by Farid ud-Din Attar

The Asrar-nama ("The Book of Secrets," Persian: اسرارنامه) is the earliest major masnavi by Farid ud-Din Attar of Nishapur (~1145–1221 CE), the great Sufi master whose Conference of the Birds is among the supreme masterpieces of world literature. In twenty-two discourses and 3,297 couplets, the poem maps the hidden architecture of reality — from the nature of God and the soul, through the stations of the prophets and the cosmos, to the mysteries of death, resurrection, and annihilation in the divine.

Legend holds that when the aged Attar met the boy Jalaluddin Rumi at Nishapur, he gave him this very book, saying: "He will soon set fire to all the lovers of God in the world." Whether or not the story is historical, the text is real — and for eight hundred years, no freely available English translation from the Persian has existed. The paywalled English by Shackle and Khalid-Hasan (1999) is academic and out of reach. This is the first free English.

This is a Good Works Translation from Classical Persian, produced by the New Tianmu Anglican Church with AI assistance. The source text is from Ganjoor.net, the principal digital archive of classical Persian poetry.

I. The First Discourse — On Divine Oneness

In the name of the One who gave the soul the light of faith
and gave reason certainty in knowing God.

A Lord from whom the world has its renown —
from Him the earth and sky their high and low.

Both worlds received the robe of being from Him.
The heavens their height, the earth its lowliness, from Him.

The sky stands bowing before Him.
The earth falls prostrate before Him.

From foam and blood He raises humankind.
With Kāf and Nūn He raises sky and earth.

From smoke He makes the green dome of the heavens.
From fat He fashions the seeing eye.

From a mosquito's sting He forges Dhulfiqar —
just as from a spider He makes a curtain-keeper.

From a handful of dust He brings forth Adam's meaning.
From a breath He brings forth Jesus, son of Mary.

From blood He shows forth musk, from reed sugar,
from rain pearls, from the mine jewels.

One First who has no beginning.
One Last who has no end.

One Outer whose Inner shines through His appearing.
One Inner more manifest than light itself.

His grandeur has never had a beginning.
His sovereignty has no culmination or end.

A Lord whom only He knows how He is —
for He is beyond whatever I can know.

Since He created our sight and knowledge both,
who has known Him, and who has seen Him?

Of the essence of His nature no one has a trace,
for whatever you say "this is" — that is not it.

Though our soul follows the path,
to His essence it never finds the way.

Since I am unaware of my own soul — what it is —
how shall I know God's essence — what it is?

He has kept the soul so hidden
that He has never told the soul's secret to anyone.

Your body lives by the soul, and the soul is hidden.
You live by the soul, yet you do not know the soul.

O glory — a craft both hidden and manifest,
before which no one has any power but silence.

I have split a thousand hairs
and I have found the way: this silence.

Since you cannot reach His essence,
be content with seeing the beauty of His craft.

If you are honest about nature,
rise above the four walls of the elements.

God has no need of any work of yours.
Why would you make a Creator from the elements?

If water is the origin, pour water on it,
hand it water and laugh a little.

If it is earth, pour it at the threshold.
Beneath the feet of earth, put it on its head.

If it is wind, consider its injustice —
give it to the wind and call it wind.

If fire is the origin, throw water on it.
When you have doused it, set fire to it.

Are you honest about nature? Be free of pretense.
Are you no naturalist? Be a person of God.

Since in both worlds there is one Creator,
what business do you have with the four elements?

Call One. Seek One. Search for One.
See One. Know One. Speak of One.

All this is one — whether first or last —
but the beholder's eye is cross-eyed.

Look: atom by atom, all things run
reciting the sermon of His praise.

O wonder — the grace and kindness of the Maker:
every single atom shares a secret with Him.

O glory of name! O glory of meaning — all You!
I say: O You, O You, O all-that-is-You.

I do not see in the world even a hair's breadth
that does not have a face turned toward Your face.

If we had no face turned toward You,
a single hair of ours would drag us down.

If Your grace did not come to our aid,
not a single atom would endure.

All things endure through You, and You are hidden —
within the soul and outside the world.

All souls remain bewildered by You,
and You remain within the soul among us.

Of Your path no one has seen a limit or an end,
for You are within the soul, and no one has seen the soul.

The world is full of You, and You are not in the world.
All are lost in You, and You are not among them.

Hidden and manifest, always.
Neither in place nor on any ground, always.

Your silence comes from Your own speech.
Your concealment comes from Your own disclosure.

You are the meaning; outside You is only name.
You are the treasure; all the world is the talisman.

O glory — the splendour and presence of that Essence
that shines upon every atom among the atoms.

Upon atom after atom I see Your path.
Both worlds: "Wherever you turn, there is the face of God."

Duality has no way into Your presence.
The entire world is You and Your power.

Bewildered from one to a hundred, lost in You —
both worlds from You, and You, lost in Yourself.

The existence of all things is the shadow of Your presence.
All effects are the work of Your power.

The world of reason and soul remains bewildered,
and You behind the veil remain so hidden.

The world is full of Your name, yet of You there is no trace.
Reason sees by You, yet You are not visible.

Visible to reason, hidden from imagination —
God be exalted! O what a light beyond exalting.

I see nothing but You, not one thing more.
Since You exist, what else could there be?

Well spoken — well has it been said of the Essence:
"Oneness is the stripping away of all relations."

In that Oneness, why should I seek connection?
You are the Sought, and I the seeker — how long shall I speak?

When I weave the silk of Your Oneness,
I wish to tear my very soul apart —

A hundred thousand bodies may arise from dust,
but when they reach You, they arrive from You, pure.

A whole world of creation came and went.
Whether fair or foul, they slept in dust.

Of so many, not one became aware
of how they appeared and how they passed.

Though all existed in mere assumption,
they existed as He held them all.

The soul has no news of the soul — what the soul is.
The body has no knowledge of the body — who the body is.

The ear is unaware of its own hearing.
The eye has no news of its own seeing.

Your tongue has no knowledge of its own speaking.
Your body has no knowledge of its own power.

Neither the heavens are aware of their own turning,
nor jinn, nor human, nor Satan, nor angel.

Many have gone down into this lane.
Many others have arrived from the other side.

Neither the one who goes knows the secret,
nor the one who comes has news of this road.

They have so lost this headless secret
that not a hair's breadth does anyone come back.

A gate has become so worn it cannot be opened —
not a finger can be laid upon it.

One must hold the neck beneath the command,
for there is no remedy but patience and silence.

Who has the nerve, in the valley of surrender,
to let a breath pass from their lips for fear?

We have no path but silence, all of us,
for not one of us has the nerve for a sigh.

From Adam He chose a single drop.
From that one drop He created a whole creation.

Over that drop they pondered long
and remained, heads spinning, baffled by its nature.

Reason sank into a drop of water.
All in the drop became drowned.

Thousands of thirsty ones rise from this valley
and come to this threshold on their knees.

From your own helplessness you say, O Pure One:
"You are the Known, and the knower — we have not known You."

Both worlds remain stuck in talk.
All remain behind the veil of assumption.

They say: "We are in seeking and searching.
We have long been travellers of His road."

Wonder — a drop of water has come
to carry off a sea full of fine pearls.

More wondrous still — a speck of dust has come
to reach, if it can, the sun of the heavens.

Your capacity is less than a mosquito's —
how do you drink down both worlds?

Your liver has churned in blood so many times.
It is not as you have imagined.

Go — do not measure out empty fancies.
Do not set your foot beyond your own limit.

Pull the blanket of helplessness over your head in bewilderment.
Like rain upon the face, scatter tears of sorrow.

For nothing befits God but God, my friend.
What can come from this handful of vein and skin?

God is pure. You are the road of dust.
What relation can dust ever have with the Pure?

If an ant departs from the world into nothingness,
what is added to the world, and what is lost?

Like a door-ring, keep striking your head on this door,
for this door will not lose by such a head.

The sky wore blue for this reason:
because, like a door-ring, it remained outside that door.

God has no friend like God.
No one is worthy of God but God alone.

If someone asks you, what do you say?
"You have lost nothing — so what are you seeking?"

First you must find. Then, when you find —
when it is lost, hasten toward the search.

It is futile. So many have reached their end from this sorrow.
So many souls have been consumed by this sorrow.

The hearts of all the truthful ones are full of blood,
for who knows how the secret of His work is?

Consider: for so many thousands of years, Iblis —
his only work was praise and glorification.

All his obedience they piled together
and from His self-sufficiency, gave it to the wind.

His heart became a pool of affliction.
His body became the tablecloth of the feast of damnation.

If we remember God's self-sufficiency,
we stand at the head of the valley of no rescue.

The liver turns to blood from this remembering.
From God's self-sufficiency: our cry for help.

If by His self-sufficiency the command should come,
all hope of the innocent would be finished.

When tomorrow, before that lofty pavilion,
they beat the drum of the Everlasting —

who in all creation has the nerve
to present this debased coin?

God possesses the grandeur of needing nothing.
You have nothing but nothingness — what game is this?

You wish, with prayer and praise,
to make the Self-Sufficient pleased with you.

Your prayer is provision for the long road,
but He has no need of your prayer.

Young man, know this with certainty, in truth:
if He charged you with a duty, He gave the grace to do it.

If God's grace were not your helper,
no one would ever be brought to yield.

O what rank — from the moon to the fish,
before Him it is like a black hair.

O what power — by power's display
from a single hair He shows a hundred crafts.

O what glory — such self-sufficiency
that so much reason and soul are at stake there.

O what majesty — if it should fall upon the soul,
in every atom a hundred floods would rise.

O what precedence — with that primacy,
no existing thing can share His company.

O what oneness — not a hair fits inside it;
in that oneness the world does not weigh a hair.

O what nearness — in forty mornings of time,
with His own hand He built the nest.

O what mercy — if Iblis found one atom of it,
he would steal the ball from Idris.

O what jealousy — if it fell upon the world,
in a single hour both worlds would collapse.

O what awe — if one atom of sun
found it, the sun would be lost in shadow forever.

O what proof — in no face at all
can anyone sit against You by a hair.

O what honour — from the exalting of that station,
no one holds any rank beyond You on that road.

O what sovereignty — it has become necessary, inevitable,
admitting neither decrease nor increase.

O what power — if He wished, in a single breath
He would turn the earth like wax, and the heavens too.

O what a draught — one that dips bread in blood
in hope of "Your Lord shall give you to drink."

O what a sign — when You will, You show
from every single atom a divine sun.

O what opportunity — that You kindle in the world
and with the sigh of a heartless one, burn the world.

O what compassion — upon us, everlasting:
You gave mothers their tenderness.

O what respite — when the time arrives,
an entire world is caught by a single hair.

O what a moment — when, in the hour of captivity,
You seize a world by the tip of a hair.

O what bounty — so much of it has attended us
that its thanks, too, only You know how to speak forever.

O what severity — in pressing the proof,
neither the strength for silence nor the face for speech.

O what permission — for if there were no path,
no one would have the nerve for a sigh.

O what parting — so many ran
and did not see You, yet they did not-not-see.

O what rest — the holiest of the high
forever glory in that revelation.

O what sweetness — the purified and clean
perfume the nostrils of the soul with it.

We are all helpless, standing in place.
For this helplessness of ours, forgive us.

When we fall into the cradle of the grave,
like infants we are born into that world.

That grave becomes a narrow cradle.
The shroud wraps around our shoulders like stone.

Two dark ones enter, full of force.
They rock our cradle — the grave.

Like infants with stern, harsh mothers,
we tremble from the threat and terror of the dark ones.

We have no mother, no tenderness.
The world has turned its face from us.

Both stranger and kin have cut us off.
Like infants we are, with a hard road ahead.

Like infants, having never seen the world —
O what hardship — how terrified we shall be.

When we have been one hour in the dust,
from those dark ones, keep us safe, O Pure One.

They say to us: "Who is your Lord?" and "What is your faith?"
O God, we beg You for the prompting.

Since You Yourself raised us in honour,
do not hand us back to the dark ones.

If You do not teach us what to say —
long the road, and hard the work.

This pain will remain with us to eternity.
I do not know what He will do with us.

O Lord, we are all lost.
Affliction-struck and soaked in sorrow.

From head to foot we are twist upon twist.
Head or foot — we are nothing upon nothing.

Have You no heart for comforting us?
Does Your heart not burn for a moment at our weeping?

Since You have no heart, how can it burn from weeping?
What am I saying — You hold all hearts.

O Lord, here I am, helpless, left behind,
in this thought, a heart broken to a hundred pieces.

Though my body has no trace of You,
You are never absent from the soul for an instant.

You are within the secret of my reason and my soul.
That is why my tongue scatters such jewels.

You, in the end, are beyond need of the world.
The speech is cut short — and God knows best.

II. The Second Discourse — In Praise of the Prophet, Peace Be Upon Him

No praise befits — among the people of true sight —
the foremost and the full moon of all creation.

When this prayer-speaker trembles with awe,
how can his tongue become a speaker of praise?

Since the grace of his being is above all speech,
the tongue has failed — what place is there for speaking?

What shall I say? God Himself spoke his praise,
for his name is joined with the name of God.

Muhammad — the truthful of speech, the trustworthy.
To the world, a mercy unto all the worlds.

Muhammad, upon whom creation bears its seal.
The exalted one whose crown belongs to the proud.

Muhammad — the best of both worlds.
The order of faith and the world, the pride of Adam.

In substance, the jewel of the casket of prophecy.
In meaning, the star of the tower of nobility.

The teacher of the writing of the Everlasting.
The illuminator of the realm of the heights.

The confidant who speaks the secrets of sovereignty.
The one who knows the mysteries of God.

The whole world is a single sweeper of his court.
The sky is a single patched-robe wearer of his lodge.

While Adam was still between water and clay,
he was already the king of the world of heart and soul.

In Adam there was a light from his existence —
else why would the angels have prostrated?

Since the world held his light in trust,
it passed from Adam all the way to Abdullah.

He passed through so many prophets —
from all of them, like a jewel, he fell to the top.

From every station, as he moved toward the next,
though already ripened, he ripened further.

When at last the work was brought to completion —
though he came late, he came perfected.

Since he kept retreat for forty years before revelation,
the Trustee of Revelation brought the Revelation at once.

Gabriel came before the peacock of the angels,
the holy ones following as his retinue.

Gabriel the Trustworthy raised a cry at once:
"O Master, open your tongue — quick!

Make your heart full of light a sea of faith.
Speak the words of revelation from the Lord of Worlds.

You are worthy of the unseen music of gratitude,
for you know the modes of these nine veils.

You are the one present to the mysteries, the one who perceives.
Be not silent: Read! In the name of your Lord.

How can the moon and sun be covered?
Cast off the cloak: Arise and warn.

You are the king, and all horizons are your host.
You are the root, and all the world is your dependant.

Call creation to the Truth, and be their guide.
You are upon the Truth — by the Truth, be a prophet."

When God sent revelation from the light of the soul,
from then on the knowledge of the Quran left his memory —

At last, when he stepped forward with the call,
the law became new and Islam became new.

He guided a world toward meaning.
From the marrow of every word he drew the oil.

The overturning of every heresy was from him,
for the light of the jewel of fortune was from him.

When the light of his fortune shone one atom forth,
moon and sun received from that one atom.

He came with his musky tresses unbound,
the crown of By your life! set upon his head.

From his hair, musk breathed into the world.
From his face, light reached the heavens.

Three dimensions are perfumed by the fragrance of his hair.
Both worlds are illuminated by the light of his face.

O what a sun — the face of his beauty,
whose cloak keeps it in shadow.

O what musk — his two dark tresses,
each hair sheltering a hundred souls.

From the Presence his breast received its light.
From Paradise he received grapes during prayer.

Inside his soul, each of those grapes
became like the cluster of the Pleiades, all light.

Though his soul was full of God's light,
yet he was afflicted by the unbelievers.

Sometimes a stone chipped his tooth.
Sometimes his feet swelled from worship.

Sometimes he laid his hand upon his heart from grief.
Sometimes from weakness he bound a stone upon his belly.

Since this world and the next were for his sake,
the sky found affliction useful for his sake.

He had to bear so much pain
because without pain you will not carry the treasure.

According to that exegete who is trustworthy —
though some hold otherwise —

When he turned his ring,
Gabriel came for that judgment:

"O Master, keep your heart far from the ring.
The ring does not give light to the work.

The sky is a ring-back for your sake.
Why did you busy yourself with a finger?

You have a heart in the finger of the Merciful.
Do not look at the ring like Solomon.

Though your ring bears your name,
even if it is gold, it is forbidden.

Turn the prayer beads on your finger —
for prayer beads are on the finger of true men.

Since the moon has become your thimble,
you have poked your finger into the eye of time.

On each finger you have a hundred skills and more.
Why bring your heart to a ring?

It would suit you to tie a thread on your finger
so that it reminds you of the anguished.

You cannot bear the reproach of Majesty.
If without us you dip your finger in water —

Do not turn from us by even a hair.
Do not let go of a single hair from your finger.

Since you have a sound finger for the work,
bring it out from beneath the bloodied cotton.

Take account on your finger with yourself,
so that the Last Day will be easy before you."

That is why I wind this tale around the finger:
because no one else beside you amounts to anything to me.

That is why I placed my finger on your word —
for you are the pupil and I am the Master.

Did you not, from the knowledge of the Quran, with a hundred souls,
place your finger on the tablet before Us?

In the Battle of Mecca, from the cold of fingertips,
your finger won sovereignty with angels.

Though a pen was never in your finger,
from you all the people of the pen have this honour.

From your glory, reason and soul remain bewildered.
Reason stands biting its finger in astonishment.

Both worlds, from end to end, depend on you.
The Resurrection is equal to one finger of yours.

You are shadowless — and before you, the sun
sucks your finger like a child, hoping.

The sun pitched its tent upon the sky
because it dipped one finger in salt with you.

Since you hold the Spring of Khidr in your fist,
bring forth a spring from beneath each finger.

Set your foot upon the Throne from the arena of earth,
for from the crown of your head it is one finger to the Throne.

If Gabriel becomes a finger in your presence,
his feather would burn like a fingertip.

From your light, the holy ones unfurl their wings.
With your finger they point to one another.

No one like you has sat in the seat of prophecy.
All fingers on the hand are not the same.

It is not the one who has sweets before him
whose finger is longest that has more.

Go — place your finger on the pulse of the Truthful One,
for he has a heart full of the light of certainty.

Tell Umar to rise from anger
and poke his finger into the eye of Iblis.

Tell Uthman: be strengthened by the Quran.
Strike each leaf of the Quran with your finger.

Tell Ali, for the sake of obedience,
to give away his ring during prayer.

Go and judge the idol-worshippers.
Make their world a ring on your finger.

If they demand a miracle from you suddenly,
point with one finger toward the moon.

With your truthfulness, honour the faith.
With one finger, cut the moon of the sky in two.

Your envious one bites his finger in grief.
You split the moon in two with one finger.

The fingertip that shied from your religion —
with one finger, hang him on the gibbet.

From a handful of unfinished cattle of the age,
pull your finger from the poisoned kid.

If a fingertip inclines toward your earth,
at that moment no one will guard your faith.

Recite the Quran — do not be silent, my friend,
even if the unbeliever puts his finger in his ear.

When Bilal puts his finger in his ear,
he holds all speech in silence.

If they strike a hard stone upon your lip,
go — put your finger on your lip, do not breathe.

For when the time comes, I shall take that stone
and upon those stony-hearted ones of the world, make things tight."

O what rank, O what power, O what destiny.
O what a master, O what truthfulness, O what a throne.

O what a king — the seal of the world of dust.
O what a sultan of the realm of the heavens.

O what — the Glorious Throne is your doorstep.
O what — the seven skies are a single house of yours.

O what — the most excellent of all prophets.
O what — the most intimate one before God.

O what — the general of your generosity is the sea.
O what — the stars are the knockers of your roof.

O what — the one who holds the divine secret.
From moon to fish, all lean upon you.

O what — from the exalting, the sky has made
your dust the kohl for the eyes of the stars.

On the Day of Gathering, Adam and all below him, together,
all under your banner, hand in hand.

As Jesus stands at your door as one of fifty gatekeepers,
Aaron at your gate is Moses son of Amram.

The prince of the forerunners, Idris the Great,
from your light has become the intimate of the Sanctuary.

The Friend of God, when he found your name the love of his soul,
found cash-in-hand paradise even in hellfire.

Without you, Ishmael remained in mourning,
hoping to be sacrificed on your road.

With a hundred sweet melodies, David, soul-burning,
recites the Psalms of your love night and day.

Solomon, despite all that sovereignty,
is but a single soldier in your army.

Christ the Dyer, from this indigo sky,
sews your name upon his soul with a needle.

All the prophets are in your assembly,
yet none but God has been your companion.

Adam's veil was a few grains of wheat —
neither wheat nor paradise was your bond.

Moses' veil on the road was his sandals.
You, with sandals, passed beyond both worlds.

Christ's veil on the road was a needle.
For you, at every station there was a window.

You are the night-lamp for the prophets.
You are the true candle of the saints.

The lantern of the four arches and eight gardens.
On the Night of Ascension, a lamp within the night.

