرم دار

sh9: بخش ۹ - در سیرت ملوک

چار خصلت ای برادر در جهان
پادشاهان را همی دارد زیان

پادشه چون در ملا خندان بود
بی گمان در هیبتش نقصان بود

باز صحبت داشتن با هر فقیر
پادشاهان را همی دارد حقیر

با زنان بسیار اگر خلوت کند
خویشتن را شاه بی هیبت کند

هر کرا فر جهانداری بود
میل او سوی کم آزاری بود

عدل باید پادشاه را و داد
تا ز عدلش عالمی گردند شاد

گر کند آهنگ ظلمی پادشاه
سود نکند مرورا خیل و سپاه

چونکه عادل باشد و فرخ لقا
باشد اندر مملکت شه را بقا

چون کند سلطان کرم با لشگری
بهر او بازند صد جان بر سری

sh10: بخش ۱۰ - در صفت علامتهای بزرگی

چارچیز آمد بزرگی را دلیل
هر که آن دارد بود مرد جلیل

علم را اعزاز کردن بی حساب
خلق را دادن جواب با صواب

دیگر آن باشد که جوید وصل دوست
وانکه از دشمن حذر کردن نکوست

هر که دارد دانش و عقل و تمیز
اهل عقل و علم را دارد عزیز

ای برادر گر خرد داری تمام
نرم و شیرین گوی با مردم کلام

هرکه باشد ترش روی تلخ گوی
دوستان از وی بگردانند روی

هر که از دشمن نباشد بر حذر
عاقبت بیند ازو رنج و ضرر

در جوار خود عدو را ره مده
از برای آنکه دشمن دور به

در میان دوستان مسرور باش
گر خرد داری ز دشمن دور باش

با محبان باش دایم همنشین
تا توانی روی اعدا را مبین

ای پسر تدبیر راه توشه کن
پس حدیث این و آن یک گوشه کن

sh11: بخش ۱۱ - در بیان چارچیز که اندر خطر بود

چارچیزست ای برادر با خطر
تا توانی باش ازینها بر حذر

قربت سلطان و الفت با بدان
رغبت دنیا و صحبت با زنان

قرب سلطان آتش سوزان بود
با بدان الفت هلاک جان بود

زهر دارد در درون دنیا چو مار
گرچه بینی ظاهرش نقش و نگار

می‌نماید خوب و زیبا در نظر
لیک از زهرش بود جان را خطر

زهر این مار منقش قاتلست
باشد از وی دور هر کو عاقلست

همچو طفلان منگراندرسرخ و زرد
چون زنان مغرور رنگ و بو مگرد

زال دنیا چون عروس آراسته است
هر زمانی شوی دیگر خواسته است

مقبل آن مردی که شد زین جفت طاق
پشت بر وی کرد و دادش سه طلاق

لب به پیش شوی خندان می‌کند
پس هلاک از زخم دندان می‌کند

sh12: بخش ۱۲ - در بیان نیک بختی

شد دلیل نیک بختی چار چیز
هرکه این چارش بود باشد عزیز

اصل پاک آمد دلیل نیک بخت
نیست بی اصل سزای تاج و تخت

یک دلیل دیگر آمد قلب پاک
گر دلت پاکست نبود هیچ باک

نیک بختان را بود رای صواب
آنکه بد رایست باشد در عذاب

هر که ایمن از عذاب حق بود
نیست مؤمن کافر مطلق بود

عمر دنیا پنج روزی بیش نیست
غافلست آنکس که پیش اندیش نیست

ترک لذات جهان باید گرفت
دامن صاحب دلان باید گرفت

در پی لذات نفسانی مباش
دوست دار عالم فانی مباش

نیست حاصل رنج دنیا بردنت
عاقبت چون می‌بباید مردنت

از تنت چون جان روان خواهد شدن
خاکت اندر استخوان خواهد شدن

مر ترا از دادن جان چاره نیست
رهزنت جز نفسک اماره نیست

sh13: بخش ۱۳ - در بیان سبب عافیت

عافیت را گر بجویی ای عزیز
می‌توانش یافتن در چار چیز

ایمنی و نعمت اندر خاندان
تندرستی و فراغت بعد از آن

چونکه بانعمت امانی باشدت
عافیت را زان نشانی باشدت

با دل فارغ چو باشی تندرست
دیگر از دنیا نباید هیچ جست

بر میآور تا توانی کام نفس
تا نیفتی ای پسر در دام نفس

زیر پای آور هوای نفس را
کم بدو ده بهرهای نفس را

نفس و شیطان می‌برند از ره ترا
تا بیندازند اندر چه ترا

نفس را سرکوب و دایم خوار دار
تاتوانی دورش از مردار دار

نفس بد را هر که سیرش می‌کند
درگنه کردن دلیرش می‌کند

خلق خود را دور دار از هرمزه
تا نیفتی در وبال و در بزه

ز آب و نان تالب شکم را پر مساز
همچو حیوان بهر خودآ خور مساز

روز کم خور گرچه صایم نیستی
پر مخور آخر بهایم نیستی

ای که در خوابی همه شب تا بروز
بهر گور خود چراغی برفروز

خواب و خور جز پیشهٔ انعام نیست
خفتگان را بهره زین انعام نیست

ای پسر بسیار خواهی خفت خیز
گر خبرداری ز خود بی گفت خیز

دل درین دنیای دون بستن خطاست
دامن از وی گر تو در چینی رواست

از چه بندی دل بدنیای دنی
چون نه جاوید در وی بودنی

ظاهر خود را میارای ای فقیر
تا چو بدری باطنت گردد منیر

طالب هر صورت زیبا مباش
در هوای اطلس و دیبا مباش

از هوا بگذر خدا را بنده باش
زندگی می‌بایدت در ژنده باش

خرقهٔ پشمینه را بر دوش کن
شربتی از نامرادی نوش کن

ای که در بر می‌کشی پشمینه را
پاک سازاز کبر اول سینه را

گر همی خواهی نصیب از آخرت
رو بدر کن جامهای فاخرت

بی‌تکلف باش و آرایش مجوی
ترک راحت گیر و آسایش مجوی

در برت گو کسوت نیکو مباش
زیر پهلو جامه خوابت گو مباش

همچو صوفی در پلاس وصوف باش
با صفتهای خدا موصوف باش

مرد ره را بوریا قالین بود
زانکه خشتش عاقبت بالین بود

sh14: بخش ۱۴ - در تواضع و صحبت درویشان

گر ترا عقلست با دانش قرین
باش درویش و بدرویشان نشین

همنشینی جز بدرویشان مکن
تا توانی غیبت ایشان مکن

حب درویشان کلید جنت است
دشمن ایشان سزای لعنت است

پوشش درویش غیر از دلق نیست
در پی کام و هوای خلق نیست

مرد تا ننهد بفرق نفس پای
ره کجا باید بدرگاه خدای

مرد ره در بند قصر و باغ نیست
بر دل او غیر درد وداغ نیست

گر عمارت را بری بر آسمان
عاقبت زیر زمین گردی نهان

گر چو رستم شوکت و زورت بود
جای چون بهرام درگورت بود

ای پسر از آخرت غافل مباش
با متاع این جهان خوش مباش

در بلیات جهان صبار باش
گاه نعمت شاکر جبار باش

sh15: بخش ۱۵ - در صفت بدبختی

چارچیز آثار بدبختی بود
جاهلی و کاهلی سختی بود

بی کسی و ناکسی هرچار شد
بخت بد را این همه آثار شد

هر که در بند عبادت می‌شود
بی شک از اهل سعادت می‌شود

آنکه در بند عبارت می‌شود
بی شک از اهل خسارت می‌شود

بر هوای خود قدم هر کو نهاد
می‌تواند کرد با نفسک جهاد

هر که سازد در جهان با خواب و خور
در قیامت نبودش ز آتش گذر

روی گردان از مراد و آرزو
پس بدرگاه خدا آور تو رو

کامرانی سر بناکامی کشد
مرد ره خط در نکونامی کشد

امر ونهی و حق چوداری ای وحید
پس مرو بروایهٔ نفس پلید

امر و نهی حق ز قرآن گوش دار
جای شادی نیست دنیا هوش دار

هر که ترک کامرانی می‌کند
بر خلافش زندگانی می‌کند

sh16: بخش ۱۶ - در صفت ریاضت نفس و ترک دنیا

گر همی خواهی که گردی سر بلند
ای پسر بر خود در راحت ببند

هر که بربست او در راحت تمام
باز شد بر وی در دار السلام

غیر حق را هر که خواهد ای پسر
کیست در عالم ازو گمراه تر

ای برادر ترک عز و جاه کن
خویش را شایسته درگاه کن

خوار گردد هر که گردد جته جوی
ای برادر قرب این درگاه جوی

عز و جاهت سوی پستی می‌کشد
مرا ترا بر تن پرستی می‌کشد

نفس در ترک هوا مسکین بود
گوشمال نفس نادان این بود

چون دلت بر یاد حق ایمن بود
نفسک اماره هم ساکن بود

هر که او را تکیه بر صانع بود
در جهان با لقمهٔ قانع بود

اکتفا بر روزی هر روزه کن
گر نداری از خدا دریوزه کن

sh17: بخش ۱۷ - در صفت مجاهد نفس

نفس نتوان گشت الا با سه چیز
چون بگویم یاد گیرش ای عزیز

خنجر خاموشی و شمشیر جوع
نیزهٔ تنهایی و ترک هجوع

هرکه را نبود مرتب این سلاح
نفس او هرگز نمی‌یابد فلاح

چونکه دل بی یاد اللهت بود
دیو ملعون یار همراهت بود

اهل دنیا را چو دیوار آیدش
لقمهای چرب و شیرین بایدش

هر که او دربند سیم و زر شود
در عقوبت عاقبت مضطر شود

آنکه بهر آخرت کارش بود
از خدا تشریف بسیارش بود

مال دنیا خاکساران را دهند
آخرت پرهیزکاران را دهند

هست شیطان ای برادر دشمنت
غل آتش خواهد اندر گردنت

مدبری کو رو بدنیا آورد
بهره کی از عالم عقبی برد

ای پسر با یاد حق مشغول باش
وز خلایق دور همچو غول باش

sh18: بخش ۱۸ - در صفت فقر و صبر

فقر خود را پیش کس پیدا مکن
محنت امروز را فردا مکن

مر تو را آنکس که فردا جان دهد
غم مخور آخر تو را یک نان دهد

تا به کی چون مور باشی دانه‌کش؟
گر تو مردی فاقه را مردانه کش

بر توکل گر بود فیروزی‌ات
حق دهد مانند مرغان روزی‌ات

از خدا شاکر بود مرد فقیر
گر دهد قوتش لب نان فطیر

خم مشو پیش توانگر همچو طاق
تا نگردی یار با اهل نفاق

مرد ره را نام و ننگ از خلق نیست
نفرتش از جامه‌های دلق نیست

هر که‌را ذوقِ نکونامی بود
خاص مشمار که او عامی بود

گر تو را دل فارغ از زینت بود
کی هوای مرکب و زینت بود؟

روی دل چون از هوا برتافتی
بعد از آن می‌دان که حق را یافتی

هر که او از حرص دنیادار شد
بی گمان از وی خدا بیزار شد

چون شترمرغی شناس این نفس را
نه کشد بار و نه پرد در هوا

گر «بپر» گوییش گوید «اشترم»
ور نهی بارش بگوید «طایرم»