One night Gabriel came from afar,
bringing Buraq, lightning-faced, made of light:

"O Master, pass beyond this prison.
Journey to the spiritual realm of sovereignty.

For many prophets and messengers are there,
and in every direction, a world of houris waits.

All sit on the road, eyes fixed upon it,
for your coming, O sun of the Court.

The houris have cast themselves from the balconies,
hoping you might take one as a gift.

A clamour has risen among the angels
that perhaps you will ride Duldul to the other side.

All night the world-illuminating stars
burn rue-seeds for the evil eye until dawn.

I know that you hold so much light
that God has given you ease from houris.

Now rise, bring forth your Buraq,
for I know how your longing is.

Take a step in the holy world.
Take hold of that ring and knock upon the Sanctuary."

When the tongue of his soul became confidant of God,
he turned his heart upon its own secret.

How can the nightingale beat its wings in a cage?
By that answer, the Prophet became thus.

From this expanse of dust, the lightning-faced Buraq
rode forth and delivered the first sermon upon the heavens.

He became teacher to the devoted worshippers.
He gave lessons in truth to the messengers.

A world of prophets, seasoned in work,
having seen from the Presence much light of faith.

From his light, they saw themselves as nothing —
what am I saying — in the fire they saw only smoke.

From the surface of the earth, in the blink of an eye,
he rose to the space of "two bows' length."

He set foot upon the peak of highest paradise.
He planted his banner on the Throne of the Lord of Worlds.

The turquoise sky was in uproar
from the sound of the green-robed ones' heralds.

At last he kept ascending, seeking the heights,
a hundred thousand angels crying: "Make way!"

From fish to moon, they laid out provisions from the ground.
The Bearers of the Throne heaved their burdens together.

Paradise was adorned, its gates flung wide.
Curtains were hung, cushions were laid.

A clamour fell upon the Great Throne:
"The foremost, the full moon of both worlds has come!

The prince and the lord of lords has come!
The commander of all existence has come!"

When he journeyed through the nine blue veils
and passed beyond the curtain of the Unseen,

Nothing could hold him in its place,
for he was free of all that came before him.

He did not glance in any direction —
perhaps he had a companion in the Highest.

Though the courtyard of the garden was full of houris,
his two eyes were lined with the kohl of "the eye did not swerve."

So brightly did that light shine from the Presence
that the Holy Spirit remained far behind.

When the precincts shone with God's light,
the Holy Spirit immediately cried out:

"O Master, if I come one step further,
this radiance will burn my wing."

O Trustworthy Spirit — before such a Presence
where the nerve of the prophets turned to water —

Why did you take upon yourself so much of the king's grief
that you raised the cry of "Were I to draw nearer"?

A thousand souls are burning on this road.
As for you — let your wing burn, O Messenger of the Court.

The truthful ones do not know head from foot.
You grieve for a wing at such a place as this?

If you stride into the nearness of this Presence,
your wing will burn — are you a man for this station?

O Trustworthy Spirit, sit at the threshold.
Be not troubled — for I have a time with God.

You are my pupil: sit in your place.
Ask me: what is goodness, and what is faith?

The turn of 'a heavy word' has passed.
You stay at the door now, O Gabriel.

For you, inside the curtain, there is no way —
not every officer is a man of the court.

I am a moth before God's light.
You are trapped in the feathers of a peacock.

Seek refuge in God — what do you seek from a wing?
Speech enters the secret — what do you say about a wing?"

A thousand souls full of the secrets of wisdom —
all sacrificed for the soul of that sea of purity.

When he passed beyond the Holy Spirit,
he passed beyond all that came before him.

In rank, where the Master had his place,
Saturn there, by comparison, was stuck in mud.

So near to God did his soul draw by light
that Gabriel fell away into the distance.

In form, Gabriel the Trustworthy was such
that a single wing stretched from sky to earth —

Yet there, so far was he from the Master
that the Master seemed to him like a sparrow.

When he passed beyond direction, the way grew narrow.
At last he drew near to the Lord of Glory.

What shall I say of what happened in that Presence?
For at that moment he was outside his own existence.

In that nearness, his heart surged with secrets.
From that awe, his tongue ceased to work.

Like a flower-petal his soul sweated with modesty.
His soul had cut the thread of imagining.

He passed beyond sense and passed beyond the soul.
When he lost himself, he looked from himself into God.

As much as his eye could work,
his heart was making vision within his eye.

When from the court he descended to the inner chamber,
the divine light entered, and he was gone.

In that awe, Muhammad remained without action.
Muhammad became estranged from Muhammad.

When God saw him beating his wings,
He spoke peace to him at once, in comfort.

From that state He brought him to himself a moment,
offered him a greeting and a welcome.

The address came: "Leave your self — come in.
Enter through 'He hears' and emerge through 'He speaks.'

Ask for whatever desire you have at once.
Why have you lost yourself? What has happened to you?

Now that you have burned the idols together,
intercede for your community for a while."

An orphan — and from his orphanhood this wonder:
that he is the intercessor for the creation of both worlds.

A pauper — and from his poverty this marvel:
that Throne and earth are filled with his fame.

Behold — though you are an orphan, though poor,
"Am I not —?" is yours — this is greater than all.

What fear is there of poverty? Poverty is glory,
for "the mole on the face in both worlds is poverty."

You are a pearl — if orphaned, what is there to fear?
For a pearl's finest description is: "the orphan."

At last, when he severed lineage from himself,
he heard with the ear of the soul the peace of God.

It is not right to say he drank this alone —
"For me, and for the righteous servants."

See such generosity: when he drank this cup,
he did not forget these poor creatures.

The address came: "O absolutely innocent one,
you have the right, and God's right deserves the right.

Ask whatever you wish to ask.
From you the asking, from Us the granting."

When the Lord of Glory entered into secrets,
the Prophet also entered into speech:

"O Lord, I have a community of sinners.
By Your grace, keep them from the Fire.

See their weeping and their heart-burning.
Grant them the meeting with You as their portion.

You know the hope of all — be faithful.
By Your kindness, fulfil the need of all.

The whole world is a handful of dust, O Pure One.
Do not give the hopes of a handful of dust to the wind.

The kingdom of the sea is not disturbed
if a grain of sand is happy in this sea.

What is lost from a shoreless ocean
if a piece of straw gazes into it?

If You show mercy to the people of the Gathering,
from this sea, only a hair's tip will get wet."

He spoke this, and the nightingale of holiness flew on,
the nostrils of his soul full of musk from the rose of intimacy.

The nostrils of the chosen prophets —
unable to reach what he had reached.

The prophets arrived mounted on the road.
On foot, they ran alongside his stirrup.

All the cherubim spread their wings
and placed the dust of his road upon their heads.

The holy ones sat in watchfulness of him
until a fragrance reached them from his meanings.

What do you think — that the dust of that Master's feet
holds no weight before the Lord of the world?

By the dust of his feet He swore an oath —
for He said: Nay, I swear by this city.

For a moment, O master of faith, be with Attar.
Be his intercessor — attend to his need.

To you I am like the dog of the Companions of the Cave,
for as long as I exist, I am stationed at this threshold.

With the water of my eyes I have made the ablution of repentance —
perhaps I may become the dust of the sole of your foot.

I am, in separation from that pure Garden,
pouring dust upon my head from longing.

If one day I enter that arena,
what shall I say — I emerge from this curve of the polo-stick.

With a sigh I will break the bonds of the world.
I will make the embalming-spice of my soul from your dust.

Three wishes I ask from your threshold —
for I am in great need of you.

That before death, this heart-surrendered dervish
may see your pure Garden before him.

And that you will not count me among the poets,
nor look upon me with the eye of poets.

And that when my soul flies free from my body,
you take it in your arms — O Lord, may it be so.

O heart, sacrifice the soul on his road.
In piety, turn your face to his threshold.

In this world, speak always of his pure faith.
In the next, lay your hand upon his saddle.

I will tell you a parable — think on it clearly:
a man has a cup full of honey before him.

If a child says to him: "Be still —
beneath that honey there is poison in the cup" —

When he has heard those words from the child,
without doubt he will draw back his hand.

So many prophets have warned you
that there will be a hard affair upon the road.

At the word of a child you took the path of caution.
At the word of the prophets — get off the road.

O God, make the light of faith our companion.
Make Muhammad the intercessor for us.

Do not turn him away angry at our deeds.
Make his pure soul pleased with us.

Blessings beyond a hundred thousand
upon him from God, and from him upon all his companions.

Especially the four companions of pure essence:
Abu Bakr and Umar, Uthman and Haydar.

The Prophet said: "They are the stars.
Whichever of them you follow, you shall be guided."

III. The Third Discourse — On the Virtue of His Companions

The first exemplar of the House of the Caliphate,
the world of truthfulness, the son of Abu Quhafa.

The foundation of God's faith, the base of certainty,
the deputy of the king of the Law: the Truthful One.

The radiant sun of the sky of truthfulness,
the lamp of the saints: Abu Bakr the Truthful.

The first light of the Law's eye,
companion of the Chosen One and "the second of the two."

When the wine of the Law began to ferment,
he drank it, saying: "We believed and confirmed."

He was the first to drink the cup of wisdom,
drinking the first effervescence from the hand of the Chosen One.

He went before the Prophet in leading prayer.
He came rich and departed a dervish.

When God called in the ear of his soul,
whatever he had, he gave it all, along with his daughter.

When he gave away all that he had of gold and silver,
from the wealth of this world he was content with a blanket.

O what vision and pure devotion!
Yet being a Truthful One is no game.

O dissenter — come, read and recognize:
"You shall be called to a people of mighty valour."

From the first day to the Day of Resurrection,
the Prophet honoured him with grace.

At the beginning, his companion in every sorrow —
in city, in cave, and on the mountain.

In the middle, the first special deputy,
serving as the Prophet's successor in faith.

At the end, lying in the dust beside him.
O what a master and disciple — nimble and alert.

The sun of the sky of faith: Umar, the light of address.
The lamp of the eight paradises, the candle of the companions.

What a candle — around which the famous sun
revolves like a moth.

From the radiance that candle of faith possessed,
nothing less than highest paradise would suit it.

If he were not the axis of God's true faith,
the perfection of the Law would have no lustre.

For the sake of losing his head, he gave his head.
He laid down his head so that he might be the chief.

When he set out to take the head of the candle of guidance,
before the Tā of Tā-Hā he sacrificed his head.

When the eye of his soul became a seer of secrets,
his doubt was lifted and all difficulties became certainty.

He was the first to add perfection to the Law.
Among the forty men, he was first.

The Messenger said of him: "Were there another besides,
no one would be a prophet after me but Umar."

The Lord of the world, from the light of his soul,
spoke words upon his tongue without him.

When he made himself God's earring,
in His name he drank the killing poison.

He tested poison upon himself
because he had a hundred antidotes of the Distinguisher.

So hidden did injustice become in his time —
like a teardrop in the midst of the Red Sea.

The world found rest from his justice.
Oppression was annihilated from fear of him.

He opened the way to Persia until the Resurrection,
setting down one thousand and sixty-six pulpits.

The commander of the people of faith, the master of the Quran,
the Commander of the Faithful: Uthman of the Affan.

The chosen lord of both worlds,
by his son-in-law-ship the Possessor of Two Lights.

If forbearance and modesty became a portrait,
they would be illuminated by the Possessor of Two Lights.

"Modesty is faith" — or a part of faith.
In any case, it is from the light of Uthman.

He is the seal of the ring of forbearance and modesty.
He is the chief of the free and the crown of the generous.

When he compiled the divine scripture together,
he cast a fragment of eternity into the world.

In his gathering we are all his guests.
We are all pensioners of his register.

At first he devoted his life to the Quran of God.
At last he sacrificed himself for the sake of God.

Because from the start he so drank the blood of the Quran,
perhaps therefore the Quran drank his blood in return.

He had reached the Dyeing of God,
when his blood suddenly became the Dyeing of God.

Who did that for the sake of this treacherous world?
I do not know who sanctioned it.

They did not do it from love of the treacherous world —
rather, they did this thing to the men of faith.

One they killed upon the Quran.
One they easily killed in prayer.

One they flung, the poison of his heart, from his breast.
One they flung headless into Karbala.

Leave this — be for God, for He is the root.
Beyond this, lay your head down and pull in your head, friend.

The horseman of faith, the Prophet's cousin.
The champion of the foremost, the master of the Pool of Kawthar.

In body, Rostam riding the Rakhsh of Duldul.
In heart, the diver of the sea of trust in God.

Absolutely, he was the most excellent of his time.
In truth, he was the proof of Islam.

He gave the call of "Ask me!" in the world.
With one gesture, he gave a hundred signs from both worlds.

Such should prayer be, if you are a person of the secret —
so that your prayer may truly be prayer.

So absorbed was his soul in God's light during prayer
that they drew the arrowhead from his foot.

When his prayer was so chosen,
by its al-Fatiha the matter was thus sealed.

From his generosity, sea-clouds were but a reflection.
In his eyes, a world full of gold was a stream.

O you, pale gold — withdraw in hopelessness.
And you, O silver — stop this whiteness too.

For when this red-faced one set out on the green path,
white and yellow both turned black before his eyes.

O what a master — since the foundation of faith,
his heart has been the knower of secrets and the seer of the road.

From childhood until he made himself old,
he pronounced the takbir over this base world.

Since the world was fire and you were a lion,
that is why you were weary of the world.

Though a hungry lion seldom sits still,
he would not eat the bread of this world to fill his belly once.

That is why he sought poverty and need in the world:
because the world was thrice-divorced before him.

O you whose soul has gone in fanaticism,
the sins of the people have entered your ledger.

From ignorance, a heart full of hypocrisy and deceit —
you have become trapped between Ali and Abu Bakr.

Sometimes this one is acceptable before you.
Sometimes that one is dismissed from the work.

If this one is better, or the other — what is that to you?
Since you, like a door-ring, are on the outside — what is that to you?

You have sat your whole life in this misery.
I do not know when you worshipped God.

How long will you follow desire? Take the path of God.
If God asks you about this — hold me responsible.

I know with certainty that tomorrow, before the assembly,
the seventy-two sects will become one.

What shall I say — whether fair or foul, they all,
when you look closely, are seekers of Him.

O God, bring the rebellious self to submission.
Cast meddling from our minds.

Occupy our hearts with Yourself.
Dismiss the one who seeks fanaticism.

IV. The Fourth Discourse

O you who are both the pain and the cure of heart and soul —
you are that light: "fire shall not touch it."

Through the latticed windows of a niche,
you have made your nest upon a blessed branch.

You are in the lamp of the body, a niche of light.
From the nearness of what you are — the farthest of the far.

Break the glass and pour out the oil.
Cling to the light of a star of pearl.

What have you to do with East and West?
The light of heaven is your fortress.

O nightingale, sweet-speaking, of secrets —
remove the lock from the jewel-chest.

Like Jesus, become sweet of tongue in speech.
Break the shell and scatter pearls.

Lift your head with your beautiful voice,
for there is a voice in silk and in reed.

The nightingale's sweet singing exceeds yours,
for it is drunk on the sweetness of its own voice.

From your own hearing, do not cry out so much —
a hare can hear a sound from ten miles.

From your sight, do not think this glory and wisdom —
a sparrow can see from twenty leagues.

Of your imperfect sense of smell, say less —
a mouse can smell from one mile.

From your own fancy, do not think yourself increasing —
the hoopoe showed water from its own intuition.

If you are more than all of them, it is because
you are eloquent and possessed of pure knowledge.

O drop, chosen for the heights,
having caught a fragrance from the sea of eternity —

Though from the sea you chose the heights,
yet you arrived at your own perfection.

When from the sea you went toward the heights,
you became the pearl-tutor of the shell.

Without travel, you would not become a jewel.
Once you become ash, you will not become an ember again.

You travelled from the sea toward the elements.
Without travel, when does a drop become a pearl?

First the raindrop made its journey,
and after that it filled the ocean floor with gems.

If the jewel remained hidden in the sea,
it would be no different from the dust of the road.

But when the jewel emerges from the sea,
it comes forth from beneath a tray full of gold.

When the silkworm leaves its place and travels,
it emerges from silk and satin.

If travel did not have this consequence,
the sky would have a single moment of rest.

If travel had no such value,
the new moon would not become a full moon from its journey.

O good companion, quick and unyielding —
for a moment, rise from this four-walled frame of nature.

Fly to the world of No-Place.
For a while, be without earth and without time.

For in timelessness, a hundred years and one breath
are both the same before you.

There, a single breath is a hundred years.
Past and future become the present.

But the present does not exist in time,
for the reason that it is not heavenly.

You will not find the end of the turning of the ages.
You will not see the revolution of the revolving wheel.

When the heavens become the light of the eye,
such things as these will not be as those.

There will be neither decrease nor perfection there,
neither past, nor future, nor present.

Since that Presence is far from both worlds,
it is therefore far from time and from place.

In one breath, the Mahdi and Adam are one —
neither that one more than this, nor this less than that.

If you exchange this earth in a single moment,
you will see eternity and pre-eternity as one.

Since there, there is neither how nor how much,
pre-eternity and eternity have a bond.

I know with certainty that both are nothing but one.
The realized one has no doubt in this meaning.

O conjurer, master of the cup of tricks —
lift the veil from the puppet of meaning.

Like a magician, perform a sleight of hand.
Drink a draught and commit a drunkenness.

From dust, polish clean the mirror of the soul.
Empty the cup and show it pure.

From the coil upon coil of the bonds of time,
you have been trapped in the corner of the house.

If you show your face from behind the veil,
you will burn the seven aged spheres.

You are a treasure — the nine heavens are around you.
Rise from the four walls of time.

Break the talisman and the bonds and the chains of salvation.
Break the door and the vestibule of all existence.

You are a treasure, but in the bonds of a talisman.
You are a soul, but in the prison of a body.

From this prison of the world, take up your baggage.
Cut your heart entirely from this hard bond.

You have remained between filth and greed.
You do not know what you have been kept from.

You are excused, for you have no awareness
that here you do not have what you seek.

Since from God you do not find the provision of the rogue,
it is no wonder if you do not find it.

O bird of wisdom, know for a moment:
what better nest will you find than this?

Spread your wings in the flight of meaning.
Open the doors of the seven-doored house.

When you have flown past the four and the nine,
pass beyond yourself and open your eyes to God.

Why have you become seduced by the dwelling of the demon?
You have gone mad — you have become like a demon.

Since you know you must depart soon,
and the face of return will not be there either —

What will you do with the place of deceit and trickery?
Pass the world by and let Iblis be.

Know that this world is the fief of Iblis.
This world is the house of deceit and trickery.

Give him back his house and go.
Cast your gaze upon the Presence and go.

Since Iblis has no business with your place,
you too, by the proper way, pass from his place.

When from this furnace you reach that garden,
consider it as though you never saw this furnace.

First, stride into the holy world.
After that, set foot in the world of intimacy.

When you sit upon the green brocade,
you will be everything, and you will not see yourself.

When you have passed through so many veils and snares,
after a while you will become a guide upon that roof.

Your eye will open to the sun of the world.
The door of the sea of the soul will open to you.

When you have become the guide, look within yourself.
Know yourself, and set out for the Court.

For when you become a self-knower, you become a God-knower.
After that, you will quickly be among the foremost.

If your existence brings a veil before you,
from that state it will bring you to yourself for a moment.

When your existence does not appear before Him,
you will remain beside His door, selfless.

Then again a veil will come before you —
selfhood within selflessness will return to itself.

When it becomes aware, pleasure will appear.
From joy, it will cry out once more.

Like a moth, it throws itself upon the fire,
so that its existence may be lifted from before it.

When the veil of its existence is lifted,
its intoxication brings strength once more.

Sometimes falling, sometimes rising, it remains.
Sometimes without soul, sometimes with soul, it remains.

Sometimes in pleasure, sometimes in annihilation.
Sometimes in separation, sometimes in abiding.

I will tell you this word openly:
sometimes grief — what is it? — sometimes tenderness is with you.

The Eternal has no quarrel with the temporal.
And if there is a quarrel, there is no mixing.

Now, O sun nursed in shade —
who told you to turn from the nurse's side?

Since you hasten in the world of the temporal,
what will you find from the light of the Third World?

O bird — come out of this snare.
For a moment, stride in the meadow of paradise.

Since you have become the intimate of secrets in the heart,
having enjoyed the branch of love —

Turn your face from the wall at last.
Descend into the secrets at last.

Every atom of the world that you see,
if you sit in pursuit of it —

That atom will become so visible on the path
that it will become a light from the lights of the Court.

Every atom will become like a sun.
Veil upon veil will appear.

Secrets keep emerging from behind veils —
the road is long and the end invisible.

No one ever finds its beginning.
No one ever finds its limit or its end.

Thus has spoken a pure and honest devotee:
"I remained forty years in need.

From every single atom there is a road to the Friend,
but to your eye the world is dark.

He placed a veil and gave you many terrors,
so that the unworthy might be distinguished from the worthy.

If you have any worthiness on this road,
from atom after atom, go all the way to the Court.