چون درخت زهر رنگش دلکش است
لیک طعمش تلخ و بویش ناخوش است

گر به طاعت خوانی‌اش سستی کند
لیک اندر معصیت چستی کند

نفس را آن به که در زندان کنی
هرچه فرماید خلاف آن کنی

نیست درمانش به جز جوع و عطش
تا که سازی رام اندر طاعتش

چون شتر در ره درآی و بارکش
بار طاعت بر در جبار کش

بار این در را به جان باید کشید
ورنه همچون سگ زبان باید کشید

هرکه او گردن کشد زین بارها
باشد از نفرین برو انبارها

کرده‌ای بار امانت را قبول
از کشیدن پس نباید شد ملول

روز اول خود فضولی کرده‌ای
وان فضولی از جهولی کرده‌ای

جنبشی کن ای پسر کاهل مباش
چون بلی گفتی به تن تنبل مباش

هر که اندر طاعتش کسلان بود
حاصلش گمراهی و خذلان بود

راه پر خوف است و دزدان در کمین
رهبری بر تا نمانی بر زمین

منزلت دورست و بارت بس گران
کوششی کن پس ممان از دیگران

هر که در راه از گران‌باران بود
هر دمش از دیده خون‌باران بود

لاشه‌ای داری‌، سبک کن بار خویش
ورنه در ره سخت بینی کار خویش

چیست بارت‌؟ جیفهٔ دنیای دون
کز پی آن گشته خوار و زبون

وقت طاعت تیزرو چون باد باش
وز همه کار جهان آزاد باش

sh19: بخش ۱۹ - در بیان تواضع و ترک تکلف

سر چه آرایی به دستار ای پسر
گر توانی دل به‌دست آر ای پسر

تا نگیری ترک عزّ و مال و جاه
از همه بر سر نیایی چون کلاه

نیست مردی خویشتن آراستن
قصد جان کرد آنکه او آراست تن

نیست در تن بهتر از تقوی لباس
در تکلّف مرد را نبود اساس

هر که او دربند آرایش بود
در جهان فرزند آسایش بود

عاقبت جز نامرادی نبودش
بهره‌ای از عیش و شادی نبودش

خودستایی پیشهٔ شیطان بود
آنکه خود را کم زند مرد آن بود

گفت شیطان «من ز آدم بهترم»
تا قیامت گشت ملعون لاجرم

از تواضع خاک مردم می‌شود
نور و نار از سرکشی گم می‌شود

رانده شد ابلیس از مستکبری
گشت مقبول آدم از مستغفری

شد عزیز آدم چو استغفار کرد
خوار شد شیطان چو استکبار کرد

دانه پست افتد زبردستش کنند
خوشه چون سربرکند پستش کنند

sh20: بخش ۲۰ - در بیان علامتهای ابلهی

چارچیز آمد نشان ابلهی
با تو گویم تا بیابی آگهی

عیب خود ابله نبیند در جهان
باشد اندر جستن عیب کسان

تخم بخل اندر دل خود کاشتن
وانگه امید سخاوت داشتن

هرکه خلق از خُلق او خشنود نیست
هیچ قدرش بر در معبود نیست

هرکه او را پیشه بدخویی بوَد
کار او پیوسته بدرویی بوَد

خوی بد بر تن، بلای جان بود
مردم بدخو نه از انسان بود

بخل شاخی از درخت دوزخ است
وان بخیلک از سگان مسلخ است

روی جنّت را کجا بیند بخیل
پشه افتاده اندر پای پیل

باش از بخل بخیلان برکران
تا نباشی از شمار ابلهان

sh21: بخش ۲۱ - در بیان عاقبت اندیشی

از بلا تا رسته گردی ای عزیز
باز باید داشتن دست از دو چیز

رو تو دست از نفس و دنیا باز دار
تا بلاها را نباشد با تو کار

ور به حرص و آز گردی مبتلا
با تو روی آرد ز هر سو صد بلا

آنکه نبود هیچ نقدش در میان
هر کجا باشد بود اندر امان

نفس و دنیا را رها کن ای پسر
باز رستی از بلا و از خطر

ای بسا کس کز برای نفس زار
در بلا افتاد و گشت از غم نزار

از برای نفس، مرغ نامراد
آمد و در دام صیاد اوفتاد

تا دلت آرام یابد ای پسر
بود و نابود جهان یکسان شمر

از عذاب و قهر حق ایمن مباش
در پی آزار هر مؤمن مباش

در بلا یاری مخواه از هیچ کس
زانکه نبود جز خدا فریادرس

هر که‌را رنجانده عذرش بخواه
تا نباشد خصم تو در عرصه‌گاه

گر غنا خواهد کسی از ذوالمنن
در قناعت می‌توانش یافتن

sh22: بخش ۲۲ - در بیان چارچیز که صاحب عقل و دانش را ازینها دور باید بود

هر که‌را عقل است و دانش ای عزیز
دور باید بودنش از چار چیز

کار خود با ناسزا نکند رها
مردمی نکند به جای ناسزا

عقل داری؛ میل بدکاری مکن
زین چو بگذشتی سبکساری مکن

تا شوی بیش از همه در روزگار
دست بر نان و نمک بگشاده‌دار

تا تو باشی در زمانه دادگر
زیردستان را نکو دار ای پسر

هر که در پند خود آمد استوار
پند او را دیگران بندند کار

هر که از گفتار خود باشد ملول
قول او را دیگران نکنند قبول

هرچه باشد در شریعت ناپسند
گرد او هرگز مگرد ای هوشمند

تا صواب کار بینی سر به‌سر
بر مراد خود مکن کار ای پسر

sh23: بخش ۲۳ - در صنعت رستگاری

هست بی شک رستگاری در سه چیز
با تو گویم یادگیرش ای عزیز

زان یکی ترسیدنست از ذوالجلال
دوم آمد جستن قوت حلال

سیومین رفتن بود بر راه راست
رستگارست آنکه این خصلت رواست

گر تواضع پیشه گیری ای جوان
دوست دارندت همه خلق جهان

سر مکن در پیش دنیا دار پست
ور کنی بی شک رود دینت ز دست

بهر زر مستای دنیادار را
تا چه خواهی کرد این مردار را

مردگانند اغنیای روزگار
ای پسر با مردگان صحبت مدار

مال و زر بی حد بدست آورده گیر
بعد از آن در کور حسرت برده گیر

sh24: بخش ۲۴ - در صفت ذکر الله تعالی

باش دایم ای پسر با یاد حق
گر خبر داری ز عدل و داد حق

زنده دار از ذکر صبح و شام را
در تغافل مگذران ایام را

یاد حق آمد غذا این روح را
مرهم آمد این دل مجروح را

یاد حق گر مونس جانت بود
کی هوای کاخ و ایوانت بود

گر زمانی غافل از رحمن شوی
اندر آن دم همدم شیطان شوی

مومنا ذکر خدا بسیار گوی
تا بیابی در دو عالم آب روی

ذکر را اخلاص می‌باید نخست
ذکر بی اخلاص کی باشد درست

ذکر بر سه وجه باشد بی خلاف
تو ندانی این سخن را از گزاف

عام را نبود به جز ذکر لسان
ذکر خاصان باشد از دل بی گمان

ذکر خاص الخاص ذکر سر بود
هر که ذاکر نیست او خاسر بود

ذکر بی تعظیم گفتن بدعتست
واندر آن یک شرط دیگر حرمتست

هست بر هر عضو را ذکر دگر
هفت اعضا راست ذکری ای پسر

یاری هر عاجز آمد ذکر دست
ذکر پاخویشان زیارت کردنست

ذکر چشم از خوف حق بگریستن
باز در آیات او نگریستن

استماع قول حق دان ذکر گوش
تا توانی روز و شب در ذکر کوش

اشتیاق حق بود ذکر دلت
کوش تا این ذکر گردد حاصلت

آنکه ازجهلست دایم در گناه
کی حلاوت یابد از ذکر الله

خواندن قرآن بود ذکر لسان
هر کرا این نیست هست از مفلسان

شکر نعمتهای حق می‌گو مدام
تا کند حق بر تو نعمتها تمام

حمد حق را بر زبان بسیاردار
تا شوی از نار حرمان رستگار

لب مجنبان جز بذکر کردگار
زانکه پاکان را همین بودست کار

sh25: بخش ۲۵ - در بیان چار خصلت که مردم را نیکوست

بر همه کس نیک باشد چارچیز
با تو گویم یادگیرش ای عزیز

اول آن باشد که باشی دادگر
هم ز عقل خویش باشی باخبر

با شکیبائی تقرب کردنست
حرمت مردم بجای آوردنست

sh26: بخش ۲۶ - در صفت اخلاق ذمیمه