If from the Beyond there were no gaze upon you,
from your direction there would be no journey to you.

But since the light of the Beyond is your guide,
why is this laziness in your nature?

Look at last — if you have any presence —
for every moment a new light arrives from the Friend.

If the Friend takes one glance back at you,
you would not sell even a single hair for a world of gold.

If you polish clean the mirror of the heart,
a door will open to you within the breast of the heart.

A door that, when it opens to the Beloved,
the sky itself would not be fit to be its curtain-keeper.

You need three things from both worlds:
to know, to act, and to become the thing itself.

When your knowledge becomes luminous from worship,
your heart becomes the mirror of both worlds."

V. The Fifth Discourse — On Love

O heart, for a moment let go of water and clay —
give the call of love to the people of the heart.

With love's light, kindle the candle of the soul.
From the Beloved, learn the psalms of love.

Like a zither, speak the secret sign of love.
Like a nightingale, tell mysteries without a tongue.

Like David, recite the verse of the bewildered.
Read the psalms of love to the distracted.

Make love's discourse the litany of lovers.
Open heart and soul to the longing of lovers.

Like incense, burn upon the fire of love.
Like a candle, weep and burn sweetly.

Pour love's wine into the cup of reason,
and from there pour a draught upon your own soul.

When reason is drunk, give it no more pure wine —
put it to its ear so it boasts less.

When love comes, draw the bridle on reason.
With love's brand, draw the blue mark upon yourself.

Reason is water and love is fire in form —
water does not accord with fire by nature.

Reason sees nothing but the surface of both worlds,
but love sees nothing but the Beloved.

Reason is a sparrow in the snare of incompleteness,
but love is the Simurgh of meaning.

Reason is the preface of the garden's collected verse,
but love is a pearl — a lamp in the night.

Reason is the currency of the house of creation,
but love is the elixir of life.

Reason is the ascetic-seeming of every quarter,
but love is the carefree madcap.

Reason over the heart is a heart full of waiting,
but love stands at the forefront of the work.

Reason they clothe in the cloak of obligation,
but love they dress in the robe of honour.

Reason desires the path of learned speech,
but love desires the soul-kindling sigh.

Reason came as the nourisher and fashioner of the soul,
but love came as the fire that takes the soul back.

Reason is a child, and love is the master of the work.
From this to that, the difference is beyond counting.

Love and heart are two mirrors set opposite,
for from the beginning they stand face to face.

Between the two there is a single veil,
yet without the veil there is only one.

See the image in water free of murk —
the water and the image are one thing together.

From heart to love the road is not hard.
Between love and heart the distance is a hair's breadth.

The world of love is a bottomless ocean —
and yet if it were a hair, it would grow from a fingernail.

When love's army comes from its ambush,
reason has no road left in any direction.

Reason flees defeated on every side —
when love comes through the door, reason goes through the roof.

Whoever is in love's deep ocean
knows what an astonishing affair this is.

The conquest of the lover's path is a game of the gallows.
Do you suppose this love is a game?

Love's world is an astonishing essence —
they say the sorrow of love is a mere accident.

Who has ever seen such an accident in both worlds
that from it a single reason cannot last two moments?

The world is full of love's sultan's guards.
From fish to moon, the court of love extends.

Love does not suit just any weakling —
it requires one who is complete and skilled.

One bold and clean at play,
who from every sorrow draws a coquetry.

Drowned in this ocean of blood,
the world without the Friend has become a ring around him.

A thousand cups fallen into poison —
he has drunk them and kept his brow smooth.

A thousand firm arrows struck into the heart —
like a gazelle he runs, both feet in the mud.

He has no courage to cry out,
nor any room to remember the Beloved.

If he finds a sign of union,
at every moment he flees into separation.

For who can bear the nearness of union with the Beloved?
What does a dewdrop weigh against a flood?

In that ocean, what does such a drop weigh?
Against that sun, what does a single atom weigh?

Many souls in this raid they plundered.
Our souls they stole from us completely.

Behind the veil they melted souls to water.
Bodies in dust and blood they hurled.

Through bodies they blocked the roads to souls.
Through souls they renounced all ages.

A world's treasure they placed in a well.
A world's mountain they placed on a straw.

Earth and sky they opened wide.
The door of sacrificing souls they flung open.

Earth and sky they made perceptible.
The eternal world they made a lesson.

From the body a road to the heart they found, suddenly.
From the heart, a road to the soul — then to the Threshold.

The foundations of all things they laid together,
and after that they named it "the World."

When it was complete, they chose a thing
which they called Love — and heard it called.

This love appears easy to you,
for it shows itself only as much as your measure.

The remedy for love is tears and patience.
However fresh the rose, it still needs rain.

The happiness of lovers is from tears and patience.
All the garden's greenness is from clouds.

If the lover did not remain in separation,
love would never have any currency.

If the Beloved gave herself easily,
how could she give this pleasure of union?

If there were no waiting in love,
the splendour of the Beloved would not remain.

A moment of waiting for the heart's companion
is far sweeter than a kingdom already gained.

A mote of sorrow in love with the intimate Friend
is far sweeter than the joy of both worlds.

Both worlds are the shadow of love's sun.
Both realms are the eternal court of love.

Not an atom turns in either world
without being intimate with love's perfection.

By the hand of His own wisdom, God the Exalted
placed a perfection for every thing.

Plant and mineral and animal and the spheres,
among wind and water and fire and earth —

all revolve in love from state to state,
whether in a moment, a month, or a year.

Love's perfection in the animal is appetite and desire.
Love's perfection in the human is rank and power.

The perfection of the sphere is moving at the Command.
The perfection of the four jewels is the four pillars.

Each one's perfection is a fief that suits it —
beyond that fief it sets no foot.

The perfection of every atom is remembrance and praise,
which the knower hears one by one, clearly.

The perfection of the knowers is found in nothingness.
The perfection of the lovers is drunk in nothingness.

The perfection of the prophets is in a place where there is no place —
if anyone knows it besides God, it is not fitting.

The perfection of the holy ones is in love's nearness.
The perfection of love itself is in love's own degree.

From first to last, coil upon coil —
if there were no perfection, it would be nothing upon nothing.

If there were no perfection, what would they know?
From having no longing, all would remain bewildered.

To seek and search is perfection on this road.
The knowing heart is aware of this mystery.

From top to bottom it is like a chain unbroken —
know the path from one to the next is close.

The chain's end is in the hand of the Lord.
Marvel — see how this is fold within fold.

From the highest toward the lowest the work descends.
How great the power! How great the craft of the World-Holder!

It descends as the work of works requires.
It turns as His choice wills.

Without doubt, His choice is the greatest,
for there is no prior cause in us.

The Lord — whatever He has made,
if it seems not good to you, He made it good.

All horizons are running in love,
seeking love's perfection in this valley.

When no one has the longing for that love in the heart,
how could they ever find that love's savour?

The sky holds its heart in love like an arrow,
and from that madness wears a chain.

The angels, chained in the heavens,
by that chain they revolve upon the earth.

From the Presence a call descends.
The sky is shown a revolution.

When no more calls come from the Presence,
neither it remains, nor its orbit, nor its revolution.

O Sufi in the turquoise cloak!
How merrily you spin in the circle!

What a state — see, from love's unbroken bond:
until the Day of Judgment your turning continues.

You are worthy of love's perfection,
yet you have not been able to escape this bond.

When we open this difficult bond,
we shall come before the judge at your court.

We shall cast off this cloak before the singer
and become the gemstone in our own ring.

Beyond your ocean we shall dive.
You will be the common one, and we the elect.

And from there too we shall race toward the heights —
now from that longing, now from that savour, racing.

Into that ocean we shall dive,
and from that joy come before the judge.

We come moment by moment, as now,
at every veil like a snake shedding its skin.

If you need a respite from the hereafter,
reflect a moment on the secret of this world.

In this world, were you not at first blood?
See at the end how you have left this place.

Now water, now blood, now milk.
Now child, now youth, now old.

Now sultan of the faith, now the tavern-keeper.
Now dead wine, now the elder of mysteries.

A thousand veils in this world you passed through
until you turned from form and meaning.

In that valley which they name Love,
your parable of the world's veil is complete.

Who knows what hidden mysteries these are?
This is not speech — this is the light of reason in the soul.

If the eye of your heart opens to this,
from every atom it will draw a hundred secrets.

All the atoms of the world, in this lane,
see not a single breath but His face in motion.

All are turning, and this motion exists.
You are sightless, yet this motion is within you.

O you, unaware of love's play —
do you suppose this love is play?

Since you have no currency worthy of the Friend
that would have any value before the Friend,

ask of Him until you become an ocean
and in yourself become unseeing.

Make your heart in love an ocean full of secrets —
all its depth jewels, its waves light —

so that when you travel that ocean of meaning,
it brings to the road and you scatter on the road.

Make such an ocean your offering for the path,
so that on this path no dust remains on you.

If your soul becomes the offering for His road,
both worlds fall as offerings for you.

An old man brought a water-skin to Nizami
and said: "Fill it with gold — on your life, do not fall short!"

Nizami said: "This water-skin is huge!
It swallows everything — as though a wolf were inside."

"It profits you nothing," he said. "Fill it with gold.
Do not fill it halfway — fill it to the top."

At that moment they opened a casket with a jewel,
and put a little gold into the water-skin.

But the water-skin neither accepted it empty nor went away.
The treasurer stood baffled and helpless.

Ten more times they added gold,
but since the skin was not full, it stayed before him.

At last they filled the skin with gold
and moved him further from their presence.

When the Sufi took the gold, a state came over him.
He came back and stood before Nizami.

He poured the entire skin of gold over Nizami's head.
When the skin was empty, he threw it at the door.

He said: "I sat a long while,
waiting to bring an offering for your head.

Since I saw nothing worthy of you,
I scattered your own upon you and was free.

From you I receive the gold, and it is for your sake.
From you I take it, and upon you I hold nothing."

O dear one, since you have not the currency
to bring the Sultan an offering worthy of Him —

ask God for meanings for your soul,
that whatever He gives you, you scatter it upon Him.

What greater fortune does a beggar know
than to scatter his soul before the King?

I am in love, left spinning,
beside myself, left bewildered.

Between sleep and waking I have a state
in which my soul attains its height of perfection.

If that breath were not my harvest,
that breath would empty the breath of my heart.

My heart has no pleasure from the world but that.
What am I saying? — that breath is not from the world.

Whoever is not a lover is not human,
for he has not a single breath with such a companion.

If in the origin of things that breath had not been,
neither Adam's existence nor the world's would have been.

The breath that comes from the head of love to the soul —
by that breath I know the world alive.

O Attar, in the driving of secrets,
it is granted to you to scatter jewels.

Draw back the reins from the road of secrets,
for the road is long and the mount is not swift.

VI. The Sixth Discourse — On Body and Soul

Behold the ocean, if your eye can see —
the world is not the world; the world is foam upon the ocean.

All this world is fancy — think again.
Do not see a phantom as something real.

You must be mad or distracted
to have slept so long in fantasy.

You play fantasy like grown men —
matured in body, still a child in a sack.

A jinn trapped in a bottle — that is a child's business,
for the mature one is free of fantasies of high and low.

Listen — from the summit of the Throne, the secrets:
there is no one, O master, in this house.

Every letter you have seen came to nothing,
but in your eye it appeared full of twists.

The one letter that has no twist
is alif — and alif holds nothing.

How long will you recite the alphabet of this business?
For in the alphabet, alif is the very first letter.

Alif is nothing from the first; its end is lā.
From aleph to the final letter: lā — and madness.

If you begin the alphabet a hundred times from the start,
you remain caught between nothing and nothingness at the door.

You say: "I am a man! A man! A Rostam!"
Go — for only from Rakhsh comes the work of Rostam.

So said that noble one of faith:
"Since God has offered this Trust —

the earth and sky have shied away from it,
for they saw its burden as too heavy.

You came alone to bear it —
I fear you will draw a line through your own soul.

If this is the Trust, O shameful one,
a lame donkey bears it better than you."

If you lose your head, you will know this secret.
Otherwise you are a cat at someone's table.

At night they saw Hallaj in a dream —
his severed head in his hand, with a cup of rosewater.

They said to him: "How are you, O headless one?
Tell us — what is this chosen cup?"

He said: "The Sultan of good name
gives the cup into the hand of the one whose head is severed.

Only he drinks this cup of meaning
who has forgotten his own head."

First lose your body in the Name.
Then lose your soul after the Name.

Hide the body in His Name so completely,
as the alif disappears in Bismi —

when your body is gone, purify the soul.
Rise from the soul and lose yourself in the Named One.

There is an ocean from which knowledge was drawn.
All its waves have seized the heart of Adam.

Where does this ocean's wave settle?
What is the ocean? — it settles within us.

I need soul and body to remain —
yet if both remain, "I" does not.

You and I — this single "I" is poison in the work,
for from that one grain a mountain has grown, hanging overhead.

A king was passing with great pomp.
He saw a man sitting contentedly by the road.

He said: "O you, sitting happily on the ground —
do you wish to be like me, this happy?"

The man replied: "I do not wish to be bright.
I wish that 'I' not exist at all."

Whenever "I" does not remain in you,
duality on the road of soul and body does not remain.

If soul and body become luminous quickly,
your body becomes soul and your soul becomes body.

The body's darkness is like the back of the mirror,
but the soul is the bright face of the mirror.

When they polish the mirror's back clean,
both become one — whether pure or dust.

On the Day, are not some faces black
while other faces are like the moon?

When the mirror's back becomes like its face,
it is one, though it turns a hundred ways.

No one since Adam's time has ever given
a better parable for the body's resurrection.

I will tell you a bright point about your resurrection.
Listen — that I may tell you "you" without "I."

Your whole body, even today, is meaning —
for the body does not remain here, since this is the world.

But when the body loosens the soul's bond,
your whole body here appears as soul.

This same body will be yours, but luminous —
yet without obedience, do not pass beyond the body.

The inner meaning of all things will become manifest.
Without doubt, this is the testing of what is hidden.

For Muhammad, the soul was body and the body was soul.
Toward the Mi'raj he went with both together.

If you say: "I saw the body — it is dust.
How can a dusty body be pure soul?"

I answer: look into the grave.
But you are blind — who tells the blind to look?

To your eye the grave is bricks and dust and a ditch.
To another's eye it is a garden and a sanctuary.

One who knows the garden has seen the dust.
Why would he not call the body pure soul?

But so long as you are in time and place,
you will never be able to see the body as soul.

A heart-burning man asked Ali:
"Is there daytime in Paradise, O Lion of God?"

He said: "There is no joyful day there —
for the meaning is that there is no night there either.

There is no sun and no bitter cold.
You will see there neither darkness nor light."

These same bodies that exist here today —
these same bodies will be world-illuminating.

Bodies here are like the mirror's back.
They will become purified like the mirror's face.

Umar here — Umar there is a lamp.
Bilal of ebony skin — there he is like ivory.

The marrow of Abu Bakr's and Umar's feet
can be seen there as the moon is seen here.

If you split an apple in Paradise,
in its centre you will find a wide-eyed houri.

What if your body were to become light?
Every atom of the world would become a houri.

When a light like the moon appears to your eye,
why should not every atom in it contain a houri?

Did not the Master say: "In this moment it has appeared to me —
my Paradise and my Hell, from this broken wall"?

Since he ate the grapes of Paradise during prayer,
why did he not always see its houris?

Did not the Master say: "The Paradise and Fire of both worlds
are closer to you than the strap of your sandal"?

Know Paradise, by the Prophet's word,
extends from the edge of his chamber to his pulpit.

Since his eye was that which could see Gabriel,
his Paradise was therefore on the earth.

Ablution here — ablution there is light.
The inanimate here — the inanimate there is a houri.

When you become a seer of graves and earth,
you see the earth as nothing but garden and sanctuary.

You would see — if that eye were open —
that the Prophet is in prayer within the grave.

This water appears sweet to you,
but to the jinn your water appears as fire.

How shall I explain body and soul?
For I consider soul and body the same.

A woman who is old and frail today —
when she goes there, she is virgin and young.

A bearded man cannot bring his beard there,
for the wind of a beard cannot be carried to that place.

One who here was in enmity and force —
they resurrect him in the form of an ant.

The oppressor rises there as a dog, like fire.
The dog and Balaam — equal in form.

Body and soul of the dervish are one mirror —
by wisdom it shows from both its sides.

From this side it appears as body.
From that side its pure soul is the Name.

O dear one, what do you know of yourself?
Know body and soul as a wondrous talisman.

Paradise receives its adornment from your light,
for without your works it takes no beauty.

So said that great and chosen one:
"Paradise is already created at this moment.

But it will be complete only
when the people of the Resurrection enter it."

If a houri appeared in this world,
these people would be senseless until the next.

You cannot bear it today, here —
to see a soul-kindling houri here.

What power must be in your soul
that tomorrow you can bear a hundredfold!

You are that fallen, idle dot
that in Paradise will come of age.

Maturity is here; in the hereafter, its purification.
Your heart is here; in Paradise, its light.

The door and wall of Paradise are from life.
Its earth and sky are salvation.

Its trees are sincerity, devotion, and piety.
All the fruit of its trees is the secrets of meaning.

The Tree of Goodness grows there —
where hand and foot speak.

Did not the Master say that here, good fortune
plants a tree there with each good deed?

There neither kinship remains nor property,
for lineage is the child of deeds.

Many a man there is Father of Prayer.
Many a woman there is Sister of Charity.

It does not pass through the heart what that is like.
It does not come to the soul that this is from the world.

The whole world seethes with houris.
Like fingernails, they are alive and silent.

The doors and walls — they are all of them,
but behind the veil they are all hidden.

The earths and heavens are full of angels.
When will you see? — for your eye is of clay.

Whenever you come out of your clay nature,
you will see both worlds as they are now.

The meaning of everything will be revealed to you.
What am I saying? — if only you knew one!

The life you have seen is play and diversion.
Have you heard the name "the Good Life"?

Life, O friend, has fallen layer upon layer on you.
In every layer a kind has been placed.

"Am I not?" — when you heard it, what were you?
You did not exist. Being was the being that heard.

You had a life then; you have one now.
See how these two lives are alike.

Since you have no knowledge of the first,
and no trace of that kind of life remains —

since you have no sign of your own speech and life,
how will you know the life and speech of an atom?

May God not forgive in the hereafter
the one who says this sort of meaning is philosophy!

These secrets are from another cup entirely.
The philosopher has no business with this speech.

The seeker of truth sees this with a keen eye.
He sees both worlds as entirely one thing.

He sees the whole world as having been bondage.
He grinds that bondage to dust.

He gives it to the wind so no twist remains.
When he becomes nothing, nothing remains of him.

Whoever sees this and whose eye finds this clarity
has found it by the light of the Master of the World, the Chosen One.

Though you become pure and stripped of both worlds,
it will not come right without the light of Muhammad.

If you become dust on Muhammad's road,
both worlds become your dust from purity.

From the philosopher's words, stay far.
From intellect and cleverness, be banished.

If by intellect you draw the image of these secrets,
you will tie the fire-worshipper's cord among the unbelievers.

Beyond intellect the distance is so much greater
that even imagination's reach falls short of its depth.

Since you have no hand but in cleverness —
from the jug seeps only what is inside.

I will tell you my own belief,
though when will this become more with you?

The same creed that a handful of old women held —
that creed is mine. Now this is straight speech.

Know much, and like me be rendered helpless.
In truth, this is the religion of the old women.

That old woman gave her confession completely.
You, on the road, at every detail deny.

Since you exist without the cause of "how" and "why,"
if you come, you come without cause.

One raw man asked a question in this manner
of that rightful sultan, the Elder of Bastam:

"Why is the world like this?
That one the sky, this one the earth?

Since that is forever in motion,
why does this one stand still here?

Why do these seven revolve over one another here?
Why is this world a specific place?"

That absolute sultan answered him:
"Hear this answer from us, by God's truth.

Hear the speech — neither twist the heart nor turn the head.
Because what you see beyond this is: nothing.

Since in the root of all things we do not speak of cause,
in the branches too we do not seek cause.

When the philosopher's reason fell into causation,
it fell from the fortune of the Chosen One's religion.

There are no difficulties in the religion, no causes.
This faith and nation is nothing but surrender.

Beyond intellect we have a court —
but the philosopher is one-eyed on the road."

Everyone who said "why" spoke error.
Tell me — why must one say "why" at all?

"Why" and "how" are plants and dust of fancy.
Only one of pure understanding perceives this.

O dear one, you have heard the secret of soul and body.
From the kernel of every word you have drawn the oil.

Illuminate body and soul with secrets —
otherwise both soul and body will be trapped.

Since you see them helping each other,
together too shall be their captivity.

If you want from me a parable of soul and body —
the parable is of a blind man and a lame man on the road.

One was lame and one was blind.
Of those two, one was poor and the other naked.

The lame man could not go without feet.
The blind man, staying in place, could not find the way.

So the lame man climbed on the blind man's neck —
for one had eyes and the other had strength.

Together these two set out to steal.
At night they committed a theft suddenly.

When their theft was discovered,
both were caught at last.

From the lame man they tore out his eyes.
The light-footed blind man — his feet were cut off.

Since they had built their work together,
together they fell into the trap of affliction.

Since soul-face and body-face are two-faced —
if they are in torment, it is from both sides.

Since they are veiled, they are in torment —
ruined in the midst of burning fire.

Know the torment of lovers as another kind,
and know that most are unaware of it.

The lover's soul's torment is from a Beauty
whose endurance is nearly impossible for the soul.

If it becomes annihilated, from that it is freed.
A lasting life in annihilation is joined.

The Elder of the Companions gave a parable for this:
"You place an ocean on a hillock of water."

Another parable is the moth and the flame —
it cannot bear the fire, yet it gives its life sweetly.

From that light the whole world would collapse.
The mountain crumbles and Moses too would fall.

If you accustom yourself — without yourself — in that light,
you will be near to it and far from it.

As the wise diver brings a child
with a hundred gentle acts down into the ocean,

so that the child grows accustomed to the sea
and perhaps learns to become a pearl-seeker —

when the beauty of Joseph appeared from afar,
the world became like Egypt's Friday mosque with light.

The women of Egypt, when they saw his face,
all at once cut their hands.

From unconsciousness they became so heartsick
that the food of forty days did not come to their memory.

Zuleikha did not lose herself in his presence quickly,
for she was accustomed to the sight of him.

See at last how the sweet moth
throws itself upon the fire.

When from a candle light reaches the moth,
the moth comes fluttering in from afar.

From love of fire, caution does not remain.
Its wing burns, and caution does not remain.

Though when it burns it finds profit,
yet from fire it also sees smoke.

In this disagreeable hall of the world,
you will not see a lover like the moth.

Such a longing for the Friend is in its soul
that it thinks neither of marrow nor of skin.

When it beats its wing a moment in the Beloved's lane,
it burns in the radiance of the Beloved's face.

O God, from this discourse You have given me savour.
Like the moth You have given my heart longing.

As I drink the ocean of Your longing,
from Your longing I seethe like the ocean.

From longing for You I came into the world of dust.
From longing for You I go to the world of purity.

From longing for You I lie in my shroud in bliss.
From longing for You on the Day of Resurrection I raise my head.

If every atom of me became an ear,
from longing for Your name it would become senseless.

If every hair of me became a tongue,
it would find no sign but from Your name.

If from every part of me an eye were opened,
it would see nothing but You behind the veil of mystery.

If from me an atom remains, or nothing at all —
it calls You, it knows You, nothing else.

When that old man, the Elder of the Companions, died,
his disciple saw him that night in a dream.

He asked: "Tell me — how was your state
when they questioned you: 'Who is your Lord?'"

He said: "I saw those two.
I surrendered myself to my God.

They said to me: 'O you who have slept sweetly —
who is your God, and what is your answer here?'

The eloquent one of the world, in no chapter,
ever went home for want of an answer.

I said: 'I, from this narrow place,
have exchanged a palace — not a God.

Propel me toward the Truth like an arrow from a bow.
Tell them in truth — so-and-so the elder says this.'

You have as many mysteries to seek
as there are grains of sand, leaves, and hairs.

You, among all these pure heart-increasing ones —
You did not forget me in such a place.

For me, in both worlds there is no one but You.
That I should forget You — this is not my desire."

VII. The Seventh Discourse — On Truth

What is truth? To be prescient —
to pass beyond yourself and be with yourself.

If your soul steps forth from form
you will see by necessity everything you know.

Both worlds will not come as your veil —
you will see both worlds in a single breath.

If you step beyond this form
you will become that which veils the moon and sun.

When they gave your soul the station of light
they turned the tip of your eyes toward the houris.

Never be deceived by houris and paradise —
for without God, paradise never gives light.

A king gave his palace over to plunder.
Soldiers rushed in to seize the spoil.

One slave stood before the king on his feet —
in all that plunder he did not stir from his place.

Someone told him: "Plunder for a while —
if there is gain, there is no loss."

He laughed and said: "This is forbidden to me —
the king's face is all the gain I need."

"For me, to gaze upon the king's face
is sweeter far than all from moon to fish."

The king's heart grew joyful at that single one —
he called at once for jewels from the treasury.

Many jewels with honour and grace he brought —
with his own hand he held them before him:

"Take whatever you wish — may it be yours —
for you have made my dear soul glad."

The slave opened his own hand
and seized the king's fingertip firmly:

"Our business is with this alone —
what are jewels, what is the treasury? All is wind.

Since you are, then for me everything else is.
Everything comes to my hand when you give your hand.

May that day never have light
when I am separated from you, without you."

When the Beloved comes, the soul is not diminished —
seek the Whole, and the part is not diminished.

Whoever is a man does not seek two worlds —
he seeks the One, for these two are dust.

Since every pleasure in both worlds —
in His presence, you have more than that.

Why then do you not renounce both worlds
and follow the longing ones in pursuit of Him?

Seek the One, that you may not remain on the road.
Be heaven-faced, that you may not remain in the well.

Cast off distractions — become occupied with Him.
When you lose yourself, wash yourself in God.

If you fall far from your own sight
you fall into the world full of light.

Adam traded paradise for two grains of wheat —
you too should sell it, if need compels you.

Did not the Master say: "Some are led
toward paradise by stratagem, then by a chain"?

If the soul is to have the Vision —
why should you be a buyer of the eight paradises?

A prisoner is led with a hundred pains and regrets
to Hell at the Resurrection.

He strikes his finger and tears out his eye at once —
in humiliation he flings his eye upon the dust.

He says: "What use is an eye?
I do not want an eye without the Vision of the Worshipped One.

If I do not have the Vision of my Worshipped One
I have no purpose for my sight at all.

Since my desire will never be fulfilled —
I want neither sight nor soul nor heart."

If your veil from that Presence is paradise itself —
I dare not call it ugly.

If you call paradise back to yourself —
do you not think you will be cut off from God?

What am I saying? A person who, from a moon-faced beauty,
becomes as thin as a hair from helplessness —

who performs a hundred deeds for a grain of gold —
yet does not take paradise? What a wondrous matter!

But this discourse is for the man of the path —
not for the madman or the black demons.

I heard that Shibli with a company
was going through the desert toward a mountain.

On the road he saw a skull full of wind —
it cried out from the blowing wind.

He picked up that skull, astonished —
upon it he saw, O wonder, an inscription written:

"Look — this is the head of a man full of sorrow
who lost this world and the next as well."

When Shibli read that distraught inscription
he let out a single cry and remained distraught.

He told his companions: "This skull upon this road
is the skull of a man from the men of the Court.

For whoever does not gamble away both worlds
will never become intimate in the sanctuary of Union.

You too — if you renounce both worlds
like that man, you are among His men."

You travel with hardship many leagues
so that perhaps a grain of gold might come to your hand.

On God's path, like this, you slept until night —
on the path of truth, you have not taken a single step.

Without a hundred hardships you would not find a grain of gold —
yet toward God you hasten without having suffered.

When the watchman seizes you in broad daylight —
on the dark night, what hope will you have?

You say: "I want nothing but God.
Paradise and houris — truly I do not want them."

You are stinking water in a tight rag —
you do not need paradise? O you who are all disgrace!

From a lion your courage melts to water —
in that dread, how will you endure?

At one pain, reason falls from its feet —
how will reason remain standing there?

A gnat complained about the wind —
it went to Solomon to cry for justice:

"Suddenly the fierce wind in an instant
flings me from one world to another.

By your justice, buy back this half-life —
or else I will sell the world against you."

Solomon seated the gnat close by —
then called the wind to come near.

When the wind came quickly from afar —
the gnat fled from it a hundred miles.

Solomon said: "There is no injustice from the wind —
but the gnat cannot stand its ground.

When a breeze arrives, it flees —
how can a gnat contend with a storm?"

If today you gave half a date
you would be saved from both Hell and its heat.

And if once you brought the testimony of faith
paradise with felicity would be lawful for you.

But if you seek something beyond these two —
may your night be pleasant, but why speak idle words?

The seeking is rejected, the road is blocked.
When I see no purpose, what purpose is there?

But if you are a warm-footed man in this work —
go, until the Friend patches your shoe.

Even if for a hundred ages you spin like a ball —
I do not know if you will catch even a scent.

With fancies you have spent your days —
who are you for this? What business have you with it?

Thus spoke that young man who rises early:
"Before dawn, cling to worship.

At every worship they have commanded, be present.
Then perform the morning prayer in its time.

When you have done this, you have done more than was commanded.
You have done well — you have done your own work.

Now if a falcon arrives to you from the road
and suddenly settles on your hand —

seize its foot, for here all is gain.
Otherwise, hold the falcon — who was it anyway?

If you have the slightest attachment by a hair
you will not catch His scent from any direction.

Unless you become refined over time —
then perhaps you might catch a scent from some corner.

As long as a single hair of you remains in place
by that one hair you remain shackled at the foot.

If on the body of the ritually impure one dry hair remains —
know him still unfit for prayer in a hundred ways.

From a hair to a mountain, all are reckoned —
whether hair or mountain, both are veils.

Until you gamble your soul all at once
I know you as impure and unfit for prayer.

For the slave seeking freedom — if a single grain remains
by that grain he remains forever in the pit.

Your you-ness has become your stranger.
Be without yourself — for Adam came at that breath."

If the mirror is your companion —
when it clouds from your breath, it becomes your stranger.

Between two companions who are reckoned together —
if a hair lies between them, it is a veil.

When friend sits in seclusion with friend —
even a breath becomes a stranger, like an outsider.

You cannot ever begin seclusion
unless you break your habit of everything you possess.

It is not from those lion-men at the head of the road
that your soul will learn this secret.

On the whole, know with absolute certainty:
none enjoys God except God.

Tell me — who was a worthy friend for God?
Since none but God enjoys God — who was it?

Since you are a drop in the ocean of Power —
since you are a mote beside the sun of the Presence —

how do you hope for union with Him?
How can you ascend to the sun?

You want, with weeping and with force,
to bring an elephant into the hole of an ant.

Go sit down — for the soul has risen from the hand.
The sober one entered, and the drunk one rose.

If it is the soul — it is forever drowned in Him.
If it is reason — it is outside His circle.

Thousands of motes remained spinning —
but the sun remained in its hall.

In this ocean thousands of drops are hidden —
but the pearl is hidden in the depth of the deep.

Many composed works describing Him.
Many defined Him to one another.

For thousands of ages they reflected —
and at the end, all that came was helplessness and bewilderment.

O glory — the divine sea full of pearls —
upon which no dust of ruin ever settles.

Words flow like pure liquid gold —
but your eyes are full of dust.

Your heart has made a habit of the appetitive self —
how will it see meanings behind the veil?

Since you know the world as nothing but fancy —
how will you find perfection in this meaning?

What business have you with this, O sleeper?
Musk has no business with the latrine-cleaner.

A latrine-cleaner leapt out of his work —
he happened upon the way to the perfumer's shop.

When the scent of musk came out from the shop —
the latrine-cleaner fell headlong there.

Where was his brain for pleasant scent?
You would say his soul departed from him at once!

The perfumer came out of his shop —
he brought much rosewater and aloeswood.

When his face grew wet from rosewater and oud —
the latrine-cleaner grew even more unconscious.

Another latrine-cleaner, when he saw him,
brought filth before his nose.

When his nostrils smelled the filth —
his two eyes opened and he found a new life.

A person who has settled with the stink of heresy —
who has never smelled the breeze of tradition's musk —

if a spirit reaches his brain
the lamp in his heart goes out.

A person in the privy of this discordant self —
that sometimes fills and sometimes empties —

if a scent of secrets reaches him
he falls headlong at his own feet.

It is not right to kiss a camel
or to feed a fly the food of a peacock.

Like a devotee in retreat for thirty years continuously —
this secret will give you its thirty portions.

You have lost your way because of yourself on this path —
you are nothing, and aware of nothing.

Those who remained stranded on such a road —
they were scattering pearls from the sea of the heart.

Like polo sticks, the men of the field are bowed head-down —
no one has driven this ball to the end.

All remained behind the veil of bewilderment.
All remained beneath the dome of divine jealousy.

In all these ages, no one has emerged
to perfection in this dominion.

The Feriduns have driven their steeds from the road —
none but oxen remained in this first stage.

Since there is not a single heart in the monastery —
the common people are not to blame.

A pearl in the depth of the sea of your heart —
that pearl is the yield of two worlds for you.

Your heart is the place of stripping bare —
the house of seclusion and divine unity.

Your heart is the highest prospect for God —
yet it is utterly blind to God.

The watching-place of day and night is your heart —
but the face of your heart is in the mud.

When you turn the face of your heart from the mud —
even in this lowness, the face of your heart will take on light.

I am the slave of that heart which found knowledge of the heart —
which for a moment turned its head from its own dark self.

The dear ones who were men of the work —
for a breath they were disgusted with their own selves.

They did not take a single step for the appetite of the self —
they did not eat, and they did not sleep in comfort.

They did not give bread to the appetitive self —
they did not enjoy even a single empty loaf.

But whoever broke the desire of the heart —
he could not eat a morsel without the heart's blood.

There was a saint who until he was sixty years old
had desired meat — just one morsel.

Although it was within his reach —
he was not safe from the unknown self.

Then one day he smelled a scent from afar —
his self set out, searching with eager eyes:

"Since sixty years have passed — for God's sake —
ask for one morsel of this roast meat for me."

His heart burned with pity for his own self — he rose
to see if perhaps he could ask for a morsel.

He walked on, following that scent eagerly —
the scent was coming clearly from a prison.

He knocked on the door — they opened the prison —
and someone was being branded on the thigh.

From the branding, the scent of roast flesh arose —
and from that grief, the self's soul nearly departed.

When the old man saw this, he went beside himself —
like a bird he beat his wings upon the road.

He opened his tongue: "O base self, be humbled —
if you want roast meat, take it now!

From afar you smelled the scent of roasting —
but when you saw what roasting really is, you fled.

This is how roast meat comes to the dear ones —
do you imagine this comes easily?"

For you, since you have no daily bread, burn for a few days —
for one cannot escape from one's allotted portion.

Go, warm your heart in the burning of the hereafter —
so that you may remain in shade on the Day of the Hereafter.

You have a heart — but it is deposed,
occupied with the desires of the self.

The parable of the guides of this island:
it is the parable of the goat and the enclosure.

Since that goat stepped outside
it has plunged its head into the trough of blood many times.

Follow your own trail — rise, O stubborn headstrong one —
pull your blanket from the murky water.

Strike the neck — for there is no pity in this —
put the blade to your own infidel nature.

From this infidel, no surrender to God will come —
for from a bandit, no guarding will come.

It is never satisfied with meddling —
and no task of it is ever slow.

And if one desire takes long to come to hand —
it becomes a dog from rage — a drunken dog.

If you deny it a single pleasure —
in one instant it strikes you with a hundred frenzies.

This self is a donkey — to be the slave of a donkey:
where is that a sign of being alive?

To that donkey-driver the wise old man said:
"What is your work, O capable man?"

He said: "I am a donkey-driver by trade —
I have no work but donkey-driving."

The sober and measured one gave him an answer:
"May God kill your donkey right now —

for when the donkey dies, your heart will come alive —
you, the donkey's slave, will become God's slave."

Because of this infidel set within us —
there are fewer true surrenderers in the world.

There are many Muslims by speech —
but surrender to God must be in deed.

The burden of sorrow that comes before me —
comes from the hand of the infidel-natured self.

With a hundred sighs, in play and spectacle —
this sigh-eating dog devoured the world.

See how the bone of this dog by enchantment
was drawn from the lion's mouth.

Out of malice toward me, it made my heart so hard
that it made bitter death sweet to me.

This infidel self in my nature is a dog —
I was born housemate of this dog.

I draw out ascetic discipline, I struggle with my soul —
perhaps I can make a spiritual being of this dog.

O rebellious self — how long must I endure you?
How long must my heart remain in your chains?

You are so wretched from all your mockery —
my two tears will not fall even if you die.

O dear one — if the mortal self dies
your eternal heart will find life.

Go — if you are a man of this road, for a moment —
seek from the casket of the pearl a sign in the heart.

Your heart has remained in the strait of laziness.
Your body has remained on the rack of sloth.

You cast your body into laziness —
and make yourself out as a hero.

Think — and those who died:
they arrived, and like men they did the work.

The light-spirited have reached the destination —
you have dragged yourself into heavy-souledness.

Your heart in blood, your body in agony —
your travelling companion has pleasantly remained asleep.

Fallen to one side of the caravan's road —
from bewilderment, your head upon your knees.

Go, hurry — so that at last from somewhere
the voice of "Enter!" will come to your ears.

You have taken laziness as your profession on the road —
you sit forever in gossip and chatter.

Everything that the brainless merely heard —
the brave ones reached that very thing itself.

From you this strength of arm will not come —
for from a fly's trap, no power comes.

A deaf man slept by the road from his cleverness —
so that when a caravan passed he would know.

The caravan came and went like smoke —
how would the sleeping deaf man have known?

When he woke and sleep left his eyes —
they told him: "O deaf man, the caravan has gone.

Why did you sleep? Who made this sleep in the end —
that your companions and friends have passed?

I do not know what dream the days showed you —
that they kept you pleasantly asleep until the end."

The deaf man heard and said: "I was bewildered —
for I was both deaf and asleep.

Alas — now that I have awoken from sleep
I find no trace of a single companion."

I heard the story of Bulfash of Chaghan —
they asked him: "Why do you not drive your donkey?

For when the bright-faced sun sets —
you will be stranded in darkness on this plain."

You too, O one who has slept in the desert —
you did not drive your donkey, and your sun has set.

VIII. The Eighth Discourse

Why were you, since being was your lot?
What can I say — a hard pass has befallen you.

What was your crime, that they brought you here, O friend?
You, on the road of meaning, are the kernel of every shell.

Minerals are the kernel of the elements, yet
plants are the kernel of minerals in turn.

And from plants the kernel fell to animals,
and after that, the kernel of animals became Man.

From Man the prophets became the essence,
and from them, the chosen lord of lords.

Through these seven heavens, on the road of meaning,
one must travel to the threshold of the Master.

Indeed, whatever is far from the perfection of its origin —
the truth-seeing nature recoils from it.

You were a stone and became alive.
You were nothing and became something.

I wish that in the same primordial order
you would not idle for a single breath.

From station to station you step forward,
emerging from each bend of the snare one by one.

Your nature has tied the soul in knots —
that is why the soul cannot see the other world.

They knotted your nature from the very beginning;
with each breath, one knot comes loose.

What do you know, O one born beneath the mountain,
beneath what burden you have fallen?

They raised a man beneath a mountain —
they brought him up under a mountain's weight.

A world of burden they placed upon his back.
Beneath the mountain's weight they raised him.

Greater than a mountain is his burden, and he an ant.
The whole horizon is sunlight, and he is blind.

When they lift that heavy burden from him,
in one hour he sees the other world.

Patience enters his soul.
All the world becomes a sign of him.

When the eternal light comes before him,
he stands amazed — astonished at himself.

He says in his heart: How did I become like this?
How did I come from doubt to certainty?

Is this me? Am I not? — what wonder!
My light has seized all horizons.

Like one born blind who suddenly
recovers the light of his own eyes at once —

when he sees the brightness of the world,
how dazed he stands in that moment!

When your life likewise comes to its end,
in that world it is exactly the same.

When you depart from that dark place,
you join the world of abundant light.

You stand amazed at such marvels.
Those wonders seem strange to you.

However far your eye can work,
you see the sun and it seems a mote.

In that Presence where existence is certain,
the heavens are like the spider's web.

How could anyone's being show itself there?
Felt cloth would look like satin in that place.

Before the sun that adorns the world,
how could a shadow's existence remain?

Then the curtain of existence descends
and the head bows from height to lowness.

Whatever good and evil you have done,
you find it all arrayed around you.

If you did evil, you are beneath a veil.
If not, you ride with the great ones.

In good and evil you are your own affair.
You are the mirror of your own deeds in full.

Whether good or bad, your acts and works
appear before your face.

A dark-skinned man looked into the water.
He saw from the water a face full of darkness.

When he saw a face unknown and unpleasant,
from that ugliness a fire ran over his head.

That narrow-hearted man thought to himself
that the dark figure was some stranger in the water.

He opened his tongue and said: O ugly form!
What devil in the world sowed you?

Come out of the water, O dark, ugly thing —
you belong in fire, not in water!

But when he had spoken much in vain,
he did not know — he had spoken it all to himself.

You too — look into the water of your own face.
See whether you are white or black.

When the bird of the soul sheds its wings and feathers,
you will see your own face in the water of deeds.

A black face brings blackness before you.
Whiteness brings you into its own radiance.

When you give up the pure soul in one breath,
you step at once into that other world.

From this world to the next is not far,
but on the road, your own existence is the wall.

Your weeping and wailing and outcry is all this:
that this low self is the soul's companion.

If you die with the self — woe upon you!
Many will weep from head to foot for you.

But if you die without the self, you are pure —
whether you lie in fire or in earth.

When your pure soul has gone and your body died,
you need not carry yourself along with yourself.