چارچیز دیگر ای نیکو سرشت
هست از جمله خلایق نیک زشت

زان چهار اول حسد کینی بود
زان گذشتی عجب و خود بینی بود

خشم خود دیگر فروناخوردنست
خصلت چارم بخیلی کردنست

ای پسر کم گرد گرد این خصال
از برای زانکه زشتست این فعال

غل و غش بگذار چون زر پاک شود
پیش از آن که خاک گردی خاک شو

حرص بگذار و قناعت پیشه کن
آخر از مردن یکی اندیشه کن

sh27: بخش ۲۷ - در علامات مدبر

چار چیز آمد نشان مُدْبِری
یاد گیرش گر تو روشن خاطری

مدبری باشد به ابله مشورت
هم به جاهل دادن سیم و زرت

هرکه پند دوستان نکند قبول
در حقیقت مدبرست آن بوالفضول

هر که از دنیا نگیرد عبرتی
هست از آن مدبر، جهان را نفرتی

مشورت هر کس که با ابله کند
دیوِ ملعونش سگِ گمره کند

آنکه مال خود دهد با جاهلان
آنچنان کس کی شود از مقبلان؟

زر چو ابله را همی‌آید به کف
می‌کند اسراف و می‌سازد تلف

نشنود از دوست ابله پند را
از جهالت بگسلد پیوند را

عبرتی گیر از زمانه ‌ای جوان
تا نباشی از شمار ابلهان

هرکه‌را از عقل آگاهی بود
نزد او ادبار گمراهی بود

sh28: بخش ۲۸ - در بیان آنکه حقیر داشتن نباید

چار چیز آمد بزرگ و معتبر
می‌نماید خُرد لیکن در نظر

زان، یکی خصم‌ست و دیگر آتش است
باز بیماری کزو دل ناخوش است

چارمین دانش که آراید تو را
این همه تا خرد ننماید تو را

هرکه در چشمش عدو باشد حقیر
از بلای او کند روزی نفیر

ذره‌ای آتش چو شد افروخته
بینی از وی عالمی را سوخته

علم اگر اندک بود خوارش مدار
زانکه دارد علم قدری بی‌شمار

رنج اندک را بکن غم‌خوارگی
ورنه بینی عجز در بیچارگی

دردسر را گر نجوید کس علاج
خوف آن باشد که بد گردد مزاج

باش از قول مخالف بر حذر
پیش از آن کز پا درآیی ای پسر

آتش اندک توان کشتن به آب
وای آن ساعت که گیرد التهاب

sh29: بخش ۲۹ - در بیان چار چیز که چار چیز دیگر را می‬‌زاید

ای پسر هر کس که دارد چار چیز
چارِ دیگر هم شود موجود نیز

عاقبت رسوایی آید از لجاج
خشم را نکند پشیمانی علاج

بی‌گمان از کبر خیزد دشمنی
حاصل آید خواری از کاهل‌تنی

چون لجوجی در میان پیدا شود
بنده از شومی او رسوا شود

خشم خود را چونکه راند جاهلی
جز پشیمانیش نبود حاصلی

هرکه کرد از کبر بالا گردنش
دوستان گردند آخر دشمنش

کاهلی را هرکه سازد پیشه‌ای
آید از خواری به پایش تیشه‌ای

خشم خود را گر فرو نخورد کسی
عاقبت بیند پشیمانی بسی

هرکه او از تنبلی باشد بلید
بر قفایش شاید ار سیلی رسید

هرکه او افتاده‌ای تن‌پرورست
نیست انسان کمتر از گاو و خرست

sh30: بخش ۳۰ - در چار چیز که کم بقا دارد

چار چیز ای خواجه کم دارد بقا
گوش دار ای مؤمن نیکولقا

جور سلطان را بقا کمتر بود
پس عتاب دوستان خوشتر بود

دیگر آن مِهری که باشد از زنان
بی‌بقا چون صحبت ناجنس دان

با رعیت چون کند سلطان ستم
مر ورا باشد بقا در مُلک کم

گر تو را از دوستان آید عتاب
کم بقا دارد چو خط بر روی آب

گرچه باشد زن زمانی مهربان
چون کم آید بهره‌ بگشاید زبان

چون به ناجنسان نشیند آدمی
کمترک بیند از ایشان همدمی

زاغ چون فارغ ز بوی گل شود
نفرتش از صحبت بلبل شود

صحبت ناجنس جانکاهی بود
جمله را زین حال آگاهی بود

چون تو را ناجنس آید در نظر
ای پسر چون باد از وی درگذر

sh31: بخش ۳۱ - در بیان چار چیز که از چار چیز دیگر تمام باشد

چار چیز از چار دیگر شد تمام
چون شنیدی یاد می‌دار ای غلام

دانش مرد از خرد گیرد کمال
از عمل نیّت همی‌یابد جمال

دینت از پرهیز کامل می‌شود
نعمتت از شکر شامل می‌شود

هست دانش را کمالات از خرد
نیتت را بی عمل کس ننگرد

شکر، نعمت را کمالی می‌دهد
غافلان را گوشمالی می‌دهد

شکر ناکردن زوال نعمتست
بهرهٔ شاکر کمال نعمت است

علم را بی عقل نتوان کاربست
پیش بی‌عقلان نمی‌باید نشست

بی‌ خرد، دانش وبال است ای پسر
علم مرغ و عقل بال است ای پسر

هر که علمی دارد و نبود بر آن
از طریق عقل باشد بر کران

sh32: بخش ۳۲ - در بیان چار چیز که بازگردانیدن آن ها محالست

چارچیز است آن که بعد از رفتنش
از محالات است باز آوردنش

چون حدیثی رفت ناگه بر زبان
یا که تیری جست بیرون از کمان

باز چون آری حدیث گفته را؟
کس نگرداند قضای رفته را

باز کی گردد چو تیر انداختی؟
همچنین عمری که ضایع ساختی

هرکه بی اندیشه گفتارش بود
پس ندامت‌های بسیارش بود

تا نگفتی می‌توانی گفتنش
چون بگفتی کی توان بنهفتنش؟

عمر را می‌دان غنیمت هر نفس
چون روَد دیگر نیاید باز پس

هیچ کس از خود قضا را رد نکرد
هر که راضی از قضا شد بد نکرد

هر که می‌خواهد که باشد در امان
مُهر می‌باید نهادن بر دهان

می‌سزد گر عمر را داری عزیز
چون رود پیشش نخواهی دید نیز

sh33: بخش ۳۳ - در صفت چار چیز که از چار چیز دیگر می‌‬آید

حاصل آید چار چیز از چار چیز
یاد دار از این نکته از من ای عزیز

خامشی را هر که سازد پیشه‌ای
در جهان نبود ز کس اندیشه‌ای

از سخاوت مرد یابد سروری
شکر، نعمت را دهد افزون‌تری

گر سلامت بایدت خاموش باش
گشت ایمن هر که نیکی کرد فاش

هر که او ساکت شد و خاموش کرد
از سلامت کسوتی بر دوش کرد

گر همی‌خواهی که باشی در امان
رو نکویی کن تو با خلق جهان

هر که‌را عادت شود جود و کرم
در میان خلق گردد محترم

هر که کار نیک یا بد می‌کند
آن همه می‌دان که با خود می‌کند

ای برادر بندهٔ معبود باش
تا توانی با سخا و جود باش

باش از بخل بخیلان بر حذر
تا نسوزد مرا ترا نار سقر

sh34: بخش ۳۴ - در بیان حاصل شدن چار چیز از چار چیز

چار چیزت بَر دهد از چار چیز
نشنود این نکته جز اهل تمیز

هرکه زو صادر شود این چار کار
بیند آن چار دیگر بی‌اختیار

هر که در پایان کاری ننگرد
عاقبت روزی پشیمانی خورد

هر که نکند احتیاط کارها
بر دلش آخر نشیند بارها

هر که او استیزه با سلطان کند
کار خود را سر به‌سر ویران کند

هرکه او یاغی شود با پادشاه
روز او چون تیره‌شب گردد سیاه

هر که گشت از خوی بد ناسازگار
دوستان از وی کنند بی‌شک فرار

sh35: بخش ۳۵ - در بیان چار چیز که آدمی را شکست آرد

آدمی را چار چیز آرد شکست
با تو گویم گوش دار ای حق‌پرست

دشمن بسیار و وام بی‌شمار
شغل بی‌حد و عیال بی‌ قطار

وای مسکین که غرق وام شد!
هر دمی از غصه خون‌آشام شد

هر که‌را بسیار باشد دشمنش
خیره گردد هر دو چشم روشنش

هر که‌را اشغال بسیارش بود
در زمانه زاریِ کارش بود

sh36: بخش ۳۶ - در بیان چار چیز که از خطاهاست

چارچیز است از خطاها ای پسر
گوش دارش با تو گویم سر بسر