For whenever you died before your time,
many are the people you outstripped.

Whatever your tongue counted on its own behalf —
when you went beneath the earth, the wind carried it away.

Then comes the world of silence.
The stations of bewilderment's road appear.

Beyond the curtain: the turmoil of days.
Within the curtain: silence and rest.

You are here, aware of yourself through yourself —
but there, awareness rises and departs.

So drowned do you become in that light
that from its sweetness you depart from existence.

And if you hold a station higher than this,
you hold a certain order in that nearness.

Near is the one who today, without self,
has that Presence before him without any "before."

He sees only the Real and becomes selfless.
In essence he surpasses both worlds.

In this meaning I have spoken there is no doubt.
You are eyeless, and the world is nothing but One.

I will tell you another parable from the road,
that your soul may become aware of this secret.

What if for a lifetime you have wallowed in blood —
a parable like this you have never heard.

How shall the revolving heavens enter your eye
when their measure exceeds your eye?

Whatever mote you have ever seen —
the reality of it does not enter your sight.

Who says the heavens are what they are
because your eye has seen them or your mind has known them?

Then what has entered the eye as your possession
is nothing more than an image, O heedless one.

You are caught in the snare of discrimination.
This that you see is an image, not the thing itself.

Look at God's handiwork and you will see the secret.
You will see the realities of things.

If things were as they appear,
when would the Prophet's prayer have been fitting?

For the master of the faith said to God:
"My Lord, show me things as they truly are."

If you cut the heart a hundred times,
what the heart truly is would not appear.

This same eye, this same hand, this same ear,
this same soul, this same mind, this same awareness —

if from these you cannot discover what is,
do not take the road from here toward those beyond.

God knows how things truly are,
for in your eyes they are upside down.

The husk of meaning's kernel has remained with you.
Nothing more than an image is with you, O friend.

You think you have seen something.
You have not seen — and you have not heard.

You see the image of that, nothing more.
All of this is one in origin, and not two.

One — but that One is outside all counting.
That One has neither sign nor number.

All things abide by one thing eternally.
From every mote, proceed until you reach the Sun.

Both worlds are drowned in this ocean of light,
yet the pattern of the worlds is a delusion.

Whatever pattern appears in the world
is a closed door, and the senses are its key.

The key and the door do not truly remain,
for a pattern never stays upon the ocean.

Whoever accepted the pattern of patternlessness
bid farewell, like the brave, to all image-making.

If you accepted formlessness and signlessness,
you have life.

If not, you are dead — go on being deceived.
You do not have life — stay far from it.

If you ask: "What is all of this that appears?" —
I will say it straight, if you hear it straight:

All of it is nothing, perishing, all of it nothing.
All of it is like a talisman twisted upon itself.

What you have known and seen is fantasy.
What you have heard in the world is echo.

Fantasy, fancy, reason, and sense are each a station,
and each is complete within its own station.

But when you step beyond that station,
you will see that too as fantasy.

Someone asked of that famous madman, Majnun:
"What is the world?" He said: "Soap froth.

Take a straw and hold it to the froth and blow —
draw out a world from that straw.

See this beautiful, many-coloured shape
that becomes visible from the straw.

Though the form is a lovely thing,
the second form is what the cross-eyed see.

Annihilation is its realm, and decay its sovereign.
Its foundation is: everything perishes.

Inside it is wind, and it itself is nothing upon nothing.
From nothing, nothing comes — why do you twist yourself?"

It shall perish — it shall vanish suddenly.
The world is lost in nothing, and nothing is lost in the world.

If the light of your heart becomes visible,
neither eye nor wall will remain before you.

Everything in the heart is lost like a mote.
Yes — in the ocean the drop is lost.

The staff in Moses's hand became a serpent,
swallowed all falsehood, and became a staff again.

I have spoken all the secrets, laid them bare.
Now cast the veil from before yourself.

If you tear this curtain apart,
you will see and know nothing but the One.

O Attar, may you be well-spoken!
And from this speech, may you benefit.

Were you not seated on the branch of meaning,
meaning would not have made you so bold.

IX. The Ninth Discourse

Know, O pure in faith — when you come pure,
that the hour you pass beneath the earth,

you step beyond the lane of this world
and never again see its face.

When you go, you go from this world and are gone —
never again do you fall back into it.

In the hereafter you find a throne of light.
You put on robes of honour and embrace the houris.

But if you carry a stain from some deed,
you remain in that stain for an age.

All this partnership of senses is on the road.
All is Iblis — all your companions, ill-wishing devils.

All your death is your disagreeable nature.
All your anger — in hell it is your own fire.

Whenever you go out from this world,
your state will not pass beyond two:

if you are stained, you will be purified;
and if purified, you will be at rest.

If you are stained and a sinner,
they make you captive in your own nature.

And if you are pure of heart on the road,
you saunter to the Court with hands waving.

The heights of joy and the depths of rank are with you.
Paradise and hell are your companions.

See, then, how you will go,
and on which side you will lie.

If you are veiled, you remain veiled —
in that very thing in which you have died.

No clear-hearted fool ever dies.
No latrine-cleaner ever rises as a jurist.

I heard there was a master
who called out for lost donkeys.

He did this work for sixty-seven years,
then at seventy-one fell into the death-agony.

When Azrael came to him behind the veil,
he thought perhaps his lost donkey had come.

He leapt up — there was a window before him —
and thrust his head out through the opening.

He cried: "O friends who are here —
whoever saw a stray donkey, send it here!"

Dear one, whoever is a donkey-crier
lives as a donkey, dies as a donkey, rises as a donkey.

Die alive like Jesus, O pure living one,
so that you do not die like a donkey in a pit of earth.

Two illnesses your soul has, and two your body.
From both, make yourself free.

From the body's illness, death will free you.
By the soul's illness, death delivers you to it.

Go — from both these illnesses be free,
or become a whirlpool of so many afflictions.

You are sick, and your sickness is worldly greed —
a congenital illness of the hereafter.

If here that greed is not removed from you,
you remain far from eternal perfection.

When in this world you fall into dying,
know with certainty: in the hereafter you are born.

In this world, your falling into death —
in the hereafter, your dying is your birth.

When you die here, you are born there, O friend.
I have peeled back the skin of the speech for you.

The sweetness of this world is humiliation there.
Desire and greed are illness there.

At the time of death, make effort against your will,
so that your illness does not accompany you.

If here you are not a man of the work,
in the hereafter you arrive as a sick child.

One who is born blind from his mother here —
when will his two eyes open in the hereafter?

One who kept his soul blind to the hereafter
is as the blind of this world to that world.

From here you must carry clear sight —
even if the eye is like the eye of a needle.

If you carry with you a single mote of light,
from that light the sun will be present to you.

If a single mote of light becomes your companion,
to that measure you become aware of the secrets.

And after that, your light increases.
The doors of you, the expanse of you, open wider.

Your little becomes much in abundance.
Your child becomes a knowing adult.

When that abundant light gathers together,
all of it becomes a ransom upon your soul.

Is it not so — the sand of the earth grows abundant,
comes together, and becomes a mountain?

And if you die without any light at all,
you are among a hundred thousand veils.

You remain like an onion — skin upon skin,
burning, because you have no kernel, O friend.

From kernellessness you remain in such burning
that you burn, knowing neither night nor day.

But if a kernel is in the skin with you,
inside the kernel the Friend comes with you.

If in the veil of the heart you have a kernel,
you have a busy heart and a fine work.

Like an egg that has a kernel in its shell —
in fire it becomes frozen like ice.

With the kernel, fire has no power over it,
for fire is only possible in the skin.

When you want to cross over the fire,
you have no recourse but a little kernel.

A little suffices if there is not much.
A seed suffices if there is not a harvest-load.

When you have a little, it becomes much.
When it is one seed, it becomes a harvest-load.

If from you a seed of meaning sprouts,
from it a hundred branches like the Tuba tree arise.

Do you not see the trees with heads held high —
each was nothing more than one seed at the start?

Do not become absent from yourself in any state,
so that every moment you gain perfection.

Always, as you come out from yourself,
you rise from beneath your own form.

Have you not passed through a hundred meanings in form —
from when you came until now, passing?

At first you became a drop of seed, right here.
Now you have passed beyond the Throne, right here.

You are the same as you were — but the thing is
that now you bear a sign from the Truth.

A sign neither manifest nor hidden:
a sign that is the essence of signlessness.

When you rise from form into meanings,
a sign becomes manifest to your eyes.

Pass beyond form until you become dust,
for when you become dust, you become pure.

One who becomes dust becomes entirely pure,
for the secrets of two worlds are in the dust.

See all these strange secrets
that bring their heads out from the dust.

If dust were not a pure origin,
whence would Adam's clay have come from dust?

But as long as you sit with the dog of the self,
you will never see the secrets of the earth.

The dog of your self, in your lifetime,
is outside the salt-marsh of meanings.

In a graveyard, a madman wept.
They asked him: "Who is in these graves?"

He said: "A handful of dead folk,
but they have fallen into a salt-marsh.

"When beneath the earth they all become dust,
they become salt and entirely pure.

"But if they have no salt of faith,
the turning of the heavens casts them into fire."

This is the journey. This the road. This the resting-place.
Pass beyond yourself — for this is the task, and this the burden.

Alas, for this journey there is no provision.
We have fallen into darkness, and there is no road.

Know with certainty: the road is without end —
a dark road whose lamp is the light of the soul.

Go — happily withdraw your nails from this world.
Illumine heart and soul with the hereafter.

If you depart from the world without knowledge,
the eye of your soul remains forever without light.

Know that the pure world has another eye —
for that is the eye, and this one is its shadow.

If you wish that eye to open for you,
go — cast your soul into the perfection of knowledge.

For after death, the soul of the knowing man
is capable of whatever it sets its will upon.

As the body needs food to grow,
from knowledge the soul too needs food.

Do not go ignorantly on the lost road,
for the road is long and dark and full of pits.

Keep the lamp of wisdom and knowledge before you,
or else you fall into a pit headfirst.

One who has a straight lamp —
his lamp is in danger from the strong wind.

One who has no lamp of knowledge —
I know with certainty they are in no ease.

From two things you gain perfection on this road:
pure annihilation, or nine lives of awareness.

And if there is knowledge but no practice,
you and your knowledge carry no weight.

When speech rises from the head of knowledge,
from it the light of ease rises in the heart.

If you speak, and speak softly,
it will never bring you shame.

A sweet-tongued sage has spoken purely:
"Beneath the tongue, a person is hidden."

If you are knowing and do not speak,
you wish no good for God's servant.

Since God has given you many jewels,
in gratitude make your tongue jewel-laden.

Strive in knowledge if you are a clear heart.
Why, then, are you so fruitless?

If you pile up a hundred pieties,
without knowledge, when will you find deliverance?

Without knowledge, the ascetic is the devil's plaything.
Step into knowledge, O man of straw.

In the mosque slept the wise one of the path.
The ignorant one stood at prayer.

One saw Iblis standing there
and said: "What has happened?"

The accursed one said: "I wish right now
to lead the ignorant one off the path —

"but I have not the strength or endurance,
for I fear that wise one asleep.

"If that wise one were not my chain,
that ignorant one would be wax in my hand."

Alas for this Sufi, stuck in forbearance
yet in his forbearance left without knowledge!

In this drowning sea, diving is needed —
not nets and fraud and patched cloaks and towels.

Like straw on the face of the sea you circle.
Since you cannot dive, how long will you boast?

How long will you drive speech to the limit?
You have remained at the start of the road.

Why do you circle so much around desire?
You become infamous to the people of pain.

If on the path of religion you had courage,
you would have pain from your own lack of it.

Whoever is seized by the pain of the work —
all soul and heart is seized by the Beloved.

If the pain of religion ever seizes you,
the knowledge of certainty becomes the eye of certainty.

Whoever is a man on this road comes to pain,
for pain is the bride-price of the bride of eternity.

Speech that comes from the head of pain —
whoever hears it, courage arises.

Speech that you speak from knowledge is right.
My request from the people of heart is this:

if you have the knowledge from God's own presence, O friend,
your knowledge is the kernel and our knowledge the skin.

Since you have knowledge, practice it.
Then after knowledge and practice, solve the secrets.

The ostrich — when it is time for work,
is a bird; when eating, a camel.

You need a deed with knowledge of religion.
Practice equal to your knowledge is required.

One mote of practice in the knowledge of religion
is far better than knowledge by the harvest-load.

Go, do a deed — for this work is unripe.
Knowledge of religion for you is one complete letter.

One who knows and does not bind himself to work —
weep for him, for he laughs at himself.

Perhaps a man, among the men of seeking,
circled much around the graves of the righteous.

One night he went gently around some dust.
A pure voice reached his ear:

"How long will you worship the graves of men?
Circle the work of men, and you are saved.

"First, step into helplessness,
then turn your head toward the table of grace."

When that table of grace was drawn out,
the sinners and transgressors arrived.

When the table was set before the heights,
the head of the doorkeeper was placed outside.

Since the doorkeeper was placed outside the door,
for everyone who needs it, the door is open.

Whether you are sinless or a sinner,
sit at the table — for the Sultan grants audience.

When that table of grace was spread,
all evil deeds became as if undone.

Do not despair, O helpless sinner —
for when the radiance of the sun appears,

if it falls upon the king's palace,
it falls also upon the beggar's corner.

One who today is naked on the road —
upon him that sun of the Court shines better.

Since the work of the sincere has become perilous,
the sinners carry this ball more swiftly.

The self-seeing man does not see the King.
God requires the groaning of the sinners.

On this road, self-seeing is not auspicious.
A lean body and a wounded heart are needed.

The divine secret reached that elder:
"If you would see a man of Ours,

"go to the tavern-ruins and seek a sign —
there is an elder among the porters of this road."

The man came and asked of his condition.
They told him: "Yesterday his work was made right.

"With a hundred sorrows he died here yesterday.
He bore the world upon himself coldly here.

"White was his hair and sallow his face.
He did nothing but carry jugs for the tavern.

"He carried the wine-jug on his shoulder,
yet never once tasted a single drop.

"At every step he took upon the road,
with burning of soul and pain of heart he said:

"'O Keeper of this world and the faith alike,
forgive the one who has neither this nor that.'"

X. The Tenth Discourse — On the Bottomless Ocean

They set down a bottomless ocean
and from that ocean opened a path to the soul.

One came upon the face of that ocean —
now a believer, now a Christian, he emerged.

In this ocean without bottom or shore,
wonder within wonder, beyond counting.

O what a bottomless ocean of secrets
that has neither head nor foundation visible!

If that ocean were not behind a veil,
all deeds would be as though undone.

He made a world — and when that light filled it,
being did not remain, for not-being was close at hand.

If you ask: "Why does the veil remain,
since over there nothing appears accomplished?" —

speech here does not befit the tongue,
for this befits only reason and the soul.

Keep speech behind its cover.
Keep your tongue from the tale-bearer's ear.

No one has understanding of these words.
Bring yourself face to face with yourself, alone.

Do not be troubled by every tongue's speech.
You have certainty — do not be wounded by every doubt.

Like the ocean, be always in transformation.
Like the brave, be always in contemplation.

Know your own perfection — that from sheer grandeur
the spheres and stars are your servants.

Whatever passed yesterday in eternity,
the heavens today bring into action.

A thousand cycles were needed in the work
before one such as you could appear.

With every breath that rises from you, O friend,
know that each one is another you.

Your whole life, whether it is long or brief —
the soul's perfection requires you breath by breath.

At every moment the meaning-seeking soul
can increase its own radiance still more.

When here you pursue a passing pleasure,
you are left behind from a hundred lasting ones.

A moment that pleased you here in eating and sleeping —
two hundred times that joy escaped your hand.

Since the world is the seedbed of that world,
sow this seed, for now is the time.

You have earth and water — scatter the seed.
Do the farmer's work and attend to this.

Make your harvest good upon my promise —
if it turns out ill, it is on my head.

If you do not tend this farming,
at that harvest you will not be worth half a millet-grain.

Go — if you have no market-day,
sow this seed, since you have no other business.

They sent you here for this:
that today you might prepare provisions for your tomorrow.

If you depart without having sown seed,
you will be the disgrace of all time.

Two men were given seed on the path of faith.
The world's road was opened to each.

One wasted that seed along the road.
One tended it, night and day.

When the time of reaping arrived,
one stood on his feet — the other was undone.

Whatever you sow, that you will reap.
At the time of reckoning, your pledge will be revealed.

The Rogue and the Tavern-Keeper

A rogue was buying a jug of wine from the tavern-keeper:
"Take my pledge this instant and hand it over."

When he drank the wine they said: "Where is the pledge?"
He said: "I am the pledge." They said: "Splendid!

What a fine pledge! Get up and go.
You are not worth half a barleycorn at the time of reckoning."

If you have anything of worth about you,
you are worth no more than that to anyone.

Your value lies in knowledge and in action.
You, like me, have only added words.

To the measure of your knowledge and your deeds —
that is your worth, that is your standing.

I have scattered many pearls of meaning before you,
but when does a blind man see a royal pearl?

You are like the narcissus — all eye, yet not seeing.
Like basil — all ear, yet not hearing.

This very hour, when you have reason and sense,
you neither listen to the word nor heed it.

At that hour when reason and sense are wiped clean —
will you then hear, dead in the dust?

The Madman and the Turk's Funeral

A madman of faith saw someone
reciting the death-instruction over a dead Turk.

He said: "Your Turk, who could not speak Arabic —
back when he was alive and had not fallen into the pit,

he did not listen well while he was living.
Now that he is dead, what instruction can you recite?

Since this Turk was a foreigner when he left the world,
has he perhaps become an Arabic speaker underground?"

You do not see, you do not hear — deaf and blind both —
and from that you raise all this commotion.

The angel of the left hand — his hand is exhausted
from writing your deeds without pause.

The angel of the right hand is free of you.
He has not set pen to paper on your account.

You do not even remember your own prayer.
May your prayer be in the city of the unbelievers!

You do not come to prayer except with a hundred concerns —
calculating your shop's accounts and market business.

Like a cat you wash your face, and quick as you can
you tap your forehead on the ground once or twice.

You glance around from restlessness.
Your heart is not present in it for a moment.

You perform a fine, fresh prayer —
lighter than the prayer over a corpse.

Your grief becomes measureless at that instant
when your heel-bone goes numb in the ankle.

When you finish your prayer like a man,
you do not know what you recited or what you did.

Greed for the world has led your head to nothing.
How long will you turn your face from God?

If this is prayer, O light-hearted one,
do not be heavy-spirited — be cool of heart!

You know this is prayer that is no prayer.
How long will this jest suit your beard?

The Peasant and the Ambergris

A peasant heard this true saying:
that ambergris is the droppings of the sea-cow.

He filled a pool with water in his village,
then in his foolishness he put a cow in it.

He gathered all the cow dung from the water
and went to the ambergris-seller who had gold.

He said: "Take this from me and give me gold —
you will never see better ambergris than this."

When the man saw it he said: "Be on your way.
This suits your beard — keep it for yourself.

Since every man is king of his own beard,
and a king like you has such ambergris on his beard —

since your beard saw the cow and it gave you this ambergris,
may this ambergris from the cow's rump be upon your beard!"

If at night you speak secrets with God
and the next day you repeat them to boast —

do not do this. If a servant makes devotion a price,
that is idolatry in the divine realm.

Since you have sold your devotion a hundred times over,
know for certain that God will not be the buyer.

Hypocrisy and vanity are a mountain of fire.
Do you not know that this is the mountain of hell?

Even if you performed the devotion of Iblis himself —
when you bring vanity into it, you become Iblis.

A barleycorn of your vanity — even if your devotion fills the world —
is like a fire in a cotton-storehouse.

The Forty Pilgrimages

A man who had made trust in God his practice
performed forty pilgrimages on foot.

Perhaps on the last pilgrimage he was aware,
for a dangerous thought crossed his mind quickly:

"I have made forty pilgrimages on foot.
In fairness, I have swallowed much hardship."

When that man saw this vanity in himself, he rose
and proclaimed in Mecca, left and right:

"Forty pilgrimages on foot — this wretch
sells them for a loaf of bread! Where is the buyer?"

He sold them at last for a loaf and gave it to a dog.
An elder followed behind him, swift as the wind.

He struck him a hard blow on the back of the neck and said:
"O fool! This very moment you have fallen asleep like a donkey.

If you sell forty pilgrimages for a loaf —
that is easy for you — why all this fuss?

For Adam gave away eight paradises full of light
for two grains of wheat. Away from my presence!"

Look, O hypocrite born of unmanliness —
see where the men are, and where you are!

You say: "I will renounce this business" —
but only when the time shows itself.

"If I abandon my occupation now,
I will face much destitution ahead."

I do not say: abandon your occupation.
But neither do I say: do evil.

Besides that, sow a good seed now,
so that in time you become wholly a doer of good.

Whatever devotion you can do this very hour,
perform it — for even from this you will be left behind.

The Man in the Vat

A man sat upon a wine-vat and made himself at home:
"I need silk brocade, and a horse with full trappings."

They said: "Before brocade can be arranged,
you must first ask for a shirt of coarse linen."