اول از زن داشتن چشم وفا
ساده‌دل را بس خطا باشد خطا

ایمنی از بد خطای دیگرست
صحبت صبیان ازینها بدترست

sh37: بخش ۳۷ - در بیان چار چیز که از عطاهای خداست

چارچیز است از عطاهای کریم
با تو گویم یاد گیرش ای سلیم

فرض حق اول بجای آوردن است
والدین از خویش راضی کردن است

حکم دیگر چیست با شیطان جهاد
چارمش نیکی به خلق نامراد

sh38: بخش ۳۸ - در بیان چارچیز که عمر را زیاد کند

می‌فزاید عمر مرد از چارچیز
این نصیحت بشنو ای جان عزیز

اول آوردن به گوش آوازِ خوَش
وانگهی دیدن جمال ماه‌وَش

سیوم آمد ایمنی بر مال و جان
می‌فزاید عمر مردم را از آن

آنکه کارش بر مراد دل شود
در بقا افزونیش حاصل بود

sh39: بخش ۳۹ - در بیان پنج چیز که عمر از او بکاهد

عمر مردم را بکاهد پنج چیز
یاددارش چون شنیدی ای عزیز

شد یکی زان پنج در پیری نیاز
پس غریبی وانگهی رنج دراز

هرکه او بر مرده اندازد نظر
عمر او بی‌شک بکاهد ای پسر

پنجم آمد ترس و بیم از دشمنان
عمر را اینها همی‌دارد زیان

هرکه او از دشمنان ترسان بود
کار او هر لحظه دیگرسان بود

از خدا ترس و مترس از دشمنان
کز همه دارد خدایت در امان

sh40: بخش ۴۰ - در بیان پنج چیز که آبروی را بریزد

دور شو از پنج خصلت ای پسر
تا نریزد آب رویت در نظر

اولاً کم گوی با مردم دروغ
زانکه گردی از دروغت بی فروغ

هر که استیزه کند با مهتران
آب روی خود بریزد بی گمان

پیش مردم هر که‌را نبود ادب
گر بریزد آبرو نبود عجب

از سبکساران مباش ای نیک خوی
کز سبکساری بریزد آب روی

ای پسر با مهتران کمتر ستیز
وز حماقت آب روی خود مریز

گر به عالم آب روی بایدت
دایما خُلق نکو می‌بایدت

هر که آهنگ سبکساری کند
از وی آب روی بیزاری کند

جز حدیث راست با مردم مگوی
تا نگردد آب رویت آب جوی

از خلاف و از خیانت باش دور
تا بود پیوسته در روی تو نور

گر همی‌خواهی که گویندت نکو
ای برادر هیچ کس را بد مگو

تا نباشی در جهان اندوهگین
از حسد در روزگارِ کس مبین

sh41: بخش ۴۱ - در بیان پنج چیز که آب روی از آن می‌‬افزاید

می‌فزاید آب روی از پنج چیز
با تو گویم بشنو ای اهل تمیز

چون به کار خویش حاضر بوده‌ای
آب روی خویش را افزوده‌ای

از سخاوت آب روی افزون شود
وز بخیلی بی‌خرد ملعون شود

در سخاوت کوش اگر داری غنا
تا فزاید آب رویت در سخا

هر که‌را بر خلق بخشایش بود
آب روی او در افزایش بود

باش دایم بردبار و باوفا
تا به روی خویش بینی صد صفا

تا بماند رازت از دشمن نهان
سرّ خود با دوستان کمتر رسان

تا نگردی پیش مردم شرمسار
آنکه خود ننهاده باشی برمدار

ای برادر پرده مردم مَدَر
تا ندرّد پرده‌ات شخص دگر

بر هوای دل مکن زینهار کار
تا نیارد بس پشیمانیت بار

قدر مردم را شناس ای محترم
تا شناسند دیگران قدر تو هم

تا زبانت باشد ای خواجه دراز
دست کوته دار و هر جانب متاز

هر که‌را قدری نباشد در جهان
زنده مشمارش که هست از مردگان

از قناعت هر که‌را نبود نشان
کی توانگر سازدش ملک جهان؟

بر عدوی خویش چون یابی ظفر
عفو پیش آور ز جرمش درگذر

دایما می‌باش از حق ترسکار
باش نیز از رحمتش امیدوار

با تواضع باش و خو کن با ادب
صحبت پرهیزکاران می‌طلب

بردباری جوی و بی آزار باش
تا که گردد در هنر نام تو فاش

همچو تریاقند دانایان دهر
قاتلانند جملهٔ نادان چو زهر

مردم از تریاق می‌یابد نجات
خود کسی از زهر کی یابد حیات؟

صبر و حلم و علم تریاق دلند
حرص و بغض و کینه زهر قاتلند

فخر جمله کارها نان دادن است
در به روی دوستان بگشادن است

گرچه دانا باشی و اهل هنر
خویشتن را کمتر از نادان شمر

sh42: بخش ۴۲ - نصایح

شد دو خصلت مرد ابله را نشان
صحبت صبیان و رغبت با زنان

ناخوشی در زندگانی ای ولید
مرد را از خوی بد گردد پدید

آنکه نبود مرد را خوی نکو
مرده می‌دانش که زنده نبود او

هر که گوید عیب تو اندر حضور
می‌نماید راهت از ظلمت به نور

مر تو را هر کس که باشد رهنمای
شکر او می‌باید آوردن بجای

مر خردمندان عالم را لباس
خلق نیکو شرم نیکوتر شناس

حال خود را از دو کس پنهان مدار
از طبیب حاذق و از یار غار

تا توانی با زنان صحبت مجوی
راز خود را نیز با ایشان مگوی

آنچه اندر شرع باشد ناپسند
گرد او هرگز مگرد ای هوشمند

هر چه را کرده‌ست بر تو حق حرام
دور باش از وی که باشی نیک‌نام

چونکه بگشاید در روزی خدای
دل گشاده دار تنگی گم (؟کم) نمای

تازه روی و خوب سخن باش ای اخی
تا بود نام تو در عالم سخی

پر مخور اندوه مرگ ای بوالهوس
چونکه وقت آید نگردد پیش و پس

دل ز غل و غش همیشه پاک دار
تا توانی در درون، کینه مدار

تکیه کم کن خواجه بر کردار خویش
دل بنه بر رحمت جبار خویش

بهترین چیزها خلق نکوست
خَلق خُلق نیک را دارند دوست

رو فروتن شو همیشه ای خلف
کاین بود آرایش اهل شرف

آنکه باشد در کف شهوت اسیر
گرچه آزاد است او را بنده گیر

گر تو بینی ناکسی را بارگاه
حاجت خود را ازو هرگز مخواه

بر در ناکس قدم هرگز مبر
ور ببینی هم مپرس از وی خبر

تا توانی کار ابله را مساز
کار فرمایش ولی کمتر نواز

sh43: بخش ۴۳ - در بیان آن که از دو کس احتراز می‌‬باید کرد

از دو کس پرهیز کن ای هوشیار
تا نبینی نکبتی در روزگار

اول از دشمن که او استیزه روست
وانگهی از صحبت نادانِ دوست

خویش را از نزد دشمن دور دار
یار نادان را ز خود مهجور دار

ای پسر کم گوی با مردم درشت
ور بگویی از تو گردانند پشت

بهترین خُلق می‌دانی که‌راست؟
آنکه داد انصاف و انصافش نخواست

چون حدیث خوب گویی با فقیر
به بود زآنَش که پوشانی حریر

خشم خوردن پیشهٔ هر سرور است
تلخ باشد؛ از شکر شیرین‌تر است

هر که با مردم نسازد درجهان
زندگانی تلخ دارد بی گمان

آنکه شوخ است و ندارد شرم نیز
دان که ناپاک‌زاده است ای عزیز

از ملامت تا بمانی در امان
باش دایم همنشین صالحان

sh44: بخش ۴۴ - در بیان آنکه خواری آورد

چند خصلت آورَد خواری به روی
با تو گویم گر همی گویی بگوی

اول آن باشد که مانند مگس
مردْ ناخوانده شود مهمانِ کس

هرکه مهمان با کسی ناخوانده شد
نزد مردم خوار و زار و رانده شد

دیگر آن باشد که نادانی رود
کدخدای خانهٔ مردم شود

کار کردن بر حدیث آن دو مرد
کز پی جهلند دایم در نبرد

هر که بنشیند زبر دست صدور
گر رسد خواری به رویش نیست دور

نیست جمعی را چو بر قول تو گوش
صد سخن گر باشدت یک را مگوش

حاجت خود را مخواه از دشمنان
زین بتر خواری نباشد در جهان

از فرومایه مراد خود مجوی
تا نیاید مر ترا خواری به روی

با زن و کودک مکن بازی هلا
تا نگردی خوار و زار و مبتلا

sh45: بخش ۴۵ - در بیان شش چیز که بکار آید

در جهان شش چیز می‌آید بکار
اولاً باری طعام خوش‌گوار

خوش بود یار موافق در جهان
باز مخدومی که باشد مهربان

هر سخن کان راست گویی و درست
به ز دنیا زانکه در وی نفع توست

آنکه ارزانست عالم در بهاش
عقل کامل دان وزان خرسند باش

دشمن حق را نباید داشت دوست
بازگشت جمله چون آخر بدوست

عیب کس با او نمی‌باید نمود
زانکه نبود هیچ لحمی بی غَدود

از خدا خواه هرچه خواهی ای پسر
نیست در دست خلایق نفع و ضر

بندگان را نیست ناصر جز اله
یاری از حق خواه و از غیرش مخواه

آنکه از قهر خدا ترسد بسی
بی‌گمان می‌ترسد از وی هر کسی

از بدی گفتن زبان را هر که بست
کرد شیطان لعین را زیردست

sh46: بخش ۴۶ - در صفت پنج کس که پنج چیز از ایشان نیاید

کس نیاید پنج چیز از پنج کس
یادگیر از ناصح خود این نفس

نیست اول دوستی اندر مُلوک
این سخن باور کن از اهل سلوک

سفله‌ای را با مروّت ننگری
هیچ بدخویی نیابد مهتری

هر که بر مال کسان دارد حسد
بوی رحمت بر دماغش کی رسد؟

آنکه کذاب است می‌گوید دروغ
نیست او را در وفاداری فروغ

sh47: بخش ۴۷ - در بیان اهل سعادت

هر کرا سه کار عادت باشدش
در جهان بخت و سعادت باشدش

تا تواند خیر‌ِ بی‌منّت کند
خویش را مستوجب رحمت کند

دائما گر بیند او عیب کسان
در ملامت هیچ نگشاید زبان

هر که‌را بینی به‌راه ناصواب
سر به‌راهش آر تا یابی ثواب

زحمت خود را ز مردم دور دار
بار خود بر کس میفکن زینهار

sh48: بخش ۴۸ - در بیان رستگاری

گر همی‌خواهی که باشی رستگار
رخ مگردان ای برادر از سه کار

اولت دیدن بود حکم قضا‌ش
بعد از آن جستن بجان و دل رضاش

چیست سیوم‌؟ دور بودن از جفا
هر که این دارد بود اهل صفا

هر که دارد دانش و عقل و تمیز
جز به راه حق نبخشد هیچ چیز

صدقه‌ای که‌آلوده گردد از ریا
کی بود آن خیر مقبول خدا‌؟

گر عمل خالص نگردد همچو زر
قلب را ناقد نیارد در نظر

تا توانگر باشی اندر روزگار
نفس را از آرزوها دور دار

sh49: بخش ۴۹ - در بیان چهار چیز که از کرامات حق است

چار چیزست از کرامت‌های حق
یاد دارش چون ز من گیری سبق

اولا صدق زبان‌ست در سخن
بعد از آن حفظ امانت فهم کن

پس سخا هست از کرامات الله
فضل حق دان گر نظر داری نگاه

تا توانی دور باش از سود‌خوار
زانکه هستند دشمنان کردگار

هر کرا حق داده باشد این چهار
باشد آن کس مؤمن پرهیزکار

پیش مردم هر که رازت کرد فاش
همدم آن ابله باطل مباش

هر که باشد مانع عشر و زکات
وانکه غافل‌وار بگذارد صلات

بر حذر باش از چنان کس زینهار
تا نباشی در جهان بسیار زار

sh50: بخش ۵۰ - در چار خصلت که ترک کردن می‌‬باید

درگذر از چار خصلت زینهار
تا نسوزد مر ترا بسیار نار

لذت عمرت اگر باید به‌دهر
باش دایم بر‌حذر از خشم و قهر

چون نگردد خَلق با خوی تو راست
گر به خوی مردمان سازی روا‌ست

ای برادر تکیه بر دولت مکن
یاد دار از ناصح خود این سخن

سود نکند گر گریزی از قضا
هر چه می‌آید بدان می‌ده رضا

زانکه حاصل نیست دل خرسند دار
گوش دل را جانب این پند دار

هر که او با دوستان یکدل بود
جمله مقصود دلش حاصل بود

sh51: بخش ۵۱ - در بیان بی‌وفایی جهان

در جهان دانی که گردد معتبر‌؟
آنکه او را باک نبود از خطر

کم کند با کس وفا این روزگار
جور دار نیست‌اش با مهر کار

آنکه با تو روز غم می‌بست کار
روز شادی هم بپرس‌اش زینهار

روز نعمت گر تو پردازی به کس
روز محنت باشدت فریاد‌رس

چون بیابی دولتی از مستعان
اندر آن دولت مبُر از دوستان

مر ترا هر کس که او در غم بود
چو رسد شادی همان همدم بود

sh52: بخش ۵۲ - در بیان معرفت الله

معرفت حاصل کن ای جان پدر
تا بیابی از خدای خود خبر

هر که عارف شد خدای خویش را
در فنا بیند بقای خویش را

هر که او عارف نشد او زنده نیست
قرب حق را لایق و ارزنده نیست

هر که او را معرفت حاصل نشد
هیچ با مقصود خود واصل نشد

نفس خود را چون شناسی با هوا
حق تعالی را بدانی با عطا

عارف آن باشد که باشد حق‌شناس
هر که عارف نیست نبود جنس ناس

هست عارف را به‌دل مهر و وفا
کار عارف جمله باشد با صفا

هر که او را معرفت بخشد خدای
غیر حق را در دل او نیست جای

نزد عارف نیست دنیا را خطر
بلکه بر خود نیستش هرگز نظر

معرفت فانی شدن در وی بود
هر که فانی نیست عارف کی بود‌؟

عارف از دنیا و عقبی فارغ است
زانچه باشد غیر مولی فارغ است

همّت عارف لقای حق بود
زانکه در خود فانی مطلق بود

با چه ماند این جهان‌؟ گویم جواب
آنکه بیند آدمی چیزی به‌خواب

چون شود از خواب بیدار ای عزیز
حاصل خواب نباشد هیچ چیز

همچنین چون زنده‌ای افتاد و مرد
هیچ چیزی از جهان با خود نبرد

هر که‌را بوده‌ست کردار نکو
در ره عقبی بود همراه او

این جهان را چون زنی دان خوبرو‌ی
خویشتن آراید اندر چشم شوی

مرد را می‌پرورد اندر کنار
مکر و شیوه می‌نماید بی‌شمار

چون بیابد خفته شویش ناگهان
بی‌گمان سازد هلاکش آن زمان

بر تو بادا ای عزیز پر هنر
کز چنین مکاره باشی بر حذر

sh53: بخش ۵۳ - در بیان ورع

در ورع ثابت قدم باش ای پسر
گر همی خواهی که گردی معتبر

خانهٔ دین گردد آباد از ورع
لیک می‌گیرد خرابی از طمع

هر که از علم ورع گیرد سبق
دور باید بودنش از غیر حق

ترسکاری از ورع پیدا شود
هر که باشد بی ورع رسوا شود

با ورع هر کس که خود را کرد راست
جنبش و آرامش از بهر خداست

آنکه از حق دوستی دارد طمع
در محبت کاذبش دان بی ورع

چیست تقوی ترک شهوت و حرام
از لباس و از شراب و از طعام

هرچه افزونست اگر باشد حلال
نزد ارباب ورع باشد وبال

چون ورع شد یار با علم و عمل
حسن اخلاصت بباید بی خلل

ناگهان ای بنده گر کردی گناه
توبه کن درحال و عذر آن بخواه

چون گناهت نقد آید در وجود
توبهٔ نسیه ندارد هیچ سود

در انابت کاهلی کردن خطاست
بر امید زندگی کان بی وفاست

sh54: بخش ۵۴ - در بیان فواید خدمت

تا توانی ای پسر خدمت گزین
تا رود اسب مرادت زیر زین

بندهٔ چون خدمت یزدان کند
خدمت او گنبد گردان کند

بهر خدمت هر که بر بندد میان
باشد از آفات دنیا در امان

هر که پیش مقبلان خدمت کند
ایزدش با دولت و حرمت کند

خادمان را هست در جنت مآب
روز محشر بی حساب و بی عذاب

خادمان باشند اخوان را شفیع
جای ایشان درجهان باشد رفیع

گرچه خادم عاصی و مفسد بود
بهتر از صد عابد ممسک بود

می‌دهد هر خادمی را مستعان