At this the man swore an oath in the vat:
"I will not lower my oath —

until I see Roman brocade,
I will sit in this vat until I die."

You too, O heedless man, are just like that.
In your heedlessness you seat yourself in the vat.

Come out of the vat! For as long as you sit in it,
you are dust beneath the wheel's foot — low.

If the sky makes a crown from love of you,
the coat grows tight from the sphere's turning against you.

If you wanted the sky's fever,
it would not give it to you, saying: "It is our turn."

From this ocean that speaks in silence,
the idols' eyes are full of pearls, like ears.

Whatever injustice you see, there is no doubt
that of the nine spheres it is not even one-tenth.

The heavens, willing or unwilling, carried on,
for this dizzy one rivalled it, head to head.

From my eyes the earth turns ruby,
because at every moment the sky hammers me like a horseshoe.

From all the blood that poured through every eye from my heart,
my heart drowned in its own blood.

I have no broom for the work of the mill,
for from these seven mills I have been trampled.

If someone took up the broom of wine,
the grain would fly from these seven mills.

The wheel drove its millstone so upon my head
that my hair was left beneath the millstone's dust.

With the bent-backed ring of the sky,
I must knock the ring of my fist every moment.

For war with creation, the world-burning sun
puts his lance to his horse's ear every day.

In this battle-truce you see no chapter of peace,
for the water of Khizr is not found in salt-marsh.

I cannot give its commentary so easily,
for at every moment I am thrown by its pattern.

On this road, O son — what is foot and what is head?
In these seven mills — what is dry and what is wet?

If today your threshold turns to gold,
tomorrow fate will set you back out the door.

A treasure from the ages opened to your hand,
but this treasure of yours is entirely a loan.

If your spirit found a victory in a lifetime,
it will kick your victory to pieces.

The world laughs before you like lightning
and then, before its flash, shuts itself again.

Turn your face from this valley of bewilderment,
for it has poured the water of regret upon your face.

Even if all your affairs sit straight,
from this table you must rise hungrier.

You are like an old man — go on, do not look back,
for an old man does not look back at anyone.

Since you have neither heart nor brains,
what school will you make of a crow?

When the roof comes down from a single kick,
it cannot bear the upheaval and the damage.

Since you have no stomach for taking blows to the neck,
take your head and go — you have no neck for it.

Kingship does not befit a beggar,
for a beggar has no drums and standards.

You, headless, remain like a collar.
You have no head for faith — that is why you are left behind.

Do not give yourself airs if you are sober,
for you are drunk and have thrust yourself forward.

Upon this manger, idle as a donkey — how long?
The halter dropped from your head — how long?

Your body is a trap. Your soul is a precious bird.
You know neither body nor soul — what then are you?

At the moment of death's agony, a desire fell in you:
that you would set free the bird you never caught.

You piled things up, and nothing stayed piled for you.
You took up accounts and never read them back.

Where have you fallen, O Attar, at last?
Do not abandon those secrets, at the end!

XI. The Eleventh Discourse — On Joy, the Caged Parrot, and the King's Falcon

Dear one, if you wake from sleep
you will learn of many joys.

Though we are all in sorrow and pain,
I know with certainty: we shall be happy in the end.

Where there is a thorn, there is basil too.
Where there is pain, there is remedy too.

If the remedy is not evident today,
it will appear when the appointed time comes.

Our story has exceeded all bounds —
for pain came as our portion in the allotment.

In a world where the remedy is the portion,
there is neither portion nor story.

We have known without doubt, with certainty,
that we shall be well after this.

For every suffering we endured here,
for every pain and sorrow we witnessed,

we shall receive a joy in return there.
Come — let us hasten there quickly.

Beyond all that we are within,
this is the affliction: that we know nothing.

Why are you heavy-hearted, O dervish,
when so much happiness awaits you ahead?

O the delight that is the currency of that world —
all delight, absolutely, is that.

If from it you receive a single mote,
you will burn with longing for another mote.

The eternal world is a world of sweet upon sweet,
for entirely, this world is but a sign of that one.

All the prophets have their home there.
Heart and faith, soul and soul's nourishment are there.

All the spiritual beings dwell there.
All the houris are companions in that assembly.

If you desire that place — as you have heard from me —
you reach it only through yourself.

If here you die to your own being,
here you will grasp the ring of that door.

The sage of India journeyed toward the land of China
and came to the palace of the king of Turkestan.

He saw a king whose companion was a parrot —
caged in an iron prison.

When the parrot saw the Indian before it,
the parrot opened its tongue like sugar:

"For God's sake, O man of affairs —
if one day you return to India,

bring my greetings to my companions,
and bring back an answer if you can.

Tell them: the forsaken one
is far from the eyes of her companions,

in prison and cage like a mourner —
with neither a fellow-sufferer nor a comforter.

What must she do to return to you?
What plan is there? I have told you the secret."

At last, when the sage returned to India,
he came to those heart-stealing parrots.

He saw thousands of living-hearted parrots
flying around the branches —

each one holding sugar in its beak,
all at work and free from all work.

The sky green with the reflection of their wings,
the royal eagle a fly beside their glory.

The Indian sage told those secrets,
spoke of the grief of that grieving parrot.

When those blessed ones heard the answer,
they fell, every one, from the trees.

They fell from the branches to the dust
as though the soul had left them all completely.

At the sight of their death, the wise man
was astonished and regretted his words.

In the end, when he returned to China,
he came to the parrot and revealed the secret:

"Your companions could not bear your grief —
they all fell to the ground and died."

When the parrot heard these words, at once
it beat its wings a little in the cage.

Like a wind, it struck fire into itself —
you would say it gave up its soul and struck its body.

Someone came, did not recognise the ruse,
seized it by the foot and threw it in the furnace-pit.

When that sweet parrot fell in the furnace-pit
it flew up from the pit like fire.

It perched atop the lord's palace
and said to the Indian sage: "O master —

those dear ones taught me:
become like a leaf falling to the earth.

Seek freedom as we do —
if you want liberation, let yourself go.

Die to yourself and you will find freedom,
for with the dead they do not keep acquaintance.

Whenever you wash your hands of yourself,
know with certainty that you have escaped every snare.

I have received the secret from my companions —
now I go back to my companions.

All my companions await me —
I who am idle, what business have I here?!"

When you die, you reach your own kind
and rest in the heavenly retreat.

When you die, you become eternally alive —
you become God's eternal servant.

What will you do? The furnace-pit is not your place.
The robe of dust does not fit your stature.

Dear one, strive if you seek the secret —
for you are seeking your own secret within yourself.

Extract yourself from so many veils
and bring forth reason in its true quality.

When sleep approaches you,
why does it keep you from the secrets?

In the time of sleep, you remain selfless —
how can meanings travel with you?

You have such desire for sleep
that fire and water are the same to you.

When the road of the five senses is closed to you in sleep,
why does your intoxicated soul feel no delight?

And if you say the soul is without delight
because it longs for its own severance —

why then in the time of spiritual practice
does the wakeful soul bring you into delight all at once?

The point is this, O seeker of the secret:
you must not return to yourself as a sleeper.

When you sleep, a drop falls into the ocean —
you are lost in selflessness, or in self.

In wakefulness, if you become far from yourself,
then when you sleep, you become light in selflessness.

Your heart found the trace of the self in wakefulness —
for wakefulness can only be found through wakefulness.

Otherwise, the dark and bright dewdrop
in this ocean is like milk and butter:

one whose milk dissolved sweetly in water —
but whose butter separated and grew troubled.

Do not become an incarnationist here, O meddler —
for the man drowned in God is not an incarnationist.

Thus spoke that Sun of Islam
who rose from the tower of Bastam's dust:

"I have travelled, in season and out of season,
three times thirty thousand years on the road.

When they gave me access to the glorious Throne,
there, before me, appeared — Bayazid.

I cried: 'Lord, lift the veil!'
And from behind the veil, Bayazid appeared."

They asked him: "O intimate of the Court —
when does the servant reach God on this road?"

He said: "Has anyone ever arrived?
It would be strange if anyone here has not seen."

They said to him: "O radiant sun —
what is most wondrous in this ocean?"

He said: "The most wondrous thing, to my mind,
is that in the ocean, someone still has a trace of self."

Where will you find a secret more wondrous than this —
that you could recover a dewdrop from the ocean?

In this court there are three drops and two illusions.
Each drop has its own ocean revealed.

One is hell, if the illusion is ugly.
The second illusion, the beautiful, is paradise.

The third drop is in the ocean of secrets,
where neither soul nor body are awake.

The station of total unity, without doubt, is there.
Become you-without-you — for "Leave your self" is there.

You need a coin for the far road —
one that is delight for the soul and light for the eye.

If you attain that worthiness,
you will make that world your dwelling even here.

When presence is your companion,
your heart becomes worthy of that road.

You will walk gracefully in the world of love,
preserving the firm foundation of love.

Whether cold appears suddenly
or heat appears on the road —

when love is your breath-companion and fellow-traveller,
neither cold nor heat shall touch you.

You wish to become gathered — then reflect:
every hour you scatter yourself more.

You were given the Water of Life.
You stand in the water — yet you search for the shore.

Every shore you circle on the road —
gather them together; perhaps your work will turn for the better.

If you are making your way toward a village,
why are you more heedless of the greater village?

Go — gather your heart today, O friend,
so that tomorrow you are not left in heat and burning.

When you lie beneath the earth with a heart full of blood —
if you have no companion, what will you do?

Do not scatter yourself, lest you fall behind.
Seek presence, so you are not left alone.

I do not know whether a settled heart will carry the soul —
a troubled heart: how can you carry it there?

You must remember God so much
that you would be lost if you ceased remembering.

When your heart is full of God's remembrance, your tongue
will be the companion of your soul in the hereafter.

Remember Him much — and that remembrance will dissolve.
Thus did the men of the world, and so it was.

Hear the word of the Sultan of the Way,
the Commander of Faith, the King of Truth.

In every part a thousand wholes, in truth.
In the whole, God's beloved — the absolute Beloved.

A marvel: the sun of this domain
shines in him from the tower of guidance.

Solomon of speech in the Language of Birds —
this man is Abu Sa'id ibn Abi'l-Khayr.

He said: "In every affair and every state
I searched for a trace of the footprint for many years.

When I found what I sought, I was lost —
like a drop, I fell into the ocean.

Now I am lost in the veil of mystery.
The lost one never finds the lost thing again."

When you are lost, what will you find of the lost?
When the road has sunk behind the veil, what will you find?

No one has ever set foot on this road —
for no one has feet fit for the road they desire.

Which wayfarer? What road, in the end?
Ask me for a likeness of this, at the end:

an arrow from the straightened bow of the quiver
shot forth, heading toward the target.

The one who falls into presence unwilled
on this road goes straight like an arrow.

Strive always toward presence of self —
do not sell a moment of presence for two worlds.

Contemplate that awe and that glory
until you remove yourself from before yourself.

Through contemplation of reason and discernment,
come to see all things in the world as one.

At this court, what do you imagine, O friend —
that between the kernel and the husk of the world there is a difference?

Since kernel and husk came from one place,
why did this one go to the fish, and that one to the moon?

Know with certainty: kernel and husk are one —
but this is hidden before the master's eye.

If through divine unity the eye of your soul opens,
your tongue will cry out: "Glory be to Thee!"

When in your eye all things become one,
how could doubt dare circle you?

Where is that sharp-eyed one who looked deep —
into everything, with a single glance, he saw?

Thousands of aeons passed like dust
before the name of a man arose somewhere.

You do not know yourself — what am I to do,
that I might drive this doubt from your heart?

If you live a hundred aeons,
you will neither see yourself nor know yourself.

Thus spoke the great Elder who had seen much —
one who had witnessed much good and evil:

"Whatever the Creator has given existence —
whether before or after, above or below,

whether stars or heavens or sun or moon,
whether ocean or earth or mountain or straw,

whether Tablet or Pen, Throne or Footstool,
whether spiritual being, cherub, or companion,

whether wine or honey, paradise or houris,
whether fish or moon, fire or light,

whether east or west, from Qaf to Qaf,
whether all that emerged from Nun and Kaf —

whatever secrets are in both worlds,
whatever delights are open and hidden,

whatever in both worlds, mote by mote,
whatever in the seven seas, drop by drop —

all will be shown to you, bright as the sun,
so that you see them all forever.

But not a single hair of yourself will be shown to you.
You yourself must remain hidden from you."

If your eye were to fall upon your own face,
a cry of love for yourself would rise from you.

If you want even a scent of yourself,
practise austerity — for the world is full of you.

Why have you fallen into error, at the end?
Why have you freed yourself from servanthood?

You looked upon nothingness and set your gaze there.
You imagined your own existence to be nothingness.

I have heard that first, before a parrot,
they place a mirror.

When the parrot sees the face of the mirror,
it sees one like itself, inevitably.

A sweet-voiced, harmonious speaker
raises a voice from behind the mirror.

The parrot thinks, that captivating bird,
that the voice belongs to that other parrot.

When it hears a word, its heart grows glad.
Gently, it learns that word in kind.

Existence is the mirror — but hidden.
Non-existence is the mirror's mirror-keeper.

Every form, whether in imperfection or perfection,
is a reflection and an illusion in this mirror.

Since you see nothing but the reflection of a single form,
you rise and sit with reflections entirely.

You imagine that every voice and every deed
belongs to that reflection — since you know only reflection.

Know that all creatures are unaware of themselves.
Know that all things are talismans of one another.

When you sit before the mirror,
you do not see the mirror — you see the face.

If a single mote of true Existence appeared,
these two worlds would be overturned.

Existence is fire; the world is combed wool.
No wool remains, and the fire rests.

The world, and whatever is in both worlds,
is like a reflection — and to you, it is the opposite of that.

If something other than reflection falls upon you,
like that Hallaj, fire will fall in you.

You will pull the cotton of illusion from your ear
and come to a boil like a vat in the wine-house.

From head to foot you become one, like a spindle.
Like men, you abandon the cotton and the distaff.

Your black hair becomes like cotton.
Neither head remains nor cotton in your cap.

When you are not worth a single seed of cotton,
you do neither cotton-carding nor tailoring.

The cotton repels you from itself, saying: "Away! —
for that light is coming to sit in your place."

Beware, O meddling man —
do not become an incarnationist from these words I have spoken.

Incarnation and union are forbidden here —
but the work of total immersion is universal.

A lamp, where the sun is radiant,
is a prisoner between being and non-being.

A place where there is neither number nor accidents,
neither bodies nor parts nor portions.

Whatever judgment you pass — that is you.
The Mighty, the All-Knowing, the Judge — that is you.

Whatever attribute you would give to God —
I know that you desire a unique companionship.

In describing Him, whatever you know,
you read from the notebooks of your own fancy.

Since your understanding is you — not Him —
if you describe Him, it will not be right.

Since His attributes are neither Him nor other than Him —
how will you describe His attributes? Know His essence.

Know Him by Him — this is your road.
This is the way of the meaning-seeking soul.

A fool went out the door with a candle
and saw the radiant sun in the sky.

In his ignorance he imagined forever
that without this candle, one cannot see the sun.

Know Him by Him, and be annihilated.
In that very annihilation, become eternal.

You become eternal if you become annihilated.
You remain entirely, if without-you, you remain.

The Sheikh of Mehne said one day:
"See the world as one person, and sew your eyes shut.

The earth is full of Bayazid, and the sky too —
but he is lost among them."

What am I saying? Where have I fallen?
I have given my soul to the wave of fire here.

How long shall I take steps in every direction
when I cannot find a single hair's tip of myself?

I have gone far on this dangerous road
and seen nothing of man but a handful of dust.

A handful of dust with a wind inside.
His body a talisman, his soul the treasure.

A potsherd — they adorn it beautifully,
they drape it in silk and brocade.

By cunning they give it eyebrow and face,
for the painted face keeps the evil eye at bay.

If someone sees its face from afar,
they would think a houri has appeared.

When the people see it from door and rooftop,
they cast it down from the heights at last.

When it falls to the dust — though you search a lifetime —
you will find nothing but pottery and emptiness.

You see nothing of its world but an image.
You see nothing inside it but a wind.

You too, O master, are a painted face today —
like the painted display, beautiful-faced today.

But patience — O you who sleep on the road —
until they cast you onto the road without warning.

Though your place is beneath the dust,
your pure place is from a pure place.

Alas — your jewel behind a narrow veil
has taken the colour of nature's rust.

If an angel saw your jewel,
it would prostrate again before your door.

Is it not your jewel before which the angels prostrated?
Is there not a crown of vicegerency upon your head?

Caliph's child — leave the furnace-pit!
Go to the garden — abandon beggar-nature, fulfil your destiny.

Though you are a king, guard yourself.
"Adam disobeyed" — keep it as rue against the evil eye.

In Egypt, kingship is for you —
you are like Joseph: why are you at the bottom of the well?

The reason you have no command over your own kingdom
is that a demon sits in Solomon's place.

If you retrieve the ring,
the demons and spirits will obey you again.

You are king, both at the end and at the beginning —
but behind the veil of fancy, you see double.

You see one as two, and two as a hundred.
Whether one or two or a hundred — all of it is you.

A teacher had a cross-eyed student
and sent the student somewhere:

"There is a flask of oil there for us —
bring it quickly." The student got up.

When he arrived where he was told and looked,
the cross-eyed one was amazed, for he saw two flasks.

He came back to the teacher and said: "O master,
I see two flasks — what should I do?"

The teacher said in anger: "O wretched one —
break one and bring the other."

Since he had no doubt in his own seeing,
he went and broke "this one" — and could not see the other.

If you see anything other than yourself,
consider: you are that cross-eyed one.

You are everything you see —
but since you remain in error, what do you know?

Someone asked Bayazid, in this manner:
"Everything that is hidden and visible —

from Throne to carpet, from both worlds — what is all this?"
He said: "It is all me — since I have died from living."

When this constitution too passes,
this world and that world both pass.

Nothing remains if you do not remain —
for you are both this world and that world.

Since the time they laid the foundation of this world,
they laid it upon the mould of Adam.

You have a wondrous constitution at your core —
burlap joined to silk.

If you circle for a hundred aeons like a compass,
the place of your joining will not appear.

Whether you are in heaven or on earth,
you will see nothing other than what you see.

But if an eye opens within your jewel,
both worlds will be scattered before you from the start.

In the hour that eye comes before you,
both worlds are lost in you, and you in yourself.

You are that jewel, if only you knew —
higher than this world and that world.

David asked the Lord of Glory:
"What is the wisdom for which creation was brought into being?"

The answer came: "So that this hidden treasure —
which is Us — they may know."

Since for the sake of knowing a treasure
you lower your head into the furnace-pit — suffer it.

If the eye of your heart were seeing,
sight would befit you.

From the light of the head's eye, nothing comes.
Your heart needs the light of another eye.

For Jesus and his donkey both had the head's eye —
but the eye of Jesus' heart was something else.

If you had ever seen your heart,
you would have seen the wonders of this road.

Though you heard its description a lifetime,
you will not be able to comprehend it when you see it.

If every breath you strive for His presence,
you will be robed in the honour of "Prostrate and draw near."

If you are acquainted with the primordial covenant,
why do you take separation from that Presence?

In meaning, acquaint the soul again.
Make yourself worthy to draw near the king's hand.

For when the sound of the falcon-drum comes,
the falcon takes flight from longing.

When it becomes heartless and soulless, it alights —
wholly upon the forearm of the sultan.

But as long as the falcon has a hood on its head,
how is it fit for the king's hand?

When it learns the way and becomes seeing,
from the king's hand, its heart becomes alive.

Then the falcon in its honour will know
why before this it had been left behind.

But if your falcon remains behind here,
how will the king call it before himself?

If you nourish this falcon with honour,
with honour it will return to the king's hand.

Otherwise, the king himself will answer you —
O what regret you will see from the king then!

Perhaps the king's white falcon rose
and flew straight to the house of an old woman.

When the old woman saw it, she rose
and put it in her lap with a band on its foot.

She put some pleasant wet bran before it,
gave it water and pushed a fistful of barley in.

How could that food befit the falcon
that used to eat from the king's hand in honour?

She saw the curve of its talons and claws.
She trimmed them so it could pick up crumbs — it could not.

In the end the falcon ate those crumbs
and with a hundred hardships began to tremble.

She clipped all its wings and pulled its feathers,
hoping it would stay with her a while.

From every direction the king's soldiers came
and suddenly they saw the falcon in that state.

They told the king the story of the old woman's falcon —
how the falcon became bewildered by the old woman.

The king said: "What shall I say to such a person?
The answer is what she has done — that is enough."

Beware, O you lulled by sweet sleep and comfort —
your falcon has fallen into the old woman's hands.

My patience will hold until this falcon
reaches the king's presence in a hundred-fold glory.

Before the king, I do not know what you will say —
you who sleep now, what will you say tomorrow?

⚠ Translation in progress. Sections I–XI complete (1,660 of 3,297 couplets). Sections XII–XXII await the next hand. The full Persian source text is extracted and cached at Tulku/Tools/persian/asrar_raw.txt (3,297 couplets, 22 sections). The next translator should continue from Section XII (المقاله الثانی عشر, 297 couplets, line 3347 of raw file) and append to this file.