اجر و مزد صایمان قایمان

بهر خدمت هر که بربندد کمر
از درخت معرفت یابد ثمر

هر که خادم شد جنانش می‌دهند
مر ثواب غازیانش می‌دهند

sh55: بخش ۵۵ - در بیان تعظیم مهمان

ای برادر دار مهمان را عزیز
تا بیابی رحمت از رحمن تو نیز

مؤمنی کو داشت مهمان را نکو
حق گشاید باب رحمت را برو

هر کرا شد طبع از مهمان ملول
از وی آزارد خدا و هم رسول

بندهٔ کو خدمت مهمان کند
خویش را شایستهٔ رحمن کند

هر که مهمان را بر وی تازه دید
از خدا الطاف بی اندازه دید

از تکلف دور باش ای میزبان
تا گرانی نبودت از میهمان

میهمان هست از عطاهای کریم
هر که زو پنهان شود باشد لییم

خیره بر خوان کسی مهمان مشو
چون رسد مهمان ازو پنهان مشو

هر که مهمانت شود از خاص و عام
پیش او می‌باید آوردن طعام

زانکه داری اندک و بیش ای پسر
برد باید پیش درویش ای پسر

نان بده با جایعان بهر خدای
تا دهندت در بهشت عدن جای

هر که ثوبی بر تن عاری دهد
در دو عالم ایزدش یاری دهد

گر بر آری حاجت محتاج را
بر سر از اقبال یابی تاج را

هر که باشد او ز دولت بخت یار
خیر ورزد در نهان و آشکار

ای پسر هرگز مخور نان بخیل
کم نشین در عمر بر خوان بخیل

نان ممسک جمله رنجست و عنا
می‌شود نان سخی جمله ضیا

تا نخوانندت بخوان کس مرو
وز پی مردار چون کرکس مرو

چشم نیکی از خسیس دون مدار
سقف او را هم تو بی استون شمار

گر کنی خیری تو آن از خود مبین
هرچه بینی نیک ببین و بد مبین

sh56: بخش ۵۶ - در بیان علامتهای احمق

سه علامت دان که در احمق بود
اولا غافل زِ یاد حق بود

گفتن بسیار عادت باشدش
کاهلی اندر عبادت باشدش

ای پسر چون احمق و جاهل مباش
یک دم از یاد خدا غافل مباش

هر که او از یاد حق غافل بود
از حماقت در ره باطل بود

هیچ از فرمان حق گردن متاب
بهر وام آزاده را دامن متاب

باطلی را ای پسر گردن منه
نقد مردان را بهر کودن مده

در قضای آسمانی دم مزن
هر کس را بیش بین و کم مزن

دست خود را سوی نامحرم مدار
جانب مال یتیمان هم مدار

تا توانی راز با همدم مگوی
گر تو باشی نیز با خود هم مگوی

تا شوی مقبل و آزاد ای عزیز
بی طمع می‌باش اگر داری تمیز

sh57: بخش ۵۷ - در صفت علامتهای فاسق

هست فاسق را سه خصلت در نهاد
باشد اول در دلش حب فساد

حرفه‌اش آزردن خلق خداست
دور دارد خویش را از راه راست

sh58: بخش ۵۸ - در بیان علامات شقی

هست ظاهر سه علامت در شقی
می‌خورد دایم حرام از احمقی

بی‌طهارت باشد و بی گاه خیز
هم از اهل علم باشد درگریز

ای پسر مگریز از اهل علوم
تا نسوزد مر ترا نار سموم

تا توانی هیچ کس را بدمگوی
پیش مردم هم ز باب خود مگوی

معرفت داری کره بر زر مبند
چون رسد مهمان برویش درمبند

با طهارت باش و پاکی پیشه کن
وز عذاب کور نیز اندیشه کن

sh59: بخش ۵۹ - در بیان علامتهای بخیل

سه علامت ظاهر آمد در بخیل
با تو گویم یاد گیرش ای خلیل

اولا از سایلان ترسان بود
وز بلای جوع هم لرزان بود

چون رسد در ره بخویش و آشنا
بگذرد چون باد و گوید مرحبا

نبود از مالش کسی را فایده
کم رسد با کس ز خوانش مایده

sh60: بخش ۶۰ - در بیان حاجت خواستن

حاجت خود را مجوی از زشت روی
آنکه دارد روی خوب از وی بجوی

مؤمنی را با تو چون افتاده کار
تا توانی حاجت او را برآر

حاجت خود را جز از سلطان مخواه
چون بخواهی یافت از دربان مخواه

از وفات دشمنان شادی مکن
از کسی پیش کسی دادی مکن

sh61: بخش ۶۱ - در بیان قناعت

با قناعت ساز دایم ای پسر
گرچه هیچ از فقر نبود تلخ‌تر

هر سحر برخیز و استغفار کن
فرصتی اکنون که داری کار کن

همنشین خویش را غیبت مکن
غیر شیطان بر کسی لعنت مکن

چون شود هر روز در عالم جدید
از گناهان تو به می‌باید گزید

هر کرا ترسی نباشد از خدا
حق بترساند زهر چیزی ورا

تا توانی حاجت مسکین برآر
تا برآرد حاجتت را کردگار

هست مالت جمله در کف عاریت
گر بماند از تو باشد زاریت

عاریت را باز می‌باید سپرد
هیچ کس دیدی که زر با خود ببرد

حاصل از دنیا چه باشد ای امین
نه گزی کرباس و دو سه گز زمین

هرچه دادی در ره حق آن تست
هر که با اندک ز حق راضی شود

هر که با اندک ز حق راضی شود
حاجت او را خدا قاضی شود

هست دنیا بر مثال جیفهٔ
بگذر از وی گر تو خو مردانهٔ

هست دنیا بر مثال قطرهٔ
بگذر از وی زانکه داری بهرهٔ

هر که سازد بر سر پل خانهٔ
نیست عاقل او بود دیوانهٔ

از خدا نبود روا جستن غنا
هست مؤمن را غنا رنج و عنا

فقر و درویشی شفای مؤمن است
زانکه اندر وی صفای مؤمن است

مال و اولادت بمعنی دشمنند
گرچه نزدیک تو چشم روشنند

انما اولادکم را یاد گیر
مال و ملک این جهان را یادگیر

مرد ره را بود دنیا سود نیست
هرگزش اندیشهٔ نابود نیست

هر کرا از صدق دل صافی بود
خرقهٔ و لقمهٔ کافی بود

آنکه در بند زیادت می‌شود
دور از اهل سعادت می‌شود

بندگان حق چو جان را باختند
اسب همت تا ثریا تاختند

تا نبازی در ره حق آنچه هست
آنچه می‌باید کجا آید بدست

sh62: بخش ۶۲ - در بیان سخاوت

در سخا کوش ای برادر در سخا
تا بیابی از پی شدت رخا

باش پیوسته جوانمرد ای اخی
زانکه نبود دوزخی مرد سخی

در رخ مرد سخی نور و صفاست
زانکه در جنت قرینش مصطفی است

اسخیا را با جهنم کار نیست
جای ممسک جز میان نار نیست

حق تعالی بر در جنت نوشت
این که جای اسخیا باشد بهشت

کار اهل بخل را تلبیس دان
در جحیمش همدم ابلیس دان

هیچ ممسک نگذرد سوی بهشت
بلکه او را کی رسد بوی بهشت؟

آنچه می‌خوانند مر وی را سقر
اهل کبر و بخل را باشد مقر

ای پسر در مردمی مشهور باش
از بخیلی و تکبر دور باش

با سخا باش و تواضع پیشه گیر
تا شود روی دلت بدر منیر

sh63: بخش ۶۳ - در بیان چار خصلت که کارهای شیطان است

چار خصلت فعل شیطانی بود
داند اینها هرکه رحمانی بود

عطسه مردم چو بگذشت از یکی
باشد آن از فعل شیطان بی‌شکی

خون بینی نیز از شیطان بود
آنکه ظاهر دشمن انسان بود

خامیازه فعل شیطان است و قی
ای پسر ایمن مباش از مکر وی

sh64: بخش ۶۴ - در علامتهای سخت دل

سخت دل را سه علامت یافتم
چون بدیدم روی ازو برتافتم

بر ضعیفان باشدش جور و ستم
هم قناعت نبودش با بیش و کم

موعظت هر چند گویی بیشتر
در دل سختش نباشد کارگر

sh65: بخش ۶۵ - در بیان علامتهای منافق

دور باش ای خواجه از اهل نفاق
در جهنم دان منافق را وثاق

سه علامت در منافق ظاهرست
زان سبب مقهور قهر قاهرست

وعده‌های او همه باشد خلاف
قول او نبود به غیر از کذب و لاف

مؤمنان را کم رعایت می‌کند
هم امانت را خیانت می‌کند

نیست در وعده منافق را وفا
زان نباشد در رخش نور و صفا

تا نپنداری منافق را امین
نیست بادا تخمش از روی زمین

از منافق ای پسر پرهیز کن
تیغ را از بهر قتلش تیز کن

با منافق هرکه همره می‌شود
منزل او در تکِ چه می‌شود

sh66: بخش ۶۶ - در بیان علامتهای متقی

سه علامت باشد اندر متقی
کی شود نسبت تقی را با شقی؟

بر حذر باش ای تقی از یار بد
تا نیندازد ترا در کار بد

کم رود ذکر دروغش بر زبان
از طریق کذب باشد بر کران

از حلال پاک کم گیرند کام
تا نیفتند اهل تقوی در حرام

sh67: بخش ۶۷ - در علامتهای اهل جنت

هر که‌را باشد سه خصلت در سرشت
باشد آن کس بی‌شک از اهل بهشت

شکر در نعما و صبر اندر بلا
می‌دهد آیینهٔ دل را جلا

هرکه مستغفر بود اندر گناه
حق ز نارِ دوزخش دارد نگاه

هرکه ترسد از آله خویشتن
خواهد او عذر گناه خویشتن

معصیت را هرکه پی در پی کند
ایزدش از اهل رحمت کی کند؟

ای پسر دایم به استغفار باش
وز بدان و مفسدان بیزار باش

sh68: بخش ۶۸ - در بیان صدقه دادن

گر کنی خیری به دست خویش کن
خیر خود را وقف هر درویش کن

یک درم کان را به دست خود دهند
به بود زان کز پی او صد دهند

گر ببخشی خود یکی خرمای تر
بهتر از بعد تو صد مثقال زر

هر چه بخشیدی مکن با او رجوع
گر ز پا افتاده‌ای از دست  جوع

این بدان ماند که شخصی قی کند
باز میل خوردن آن کی کند؟

با پسر گر چیزکی بخشد پدر
می‌رسد گر باز گیرد از پسر

ای پسر با مال و زر شادی مجوی
آنچه کس را داده‌ای دیگر مگوی

شادی دنیا سراسر غم بود
سور او را در عقب ماتم بود

امر «لا تفرح» ز دنیا گوش دار
جای شادی نیست دنیا هوش دار

شادمان را ندارد دوست حق
این سخن دارم ز استادان سبق

گر فرح داری ز فضل حق رواست
لیک از دنیا فرح جستن خطاست

ای پسر با محنت و غم خوی کن
روی دل را جانب دلجوی کن

sh69: بخش ۶۹ - در نصایح

خوف و اندوه است قوتِ بندگان
غم شود بارِ فرح‌جویندگان

هر که‌را نبود به دل اندیشه‌ای
عاقبت بر پای بیند تیشه‌ای

از چه موجودی بیندیش ای پسر
هر کسی دارد غم خویش ای پسر

کرد ایزد مر ترا از نیست هست
از برای آنکه باشی حق‌پرست

تا تو باشی بندهٔ معبود باش
با حیا و با سخا و جود باش

مگذران در خواب و خور ایام را
زنده دار از ذکر صبح و شام را

خواب کم کن اول روز ای پسر
نفس را خوردن میاموز ای پسر

آخر روزت نکو نبود منام
پیشتر از شام خواب آمد حرام

اهل حکمت را نمی‌آید صواب
در میان آفتاب و سایه خواب

ای پسر هرگز مرو تنها سفر
باشدت رفتن سفر تنها خطر

دست را در رخ زدن شوم است شوم
استماع علم کن از اهل علوم

شب در آیینه نظر کردن خطاست
روز اگر بینی تو روی خود رواست

خانه گر تاریک و تنهایت بود
مونسی باید که نزدیکت بود

دست را کم زن تو در زیر زنخ
نزد اهل عقل سرد آمد چو یخ

چارپا را چون ببینی در قطار
در میان‌شان نیایی زینهار

تا فزاید قدر و جاهت را خدا
روز و شب می‌باش دایم در دعا

تا شود عمرت زیاده در جهان
رو نکویی کن نکویی در نهان

تا نکاهد روزی‌ات در روزگار
معصیت کم کن به عالم زینهار

هرکه رو در فسق و در عصیان کند
ایزد اندر رزق او نقصان کند

کم شود روزی ز گفتار دروغ
در سخن کذاب را نبود فروغ

هر که‌را عادت بود سوگند راست
تا بود زنده فقیر و بی‌نواست

ور بود سوگند او جمله دروغ
آتش دوزخ ازو گیرد فروغ

فاقه آرد خواب بسیار ای پسر
خواب کم کن باش بیدار ای پسر

هرکه در شب خواب عریان می‌کند
در نصیب خویش نقصان می‌کند

بول عریان هم فقیری آورد
انده بسیار پیری آورد

در جنابت بد بود خوردن طعام
ناپسندست این به نزد خاص و عام

ریزهٔ نان را میفکن زیر پای
گر همی‌خواهی تو نعمت از خدای

شب مزن جاروب هرگز خانه در
خاک‌روبه هم منه در زیر در

گر بخوانی باب و مامت را به نام
نعمت حق بر تو می‌گردد حرام

گر به هر چوبی کنی دندان خلال
بی‌نوا گردی و افتی در وبال

دست خود هرگز به خاک و گل مشوی
از برای دست شستن آب جوی

ای پسر بر آستان در مشین
کم شود روزی ز کردار چنین

در خلا جا گر طهارت می‌کنی
وقت خود را دان که غارت می‌کنی

تکیه کم کن نیز بر پهلوی در
باش دایم از چنین خصلت بدر

جامه را در تن نشاید دوختن
باید از مردان ادب آموختن

گر به دامن پاک سازی روی خویش
روزی‌ات کم گردد ای درویش بیش

دیر رو بازار و بیرون آی زود
زانکه رفتن را نیابی هیچ سود

نیک نبود گر کشی از دم چراغ
ره مده دود چراغ اندر دماغ

کم زن اندر ریش شانه مشترک
آنکه خاص آن تو باشد خوشترک

از گدایان پارهای نان مخر
زانکه می‌آرد فقیری ای پسر

دور کن از خانه تار عنکبوت
باشد اندر ماندنش نقصان قوت

خرج را بیرون ز اندازه مکن
ریش خشک خویش را تازه مکن

دست رس گر باشدت تنگی مکن
چونکه رهواری به ره لنگی مکن

sh70: بخش ۷۰ - در بیان صبر

تا شوی در روزگار از صابران
رو مکن از دیدن سختی گران

روی خود گر ترش سازی از بلا
خویش را از صابران مشمار هلا

در بلا وقتی که صابر نیستی
نزد اهل صدق شاکر نیستی

بی شکایت صبر تو باشد جمیل
با کسی کم کن شکایت ای خلیل

گر نباشد فخر از درویشی‌ات
کی به اهل فقر باشد خویشی‌ات؟

گر همه جنبش به فرمان باشدت
حرمت از خدمت فراوان باشدت

بنده از خدمت به عقبی می‌رسد
لیکن از حرمت به مولی می‌رسد

حرمتت در خدمت آرام دل است
هرکه خدمت کرد مرد مقبل است

گر نگردی ای پسر گرد خلاف
آنگهی زیبد ترا در صبر لاف

گر همی داری فرح را انتظار
در بلا نبود بصیرت هیچ کار

sh71: بخش ۷۱ - در بیان تجرید و تفرید

گر صفا می‌بایدت تجرید شو
گر خرد داری ز اهل دید شو

ترک دعوی هست تجرید ای پسر
فهم کن معنی تفرید ای پسر

اصل تجریدت وداع شهوتست
بلکه کلی انقطاع لذتست

گر دهی یکبار شهوت را طلاق
آن زمان گردی تو در تفرید لاق

گر تو ببریدی ز موجودات امید
آنکه از تجرید گردی مستفید

اعتمادت چون همه بر حق بود
آن دمت تفرید جان مطلق بود

ترک دنیا کن برای آخرت
وز بدن برکش لباس فاخرت

گر بیابی از سعادت این مقام
صاحب تجرید باشی والسلام

گر ز عقبی دست شویی بهر حق
دان که از تفرید گیرندت سبق

رو مجرد باش دایم فرد باش
تا به هر فرقی نشینی گرد باش

گرد کبر و عجب و خودرایی مگرد
قدر خود بشناس و هر جایی مگرد

هر که گرد کورهٔ انگِشت گشت
جامه از دودش سیاه و زشت گشت

وانکه با عطار می‌گردد قریب
او همی‌یابد ز بوی خوش نصیب

sh72: بخش ۷۲ - در فواید صحبت صالحان و اجتناب اهل ظلم

همنشین صالحان باش ای پسر
هم جدا از فاسقان باش ای پسر