Colophon

Original title: اسرارنامه (Asrār-nāma, "The Book of Secrets")
Author: Farid ud-Din Attar of Nishapur (~1145–1221 CE)
Language: Classical Persian
Form: Masnavi (paired rhyming couplets), 3,297 couplets in 22 discourses
Source text: Ganjoor.net — ganjoor.net/attar/asrarname
Translation: Good Works Translation from Classical Persian, New Tianmu Anglican Church with AI assistance (Wati + Ankhu + Khensu + Khepri + Senwy + Khet, Liberation Translators), March 2026
Register: Gospel
Blood Rule: CLEAN — independently translated from the Classical Persian. No reference English translation consulted. The paywalled English by Shackle and Khalid-Hasan (1999) was not accessed. The Persian source was read directly from Ganjoor.net; the English is independently derived.

Note on the text: The Asrar-nama is Attar's earliest major masnavi, preceding the Conference of the Birds, the Musibat-nama, and the Ilahi-nama. It follows the classical masnavi structure: Discourse I on Divine Oneness (tawhid), Discourse II in Praise of the Prophet (na't), Discourse III on the Companions (fadilat al-ashab), then twenty further discourses exploring the mysteries of creation, the soul, prophecy, death, resurrection, and the path of annihilation (fana). The poem is built on sustained anaphora — particularly the "O glory" (زهی, zahi) catalogs that recur throughout — and embedded parables that interrupt and illuminate the philosophical argument. Tradition holds that Attar gave this book to the boy Rumi at Nishapur, before the Mongol destruction.

Scribal note: Wati (Liberation Translator, run 150) — Sections I–IV (539 couplets). Ankhu (Liberation Translator, run 151) — Sections V–VI (317 couplets). Khensu (Liberation Translator, run 152) — Section VII (192 couplets). Khepri (Liberation Translator, run 158) — Section VIII (104 couplets). Senwy (Liberation Translator, run 159) — Section IX (140 couplets). Khet (Liberation Translator, run 161) — Section X (125 couplets). Wati (Liberation Translator, run 162) — Section XI (243 couplets). First-ever freely available English translation from the Persian. Sections I–XI complete: 1,660 of 3,297 couplets. Multi-session work — continuation needed.

🌲

Source Text — Classical Persian

From Ganjoor.net (ganjoor.net/attar/asrarname). Public domain (12th-century text). Sections I–XI presented here; full extraction (all 22 sections, 3,297 couplets) cached at Tulku/Tools/persian/asrar_raw.txt.

المقالة الاولی فی التوحید

به نام آنک جان را نور دین داد
خرد را در خدا دانی یقین داد
خداوندی که عالم نامور زوست
زمین و آسمان زیر و زبر زوست
دو عالم خلعت هستی ازو یافت
فلک بالا زمین پستی ازو یافت
فلک اندر رکوع استادهٔ اوست
زمین اندر سجود افتادهٔ اوست
ز کفک و خون برآرد آدمی را
ز کاف و نون فلک را و زمی را
ز دودی گنبد خضرا کند او
ز پیهی نرگس بینا کند او
ز نیش پشه سازد ذوالفقاری
چنان کز عنکبوتی پرده داری
ز خاکی معنی آدم بر آرد
ز بادی عیسی مریم برآرد
ز خون مشک و ز نی شکر نماید
ز باران در ز کان گوهر نماید
یکی اول که پیشانی ندارد
یکی آخر که پایانی ندارد
یکی ظاهر که باطن از ظهورست
یکی باطن که ظاهر تر ز نورست
نه هرگز کبریایش را بدایت
نه ملکش را سرانجام و نهایت
خداوندی که اوداند که چونست
که او از هرچ من دانم برونست
چو دید و دانش ما آفریدست
که دانستست او را و که دیدست
ز کنه ذات او کس را نشان نیست
که هر چیزی که گوئی اینست آن نیست
اگرچه جان ما می پی برد راه
ولیکن کنه او کی می‌برد راه
چو بی آگاهم از جانم که چونست
خدا را کنه چون دانم که چونست
چنان جان را بداشت اندر نهفت او
که هرگز سر جان با کس نگفت او
تنت زنده بجان و جان نهانی
تو از جان زنده و جان را ندانی
زهی صنع نهان و آشکارا
که کس را جز خموشی نیست یارا
هزاران موی را بشکافتم من
طریق این خموشی یافتم من
چو نتوانی بذات او رسیدن
قناعت کن جمال صنع دیدن
اگر تو راست طبعی در صنایع
برآی از چار دیوار طبایع
خدایت را نیفتادست کاری
چه سازی از طبایع کردگاری
اگر آبست اصل آبی بروبند
فرا آبش ده و لختی بروخند
وگر خاکست در پیش درش کن
بزیر پای خاکی بر سرش کن
وگر باد است بیدادیش پندار
ببادش برده و بادیش پندار
وگر اصل آتش است آبی برو زن
چو آبش بر زدی آتش درو زن
طبیعت راست داری بی ریا باش
طبیعی نیستی مرد خدا باش
چو در هر دو جهان یک کردگار است
ترا با کار چار ارکان چه کار است؟
یکی خوان و یکی خواه و یکی جوی
یکی بین و یکی دان ویکی گوی
یکیست این جمله چه آخر چه اول
ولی بیننده را چشم است احول
نگه کن ذره ذره گشته پویان
بحمدش خطبه تسبیح گویان
زهی انعام و لطف کار سازی
که یک یک ذره را با اوست رازی
زهی اسم و زهی معنی همه تو
همی گویم که ای تو ای همه تو
نبینم در جهان مقدار مویی
که آن را نیست با روی تو روئی
اگر با تو نبودی روی ما را
فرو بردی سر یک موی ما را
اگر لطفت نپیوستی به یاری
نبودی ذره‌ای را پایداری
همه باقی به تست و تو نهانی
درون جان و بیرون جهانی
همه جانها ز تو حیران بمانده
تو با ما در میان جان بمانده
ز راهت حد و پایان کس ندیدست
که تو در جانی و جان کس ندیدست
جهان از تو پرو تو در جهان نه
همه در تو گم و تو در میان نه
نهان و آشکارایی همیشه
نه در جا و نه بر جایی همیشه
خموشی تو از گویایی تست
نهانی تو از پیدایی تست
تویی معنی و بیرون تو اسم است
تویی گنج و همه عالم طلسم است
زهی فر و حضور نور آن ذات
که بر هر ذرهٔ می‌تابد ز ذرات
ترا بر ذره ذره راه بینم
دو عالم ثم وجه الله بینم
دوی را نیست ره درحضرت تو
همه عالم توی و قدرت تو
ز تو بی خود یکی تا صد بمانده
دو عالم از تو، تو از خود بمانده
وجود جمله ظل حضرت تست
همه آثار صنع و قدرت تست
جهان عقل و جان حیران بمانده
تو در پرده چنین پنهان بمانده
جهان پر نام تو وز تو نشان نه
بتو بیننده عقل و تو عیان نه
عیان عقل و پنهان خیالی
تعالی الله زهی نور تعالی
نبینم جز تو من یک چیز دیگر
چو تو هستی چه باشد نیز دیگر
نکو گوئی نکو گفته‌ست در ذات
که التوحید اسقاط الاضافات
در آن وحدت چرا پیوند جویم
تویی مطلوب و طالب چند گویم
چو من دیبای توحید تو بافم
چنان خواهم که جان را بر شکافم
درآید صد هزاران قالب از خاک
چو اندر تو رسد برسد ز تو پاک
جهانی خلق بودند و برفتند
اگر زشت ارنکو در خاک خفتند
ز چندان خلق کس آگه نگشتند
که چون پیدا شدند و چون گذشتند
اگرچه جمله در پنداشت بودند
چنانک او جمله را می‌داشت بودند
نه جان دارد خبر از جان که جان چیست
نه تن را آگهی ازتن که تن کیست
نه گوش آگاه از بشنیدن خویش
نه دیده با خبر از دیدن خویش
زفانت را ز گویایی خبر نه
تنت را از توانایی خبر نه
نه آگاهی ازین گشتن فلک را
نه جن و انس و شیطان و ملک را
فرو رفتند بسیاری بدین کوی
بسی دیگر رسیدند از دگر سوی
نه آن کو می‌رود زین راز آگاه
نه آن کآمد خبر دارد ازین راه
چنان گم کرده‌اند این سر بی راز
که سر مویی نیاید هیچ کس باز
دری مدروس شد نتوان گشادن
که انگشتی برو نتوان نهادن
بباید داشت گردن زیر فرمان
که جز صبر و خموشی نیست درمان
که دارد زهره در وادی تسلیم
که بادی بگذراند بر لب از بیم
همه جز خامشی راهی نداریم
که یک تن زهره آهی نداریم
ز آدم قطرهٔ را برگزیدست
از آن یک قطره خلقی آفریدست
در آن قطره بسی کردند فکرت
فرو ماندند سرگردان فطرت
فرو شد عقلها در قطرهٔ آب
همه در قطره گشتند غرقاب
هزاران تشنه زین وادی برآیند
برین درگه بزانو اندر آیند
زعجز خویش می‌گویی تو ای پاک
تویی معروف و عارف ما عرفناک
دو عالم جمله در گفتار ماندند
همه در پردهٔ پندار ماندند
همی گویند ما در جست و جوئیم
ز دیری گاه مرد راه اوئیم
عجائب بین که آمد قطرهٔ آب
که دریایی برد پر در خوشاب
عجب‌تر این که آمد ذرهٔ خاک
که تا دستش دهد خورشید افلاک
چو داری حوصله از پشهٔ کم
چگونه می در آشامی دو عالم
جگر در خون بسی گردیدهٔ تو
چنان نیست این که اندیشیدهٔ تو
برو سودای بیهوده مپیمای
منه بیرون ز حد خویشتن پای
گلیم عجز در سرکش ز حیرت
چو باران بر رخ افشان اشک حسرت
که در خور نیست حق جز حق ای دوست
چه برخیزد ازین مشتی رگ و پوست
خدا پاک و منزه تو ره خاک
چه نسبت دارد آخر خاک با پاک
اگر موری ز عالم با عدم شد
به عالم در چه افزود و چه کم شد
بسان حلقه سر می‌زن برین در
که کم ناید برین در از چنین سر
کبود از بهر آن پوشید گردون
که هم چون حلقه زان در ماند بیرون
خدا را چون خدا یک دوست کس نیست
که درخورد خدا هم اوست کس نیست
اگر از تو کسی پرسد چه گوئی
که چیزی گم نکردن می چه جوئی
نخستین یافت باید چون بیابی
چو گم گردد سوی جستن شتابی
گزافست از چنین حسرت سرآمد
بسا جانا کزین حسرت برآمد
همه جانهای صدیقان پر از خون
که می‌داند که سر کار او چون
ببین چندین هزاران سال کابلیس
نبودش کار جز تسبیح و تقدیس
همه طاعات او بر هم نهادند
ز استغنای خود بر باد دادند
دلش خونابه جای محنت آمد
تنش دستار خوان لعنت آمد
ز استغنای حق گر یاد داریم
سر وادی بی فریاد داریم
جگر خون می‌شود زین یاد ما را
ز استغنای حق فریاد ما را
باستغنا اگر فرمان درآید
همه اومید معصومان سرآید
چو فردا پیش آن ایوان عالی
فرو کوبند کوس لایزالی
که دارد در همه آفاق زهره
که عرضه دارد این نقد نبهره
خدا را کبریای بی نیازیست
ترا جز نیستی هیچ این چه بازیست
تو می‌خواهی بتسبیح و نمازی
که خشنود آید از تو بی نیازی
نمازت توشه راه درازست
ولی او ازنمازت بی نیازست
جوانمردا یقین می‌دان بتحقیق
که گر تکلیف کردت داد توفیق
اگر توفیق حق نبود مددگر
نگردد هیچکس هرگز مسخر
زهی رتبت که از مه تا بماهی
بود پیشش چو از موی سیاهی
زهی قدرت که از قدرت نمایی
ز یک سر موی صد صنعت نمایی
زهی عزت که چندان بی‌نیازیست
که چندین عقل و جان آنجا ببازیست
زهی حشمت که گر بر جان درآید
بهر یک ذره صد طوفان برآید
زهی سبقت که با آن اولیت
ندارد هیچ موجودی معیت
زهی وحدت که مویی درنگنجد
در آن وحدت جهان مویی نسنجد
زهی نسبت که در چل صبح ایام
بدست خویش بستی چینه بردام
زهی رحمت که گر یک ذره ابلیس
بیابد گوی برباید ز ادریس
زهی غیرت که گر بر عالم افتد
بیک ساعت دو عالم بر هم افتد
زهی هیبت که گر یک ذره خورشید
بیابد گم شود در سایه جاوید
زهی حجت که اندر هیچ رویی
بننشیند کسی را بر تومویی
زهی حرمت که ازتعظیم آن جاه
ندارد کس ورای تو در آن راه
زهی ملکت که واجب گشت لابد
که نه نقصان پذیرد نه تزاید
زهی قدرت که گر خواهد بیک دم
زمین چون موم گرداند فلک هم
زهی شربت که در خون می زند نان
به امید سقیکم ربکم جان
زهی آیت که بنمایی چو خواهی
ز یک یک ذره خورشید الهی
زهی فرصت که درعالم فروزی
به آه بی دلی عالم بسوزی
زهی شفقت که بر ما جاودانی
تو دادی مادران را مهربانی
زهی مهلت که چون هنگام آید
به مویی عالمی در دام آید
زهی وقتی که در وقت اسیری
جهانی را بسر مویی بگیری
زهی نعمت که چندان شد ملازم
که شکرش هم تو دانی گفت دایم
زهی شدت که در حجت گرفتن
نه برگ خامشی نه روی گفتن
زهی رخصت که گرراهی نبودی
کسی را زهرهٔ آهی نبودی
زهی فرقت که بسیاری دویدند
ندیدندت ولیکن نایدیدند
زهی راحت که قدوسان اعلی
همی نازند دایم زان تجلی
زهی لذت که پاکان مطهر
کنند از وی مشام جان معطر
همه بیچاره‌ایم و مانده بر جای
برین بیچارگی ما ببخشای
چو درگهواره گور اوفتادیم
چو طفلان ما در آن عالم بزادیم
شده آن گور چون گهوارهٔ تنگ
کفن بر دوش ما پیچیده چون سنگ
درون آیند دو زنگی پر از زور
بجنبانند ما گهواره گور
چو طفلان مادران سخت و تنگی
بلرزیم از نهیب و سهم زنگی
نه ما را مادری نه مهربانی
بگردانیده روی از ما جهانی
ز ما ببریده هم بیگانه هم خویش
چو طفلان ما و راهی سخت در پیش
چو طفلان جهان نادیده باشیم
زهی سختا که ماترسیده باشیم
چو ما یک ساعتی باشیم در خاک
از آن زنگی نگه مان دار ای پاک
بما گویند من ربک و ما دین
خدایا از تو می‌خواهیم تلقین
چو خود ما را بپروردی باعزاز
مده ما را بدست زنگیان باز
اگر ما را نیاموزی تو گفتار
درازا منزلا ومشکلا کار
بماند تا ابد این درد با ما
ندانم تا چه خواهد کرد با ما
خداوندا همه سرگشتگانیم
مصیبت دیده و آغشتگانیم
ز سر تا پا همه پیچیم بر پیچ
چه سر چه پا همه هیچیم بر هیچ
نداری دل که در دلداری ما
دمی دل سوزدت بر زاری ما
دلت چون نیست چون سوزد ز زاری
چه می‌گویم همه دلها تو داری
خداوندا منم بیچاره مانده
درین فکرت دلی صد پاره مانده
تنم را گرچه نیست از تو نشانی
ولی غایب نهٔ از جان زمانی
تویی در ضمن سر عقل و جانم
چنین گوهر فشان زان شد زبانم
تویی فی الجمله مستغنی ز عالم
سخن کوتاه شد والله اعلم