جانب ظالم مکن میل از عزیز
ورکنی گردی از آن خیل ای عزیز

رو ز اهل ظلم بگریز ای فقیر
تا نسوزی ز آتش تیز ای فقیر

صحبت ظالم بسان آتشست
زانکه خلق آزار و تند و سرکشست

از حضور صالحان صالح شوی
ور نشینی با بدان طالح شوی

هر که او با صالحان همدم شود
در حریم خاص حق محرم شود

ای پسر مگذار راه شرع را
اصل یابی گر بگیری فرع را

از شریعت گر نهی بیرون قدم
در ضلالت افتی و رنج و الم

هر که در راه ضلالت می‌رود
از جهالت با بطالت می‌رود

حق طلب وز کار باطل دور باش
در سخا و مردمی مشهور باش

هرکه نگزیند صراط مستقیم
در عذاب آخرت ماند مقیم

در ره شیطان منه گام ای اخی
تا نگردی خوار و بدنام ای اخی

هر که در راه حقیقت سالک است
روز و شب خایف ز قهر مالک است

بر خلاف نفس کن کار ای پسر
تا نیفتی خوار در نار سقر

sh73: بخش ۷۳ - در بیان آن کس که دوستی را نشاید

دوست گر باشد زیانکار ای پسر
رو طمع زان دوست بردار ای پسر

هر که می‌گوید بدی های تو فاش
دوست مشمارش بدو همدم مباش

دوستی هرگز مکن با باده‌خوار
از چنان کس خویشتن را دور دار

منعمی گر می‌کند منع زکات
دور از وی باش تا داری حیات

ای پسر از سودخواران دور باش
خصم ایشان شد خدای نور پاش

دورشو زان کس که خواهد از تو سود
گر سر خود بر قدمهای تو سود

آنکه از مردم همی گیرد ربا
زینهار او را نگویی مرحبا

sh74: بخش ۷۴ - در بیان رعایت یتیم و نصایح دیگر

بر سر بالین بیماران گذر
زانکه هست این سنت خیرالبشر

تا توانی تشنه را سیراب کن
در مجالس خدمت اصحاب کن

خاطر ایتام را دریاب نیز
تا ترا پیوسته حق دارد عزیز

چون شود گریان یتیمی ناگهان
عرش حق در جنبش آید آن زمان

چون یتیمی را کسی گریان کند
مالک اندر دوزخش بریان کند

آنکه خنداند یتیمی خسته را
باز یابد جنت در بسته را

هر که اسرارت کند فاش ای پسر
از چنان کس دور می‌باش ای پسر

در جوانی دار پیران را عزیز
تا عزیز دیگران باشی تو نیز

بر ضعیفان گر ببخشایی رواست
کاین ز سیرت‌های خوب اولیاست

بر سر سیری مخور هرگز طعام
تا نمیرد در برت دل ای غلام

علت مردم ز پر خواری بود
خوردن پُر، تخم ِ بیماری بود

راحتی نبود حسود شوم را
کاذب بدبخت را نبود وفا

هر منافق را تو دشمن دار باش
از وی و از فعل او بیزار باش

توبهٔ بدخو کجا محکم بود؟
مر بخیلان را مروت کم بود

تا شود دین تو صافی چون زلال
باش دایم طالب قوت حلال

آنکه باشد در پی قوت حرام
در تن او دل همی‌میرد تمام

sh75: بخش ۷۵ - در بیان صلۀ رحم و زیارت خویشاوندان

رو به پرسیدن بر خویشان خویش
تا که گردد مدت عمر تو بیش

هر که گرداند ز خویشاوند رو
بی گمان نقصان پذیرد عمر او

هر که او ترک اقارب می‌کند
جسم خود قوت عقارب می‌کند

گرچه خویشان تو باشند از بدان
بدتر از قطع رحم چیزی مدان

هر که او از خویش خود بیگانه شد
نامش از روی بدی افسانه شد

sh76: بخش ۷۶ - در بیان فتوت

چیست مردی ای پسر نیکو بدان
اولا ترسیدن از حق در نهان

عذر خواهان مرد پیش از معصیت
باشدش طاعات بیش از معصیت

آنکه کار نیک‌مردان می‌کند
با ضعیفان لطف و احسان می‌کند

هر که او باشد ز مردان خدا
باشد اندر تنگ‌دستی با سخا

ای پسر در صحبت مردان درآی
تا نظرها یابی از فضل خدای

هر که از مردان حق دارد نشان
نگذراند عیب دشمن بر زبان

چون نخواهد مرد حق خصمان هلاک
از غم مردم شود اندوه‌ناک

می‌نجوید مرد انصاف از کسی
گر رسد ظلم و جفا با وی بسی

هر که پا اندر ره مردان نهاد
کی رود هرگز به دنبال مراد؟

ای پسر ترک مراد خویش گیر
وانگهی راه سلامت پیش گیر

sh77: بخش ۷۷ - در بیان فقر و صحبت درویشان

فقر می‌دانی چه باشد ای پسر
با تو گویم گر نداری زان خبر

گرچه باشد بی‌نوا در زیر دلق
خویش را منعم نماید پیش خلق

گرسنه باشد ز سیری دم زند
دوستی با دشمنان خود کند

گرچه باشد لاغر و خوار و ضعیف
وقت طاعت کم نباشد از حریف

چون دل پر دارد و دست تهی
می‌نماید در ترازو فربهی

ای پسر خود را به درویشان سپار
تا نگه دارد ترا پروردگار

با فقیران هر که همدم می‌شود
در سرای خلد محرم می‌شود

sh78: بخش ۷۸ - در بیان انتباه از غفلت

از خدای خویشتن غافل مباش
غافلانه در ره باطل مباش

جای گریه است این جهان دروی مخند
چشم عبرت برگشای و لب به بند

همچو مور از حرص هر سوی مرو
پند ناصح را بگوش جان شنو

ای پسر کودک نهٔ بازی مکن
کار با شیطان بانبازی مکن

نفس بد را در گنه یاری مده
عمر بر باد از تبه کاری مده

هر کجا تهمت بود آنجا مرو
راه حق را همچو نابینا مرو

دشمنی داری از او ایمن مباش
زیر سقف بی ستون ساکن مباش

در ره فسق و هوا مرکب متاز
خویشتن را سخرهٔ شیطان مساز

چون سفر در پیش داری زادگیر
عمر خود را سر بسر هم باد گیر

ای پسر اندیشه از اغلال کن
نفس بد را با لگد پا مال کن

تا نه سوزی سازگاری پیشه کن
از عذاب و قهر حق اندیشه کن

جمله را چون هست بر دوزخ گذر
جای شادی نیست با چندین خطر

آتشی در پیش داری ای فقیر
هیچ خوفت نیست از نار سقیر

عقبه در راهست و بارت بس گران
نگذرد بارت بسعی دیگران

داری اندر پیش روز رستخیز
از خدایت نیست امکان گریز

ای پسر راه شریعت پیش گیر
ره روی ترک هوای خویش گیر

ای برادر باش با فرمان حق
تا بیابی جنت و رضوان حق

گردن از حکم خدای خود متاب
تا نمانی روز محشر در عذاب

تا بیابی در بهشت عدن جای
شفقتی بنمای با خلق خدای

تا دهندت جای در دارالسلام
با فقیران روز و شب می ده طعام

شاد اگر سازی درون خسته را
باز یابی جنت در بسته را

sh79: بخش ۷۹ - خاتمه الکتاب

هر که آرد این نصیحت‌ها بجای
در دو عالم رحمتش بخشد خدای

ور نیارد این وصیت را بجا
دور ماند بی‌شکی او از خدا

یا الهی رحم کن بر ما همه
عفو کن جمله گناه ما همه

عاجزیم و جرمها کرده بسی
نیست ما را غیر تو دیگر کسی

گر بخوانی ور برانی بنده‌ایم
هرچه حکم تست از آن خرسنده‌ایم

رحمت حق باد بر روح آن کسی
کاین نصایح را بخواند او بسی

Source Colophon

Source: Ganjoor.net digital transcription (ganjoor.net/attar/pandname). Seventy-nine sections (بخش), eight hundred and fifty-three couplets (بیت). Each couplet consists of two hemistichs (مصراع). The text is a masnavī — continuous rhyming couplets, each couplet an independent unit rhyming aa, bb, cc. Ganjoor.net is a freely accessible, community-maintained digital repository of Classical Persian poetry.

🌲