المقاله الثانیه فی نعت رسول الله صلی الله علیه و سلم

ثنائی نیست با ارباب بینش
سزای صدر و بدر آفرینش
چو می‌لرزد ز هیبت این دعاگوی
زفانش چون تواند شد ثناگوی
چو نعمت ذات او بالایِ گفتست
زفان از کار شد چه جایِ گفتست
چه گویم من ثنای او خدا گفت
که نام اوست با نام خدا جفت
محمد صادق القولی امینی
جهان را رحمة للعالمینی
محمد کآفرینش را نشان اوست
سرافرازی که تاج سرکشان اوست
محمد بهترین هر دو عالم
نظام دین و دنیا فخر آدم
به عنصر گوهر درج نبوت
به معنی اختر برج فتوت
رقوم آموز سر لایزالی
جهان افروز اقلیم معالی
مجانس گوی راز پادشاهی
معما دان اسرار الهی
جهان یک خاکروب بارگاهش
فلک یک خرقه پوش خانقاهش
هنوز آدم میان آب و گل بود
که او شاه جهان جان و دل بود
در آدم بود نوری از وجودش
وگرنه کی ملک کردی سجودش
چو نورش را ودیعت داشت عالم
بیامد تا به عبدالله ز آدم
گذر کرد او ز چندینی پیمبر
زجمله چون گهر افتاد بر سر
زهر منزل که سوی آن دگر شد
اگرچه پخته بود او پخته تر شد
چو آخر کارها پردخته آمد
اگرچه دیر آمد پخته آمد
چو خلوت داشت پیش از وحی چل سال
امین وحی، وحی آورد در حال
درآمد پیش طاوس ملایک
پی او قدسیان گشته فذلک
فغان دربست جبریل امین زود
که ای مهتر زفان بگشای هین زود
دل پر نور را دریای دین کن
حدیث وحی رب العالمین کن
به موسیقی غیب اهل سپاسی
که این نه پرده را پرده شناسی
تویی مستحضر اسرار مدرک
مشو خاموش اقراء بسم ربک
مه و خورشید چون باشد مدثر
دثار از سر برافکن قم فانذر
تویی شاه و همه آفاق خیل‌اند
تویی اصل و همه عالم طفیل‌اند
بحق خوان خلق را و رهبری کن
تویی بر حق به حق پیغمبری کن
چو حق از نور جان وحیش فرستاد
شد آنگه علم القرآنش از یاد
بآخر چون به دعوت پیش رو گشت
شریعت نو شد و اسلام نو گشت
جهانی را به معنی رهنمون کرد
ز مغز هر سخن روغن برون کرد
نگونساری هر بدعت ازو بود
که نور گوهر دولت ازو بود
چو نور دولتش یک ذره درتافت
مه و خورشید از آن یک ذره دریافت
درآمد گیسوی مشگین گشاده
به سر تاج لعمرک بر نهاده
ز مویش مشگ در عالم دمیده
ز رویش نور برگردون رسیده
سه بعد از عطر موی او معطر
دو کون از نور روی او منور
زهی خورشید روی دلستانش
که زیر سایه دارد طیلسانش
زهی مشگ دو گیسوی سیاهش
که هر مویست و صد جان در پناهش
ز حضرت سینه پر نور او یافت
ز جنت در نماز انگور او یافت
درون جانش آن هر دانه انگور
شده چون خوشه پروین همه نور
چه گر جانش ز حق پر نور می‌بود
ولیک ازکافران رنجور می‌بود
گهی دندانش را سنگی قلم کرد
گه از طاعت همی پایش ورم کرد
گهی بر دل نهاد از دست غم دست
گهی از ضعف سنگی بر شکم بست
چو دنیا و آخرت از بهر او بود
فلک مشکل بلا از بهر او سود
از آن بایست چندان رنج بردن
که بی رنجی نخواهی گنج بردن
بزعم آن مفسر کو امین است
که گر نزدیک بعضی غیر اینست
چو گردانید او انگشتری را
درآمد جبرئیل آن داوری را
که ای سید دل از انگشتری دور
که ندهد کار با انگشتری نور
فلک از بهر تست انگشتری پشت
چرا مشغول می‌کردی به انگشت
دلی داری تو در انگشت رحمن
مبین انگشتری همچون سلیمان
چه گر انگشتری تو به نام است
اگر از زر زنی آن هم حرامست
تو در انگشت خود تسبیح گردان
که تسبیح است در انگشت مردان
ترا چون ماه شد انگشتوانه
زدی انگشت، در چشم زمانه
بهر انگشت داری صد هنر بیش
چه با انگشتری آری دل خویش
سزد گر رشته بر انگشت بندی
که تا با یادت آید دردمندی
نیاری با عتاب کبریا تاب
اگر بی ما زنی انگشت در آب
مپیچ از ما به یک سر موی سویی
فرو مگذار از انگشت مویی
چو انگشتی درستت هست در کار
ز زیر پنبهٔ خونین برون آر
حسابی گیر بر انگشت با خویش
که آن روز پسین آسان شود پیش
از آن این نکته بر انگشت پیچم
که جز تو هیچ کس ناید به هیچم
از آن انگشت بر حرفت نهادم
که تو شاگردی و من اوستادم
نه تو از علم القرآن بصد روح
نهادی پیش ما انگشت بر لوح
به حرب مکه از برد الانامل
شده زانگشت با ملکیت حاصل
در انگشتت قلم نابوده هرگز
ز تو اهل قلم را این همه عز
ز عزت عقل و جان حیران بمانده
خرد انگشت در دندان بمانده
طفیل تو دو گیتی را سراسر
قیامت با یک انگشتت برابر
تویی بی سایه و پیش تو خورشید
چو طفلی می مزد انگشتت اومید
از آن خورشید خرگه بر فلک زد
که یک انگشت با تو بر نمک زد
ترا چون چشمه خضرست در مشت
برآور چشمه از زیر هر انگشت
قدم بر عرش نه از عرصه فرش
که از فرق تو انگشتیست تا عرش
گر انگشتی شود جبریل در پیش
بسوزد همچو انگشتی پر خویش
ز نورت قدسیان پر بر گشایند
به انگشتت به یک دیگر نمایند
رسالت را رسولی چون تو ننشست
همه انگشت یکسان نیست بردست
نه حلوا آنکسی در پیش دارد
که انگشتش درازی بیش دارد
برو انگشت نه بر نبض صدیق
که هست او را دلی پر نور تحقیق
عمر را گوی تا برخیزد از خشم
زند ابلیس را انگشت در چشم
به عثمان گو به قرآن شو قوی پشت
بزن یک یک ورق قرآن به انگشت
علی را گوی تا فرمان بری را
ببخشد در نماز انگشتری را
برو با بت پرستان داوری کن
جهانشان حلقه انگشتری کن
ز تو گر معجزی خواهند ناگاه
اشارت کن به انگشتی سوی ماه
به صدق خویش دین را محترم کن
به انگشتی مه گردون قلم کن
حسودت می‌گزد انگشت از غم
تو می بر هم به انگشتی مه ازهم
سرانگشتی که کرد از دینت پرهیز
به انگشتی قنب او را بیاویز
ز مشتی گاو ناپرداختهٔ دهر
بکش انگشت از بزغاله زهر
سرانگشتی گراید در زمینت
ندارد آن زمان کس پاس دینت
تو قرآن خوان مباش ای دوست خاموش
اگر کافر نهد انگشت در گوش
بلال انگشت چون در گوش دارد
همه گفتار را خاموش دارد
اگر بر لب زنندت سنگ محکم
برو انگشت بر لب نه مزن دم
که چون وقتش درآید من از آن سنگ
بر آن سنگین دلان عالم کنم تنگ
زهی رتبت زهی قدرت زهی قدر
زهی صاحب زهی صادق زهی صدر
زهی خسرو نشان عالم خاک
زهی سلطان دار الملک افلاک
زهی عرش مجید آستانهٔ تو
زهی هفت آسمان یک خانه تو
زهی فاضل ترین کس انبیا را
زهی محرم ترین شخص خدا را
زهی لشگر کش جود تو قلزم
زهی چوبک زن بام تو انجم
زهی مستحضر سر الهی
بتو مستظهر از مه تا به ماهی
زهی کحلی گردون از تعظم
ز خاکت کرده کحل چشم انجم
به محشر آدم و ما دونه با هم
همه زیر لوایت دست بر هم
چو عیسی بر درت پنجاه دربانست
که هارون درت موسی عمرانست
امیر سابقان ادریس اعظم
ز نور تو حرم را گشته محرم
خلیل حق چو نامت مهر جان یافت
بهشتی نقد در دوزخ از آن یافت
بمانده بی تو اسماعیل در سوگ
که تا در راه تو قربان شود بوک
بصد الحان خوش داود جان سوز
زبور عشق تو خوانده شب و روز
سلیمان گرچه با آن پادشاهیست
ولیکن در سپاهت یک سپاهیست
مسیح رنگرز زین نیل گردان
بسوزن می‌کند نام تو بر جان
همه پیغامبران در مجلس تو
ولی جز حق نبوده مونس تو
حجاب آدم آمد گندمی چند
نه گندم نه بهشت آمد ترابند
حجاب راه موسی گشت نعلین
تو با نعلین بگذشتی ز کونین
حجاب راه عیسی سوزنی بود
ترا در هر مقامی روزنی بود
تویی در شب افروز انبیا را
تویی شمع حقیقی اولیا را
چراغ چار طاق هشت باغی
شب معراج در شب چراغی
درآمد یک شبی جبریل از دور
براقی برق رو آورد از نور
که ای مهتر ازین زندان گذر کن
بدارالملک روحانی سفر کن
که بسیار انبیاء و مرسلین‌اند
بهر جانب جهانی حور عین‌اند
همه بر ره نشسته چشم بر راه
ز بهر رویت ای خورشید درگاه
فکنده خویشتن حوران ز غرفه
که تا زیشان مگر گیری به تحفه
فتاده در ملایک بانک و غلغل
که تا ز آن سوی رانی بوک دلدل
همه شب اختران عالم افروز
سپند چشم می‌سوزند تا روز
تو خود دانم که چندان داری از نور
که یزدانت فراغت داد از حور
کنون برخیز پیش آور براقت
که می‌دانم که چونست اشتیاقت
دمی در عالم قدسی قدم زن
بگیر آن حلقه را و بر حرم زن
چو با حق شد زفان جانت هم راز
ز راز خویش دل با خویش پرداز
چگونه در قفس بلبل زند پر
از آن پاسخ بدان سان شد پیمبر
براق برق رو زین خطه خاک
براند و خطبه خواند اول بر افلاک
مدرس شد عباد مخلصین را
سبق داد از حقیقت مرسلین را
جهانی انبیا را کار دیده
ز حضرت نور دین بسیار دیده
ز نور خویش را نابود دیدند
چه می‌گویم در آتش دود دیدند
ز صحن خاک در یک طرفه العین
برآمد تا فضای قاب قوسین
قدم بر ذروهٔ خلد برین زد
علم بر عرش رب العالمین زد
شده فیروزه گردون خروشان
ز بانگ طرقوی سبز پوشان
بآخر هم چنان می‌شد علو جوی
ملایک صد هزاران طرقوا گوی
کشیده نزل بر مه ماهی از فرش
فکنده حمل بر هم حامل العرش
بهشت آراسته در بر گشاده
تتق آویخته مسند نهاده
فتاده غلغلی در عرش اعظم
که آمد صدر و بدر هر دو عالم
امیر و سید سادات آمد
سپه سالار موجودات آمد
چو در نه پرده نیلی سفر کرد
ورای پرده غیبی گذر کرد
نیامد هیچ چیزی جای گیرش
که بود از هرچ پیش آمد گزیرش
نکرد از هیچ جانب یک نظر او
رفیقی داشت در اعلا مگر او
ز حوران گرچه صحن باغ پر بود
دو چشمش سرمه ما زاغ پر بود
چنان از پیشگه روشن شد آن نور
که روح القدس بیرون ماند از دور
چو روشن شد ز نور حق حوالی
فغان برداشت روح القدس حالی
که ای سید اگر آیم فراتر
بسوزد بیش ازین پرتو مرا پر
تو ای روح الامین پیش جنابی
که شد پیغامبران را زهره آبی
چرا چندین غم شه پر گرفتی
که بانک لو دنوت در گرفتی
هزاران جان همی سوزد درین راه
ترا گو پر بسوز ای پیک درگاه
نمی‌دانند صدیقان سر از پای
غم پر می‌خوری آخر چنین جای
اگردر قرب این حضرت خرامی
بسوزی پر چه مرد این مقامی
تو ای روح الامین بنشین به درگاه
مشو رنجه که لی وقت مع الله
تو شاگرد منی بنشین به سامان
بپرس از من که احسان چیست و ایمان
گذشت از نوبت قولاً ثقیلا
تو بر در باش اکنون جبرئیلا
ترا در اندرون پرده ره نیست
که هر سرهنگ مرد بارگه نیست
منم در نور حق پروانه کردار
تویی در پر طاووسی گرفتار
پناه از حق طلب از پر چه جویی
سخن در سر رود از پر چه گویی
هزاران جان پر اسرار حکمت
فدای جان آن دریای عصمت
ز روح القدس چون برتر گذشت او
ز هر چش پیش آمد درگذشت او
بقدر آنجا که مهتر را محل بود
زحل آنجا به نسبت در وحل بود
چنان نزدیک حق شد جانش از نور
که از وی جبرئیل افتاد از دور
بصورت آنک جبریل امین بود
که یک پر ز آسمانش بر زمین
چنان آنجا ز مهتر دور بود او
که مهتر را چو گنجشگی نمود او
چو بگذشت از جهت ره گشت باریک
به آخر شد به رب العزه نزدیک
چه گویم من در آن حضرت که چون بود
که آن دم از وجود خود برون بود
در آن قربت دلش پر موج اسرار
وزان دهشت زفانش رفت از کار
چو گل برگ حیا خوی کرده جانش
خیال وهم را پی کرده جانش
ز حس بگذشت وز جان هم گذر کرد
چو بی خود شد ز خود در حق نظر کرد
همی چندان که چشمش کار می‌کرد
دلش در چشم او دیدار می‌کرد
چو از درگه به خلوتگه فرو رفت
درآمد نور ربانی و او رفت
در آن هیبت محمد مانده بی کار
محمد از محمد گشت بیزار
چو حق می‌دید کو می‌زد پر و بال
به دلداری سلامش گفت در حال
از آن حالت دمی با خویشش آورد
سلامی و علیکی پیشش آورد
خطاب آمد که دع نفسک درون آی
به بی یسمع و بی ینطق برون آی
بخواه از آرزویی هست زودت
چرا بی خود شدی آخر چه بودت
کنون چون سوختی بر هم بتان را
شفاعت کن زمانی امتان را
یتیمی وز یتیمی این بدیع است
که خلق هر دو عالم را شفیع است
فقیری وز فقیری این شگفت است
که عرش و فرش صیت او گرفتست
مرایی، گر یتیمی گرچه درویش
ترا ام من ترا این از همه بیش
چه باکست از فقیری، فقر فخرست
که خال الوجه فی الدارین فقرست
تو دری گر یتیمی این چه بیم است
که در را بهترین وصفی یتیم است
به آخر چون نسب از خود برید او
به گوش جان سلام حق شنید او
نشاید گفت تنها خورد این را
مرا باد و عباد صالحین را
کریمی بین که چون کرد این قدح نوش
نکرد این خلق مسکین را فراموش
خطاب آمد که ای معصوم مطلق
تو حق داری و حقور را رسد حق
بخواه آنچت بود درخواست کردن
ز تو درخواست وز ما راست کردن
چو رب العزه در اسرار آمد
پیمبر نیز در گفتار آمد
که یا رب امتی دارم گنه کار
بفضل خود ز آتش شان نگه دار
ببین زاری و دل سوزی ایشان
لقای خویش کن روزی ایشان
امید جمله می‌دانی وفا کن
به لطفت جمله را حاجت روا کن
همه عالم کفی خاکند ای پاک
مده بر باد امید کفی خاک
نگردد ملکت دریا مشوش
که ریگی اندرین دریا بود خوش
چه کم گردد ز بحری بی کناره
که کاهی می‌کند در وی نظاره
اگر رحمت کنی بر خلق محشر
ازین دریا سر مویی شود تر
بگفت این و روان شد بلبل قدس
مشام جانش پر مشک از گل انس
مشام انبیای برگزیده
درو نرسیده تا در او رسیده
سواره انبیا از ره رسیده
پیاده در رکیب او دویده
همه کروبیان پر برگشاده
به پر خاک رهش بر سر نهاده
نشسته قدسیان در دیده بانیش
که تا بویی بیامد از معانیش
چه پنداری که خاک پای آن صدر
ندارد بر خداوند جهان قدر
به خاک پای او سوگند خورد او
که لا اقسم بهذا یاد کرد او
دمی ای صدر دین عطار را باش
شفاعت خواه او شو کار را باش
ترا من چون سگ اصحاب کهفم
که تا هستم برین درگاه وقفم
ز آب دیده غسل توبه کردم
مگر خاک کف پای تو گردم
منم در فرقت آن روضه پاک
که بر سر می‌کنم از آرزو خاک
اگر روزی بدان میدان درآیم
چه گویم زین خم چوگان برآیم
به آهی بگسلم بند جهان را
حنوطی سازم از خاک تو جان را
سه حاجت خواهم از درگاه تو من
که هستم سخت حاجت خواه تو من
که پیش از مرگ این دل داده درویش
ببیند روضهٔ پاک تو در پیش
دگر کز شاعرانم نشمری تو
به چشم شاعرانم ننگری تو
دگر چون جانم از تن شد پر آزاد
تو در بر گیریش یا رب چنین باد
دلا جان را فدای راه او کن
به تقوی روی در درگاه او کن
به دنیا دم ز دین پاک او زن
به عقبی دست در فتراک او زن
مثالی گویمت ظاهر بیندیش
کسی راهست جامی پر عسل پیش
اگر طفلی بدو گوید بیارام
که زیر این عسل زهرست در جام
چو از طفل آن سخن دارد شنیده
بلاشک دست از آن دارد کشیده
ترا چندین پیمبر کرده آگاه
که خواهد بود کاری صعب بر راه
بگفت طفل جستی راه پرهیز
بگفت انبیا از راه برخیز
خدایا نور دین هم راه ما کن
محمد را شفاعت خواه ما کن
ز کار ما مگردان خشمناکش
ز ما خشنود گردان جان پاکش
تحیت باد بیش از صد هزاران
برو از حق وزو بر جمع یاران
خصوصاً چار یار پاک گوهر
ابوبکر و عمر، عثمان و حیدر
نبی فرمود کایشانند انجم
بایهم افتدیتم اهدیتم

المقاله الثالثه فی فضیلت اصحابه

نخستین قدوهٔ دار الخلافه
جهان صدق و پور بوقحافه
اساس دین حق بنیاد تحقیق
نیابت دار شاه شرع صدیق
سپهر صدق را خورشید انور
چراغ اولیا صدیق ابوبکر
شریعت را نخستین قره العین
رفیق مصطفی و ثانی اثنین
شراب شرع چون جوشی بجوشید
بامنا و صدقنا بنوشید
نخستین جام حکمت نوش او کرد
ز دست مصطفی سر جوش او خورد
نبی را در امامت پیش رفته
توانگر آمده درویش رفته
چو حق در گوش جان او ندا کرد
هر آنچش بود با دختر فدا کرد
چو درباخت آنچ بودش  زر و سیمی
بساخت ازمال دنیا با گلیمی
زهی بینندگی و پاک بازی
ولیکن نیست صدیقی به بازی
مخالف گو بیا بر خوان و بشناس
ستدعون الی قوم اولی باس
ز اول روز تا روز قیامت
نبی در حق او کرده کرامت
در اول هم دم او در هر اندوه
چه در شهر و چه در غار و چه در کوه
در اوسط نایب خاص نخستین
پیمبر را نیابت کرده در دین
در آخر در بر او خفته در خاک
زهی پیر و مرید و چست وچالاک
سپهر دین عمر خورشید خطاب
چراغ هشت جنت شمع اصحاب
چه شمعی کآفتاب نامبردار
طواف او کند پروانه کردار
ازین پرتو که بود آن شمع دین را
نمی‌شایست جز خلد برین را
اگر او قطب دین حق نبودی
کمال شرع را رونق نبودی
ز بهر سر بریدن سر بداد او
بدان شد تا سرآرد سر نهاد او
چو آهنگ سر شمع هدی کرد
به پیش طای طاها سر فدا کرد
چو چشم جان او اسرار بین شد
شکش برخاست مشکلها یقین شد
شریعت را کمال افزود اول
ز چل مردان یکی او بود اول
رسولش گفت گر بودی دگر کس
نبی جز من نبودی جز عمر کس
خداوند جهان از نور جانش
سخنها گفته بی او بر زفانش
چو حق را حلقهٔ در گوش کرد او
بنامش زهر قاتل نوش کرد او
از آن برخویشتن زهر آزمودی
که صد تریاق فاروقیش بودی
چنان شد ظلم در ایام او گم
که اشکی در میان بحر قلزم
جهان از عدل او آسوده گشته
ستم از بیم او نابوده گشته
عجم را تا قیامت درگشاده
هزار و شصت وشش منبر نهاده
امیر اهل دین استاد قرآن
امیرالمؤمنین عثمان عفان
گزین خواجه کونین بوده
بدامادیش ذوالنورین بوده
اگر حلم و حیا گشتی مصور
ز ذوالنورین بودندی منور
حیا ایمانست یا جزوی ز ایمانست
بهر وجهی که هست از نور عثمانست
نگین حلقهٔ حلم و حیا اوست
سر احرار و تاج اسخیا اوست
چو دیوان الهی با هم انداخت
ز قدمت شمهٔ درعالم انداخت
همه درجمع او مهمان اوییم
همه اجری خور دیوان اوییم
دراول عمر در قرآن حق کرد
در آخر خویشتن قربان حق کرد
ز بس کو خون قرآن خورد از آغاز
مگر زان خورد قرآن خون او باز
رسیده بود پیش صبغه الله
که خونش صبغه الله گشت ناگاه
که کرد آن را ز پی دنیای غدار
ندانم تا که بود آن را روادار
نه میل دنیای غدار کردند
که با مردان دین این کار کردند
یکی را بر سر قرآن بکشته
یکی را در نماز آسان بکشته
یکی را زهر دل از بر فکنده
یکی در کربلابی سر فکنده
ازین بگذر خدا را باش کاصل اوست
دگر سر برنه و در سرکش ای دوست
سوار دین پسر عم پیمبر
شجاع صدر صاحب حوض کوثر
به تن رستم سوار رخش دلدل
بدل غواص دریای توکل
علی القطع افضل ایام او بود
علی الحق حجه الاسلام او بود
منادی سلونی درجهان داد
بیک رمز از دو عالم صد نشان داد
چنین باید نماز ار اهل رازی
که تا باشد نماز تو نمازی
چنان شد در نماز از نور حق جانش
که از پائی برون کردند پیکانش
نمازش چون چنین باشد گزیده
به الحمدش چنان گردد بریده
ز جودش ابر دریا پرتوی بود
به چشمش عالمی پر زر جوی بود
تو ای زر زرد گرد از ناامیدی
تو نیز ای سیم میکن این سپیدی
که چون این سرخ رو سبز ره شد
سپید و زرد بر چشمش سیه شد
زهی صدری که تا بنیاد دین بود
دلش اسرار دان و راه بین بود
ز طفلی تا که خود را پیر کردی
برین دنیای دون تکبیر کردی
چو دنیا آتش و تو شیر بودی
از آن معنی ز دنیا سیر بودی
اگرچه کم نشیند گرسنه شیر
نخوردی نان دنیا یک شکم سیر
از آن جستی به دنیا فقر و فاقه
که دنیا بود پیشت سه طلاقه
الا یا در تعصب جانت رفته
گناه خلق با دیوانت رفته
ز نادانی دلی پر زرق و پر مکر
گرفتار علی گشتی و بوبکر
گهی این یک بود نزد تو مقبول
گهی آن یک شود از کار معزول
گرین یک به گر آن دیگر ترا چه
چو تو چون حلقهٔ بر در ترا چه
همه عمرت درین محنت نشستی
ندانم تا خدا را کی پرستی
ترا چند از هوا راه خدا گیر
خدایت گر ازین پرسد مرا گیر
یقین دانم که فردا پیش حلقه
یکی گردند هفتاد و دو فرقه
چه گویم جمله گر زشت ار نکویند
چو نیکو بنگری جویان اویند
خدایا نفس سرکش را زبون کن
فضولی از دماغ ما برون کن
دل ما را بخود مشغول گردان
تعصب جوی را معزول گردان

المقالة الرابعه

الا ای جان و دل را درد و دارو
تو آن نوری که کم تمسسه نارو
ز روزن‌های مشکاتی مشبک
نشیمن کرده بر شاخی مبارک
تو در مصباح تن مشکوة نوری
ز نزدیکی که هستی دور‌ِ دوری
زجاجه بشکن و زیتت فروریز
به نور کوکب دری درآویز
ترا با مشرق و مغرب چه کارست
که نور آسمان گردت حصار‌ست
الا ای بلبل گویای اسرار
ز صندوق جواهر بند بردار
چو عیسی در سخن شیرین زفان شو
صدف را بشکن و گوهر فشان شو
به آواز خوش خود سر می‌افراز
که در ابریشم و نی هست آواز
خوش آوازی بلبل از تو بیش است
که سرمست خوش آوازی خویش است
ز شِنْوایی خود چندین بمخروش
که بانگی بشنود ده میل خرگوش
ز بینایی مدان این فر و فرهنگ
که گنجشکی ببیند بیست فرسنگ
ز بویایی ناقص نیز کم گوی
که از یک میل موشی بشنود بوی
ز وهم خود مدان خود را تزاید
که آب از وهم خود بنمود هدهد
تو گر بیشی از آن جمله از آنی
که بس گویا و بس پاکیزه دانی
الا ای قطرهٔ بالا گزیده
ز دریای قِدم بویی شنیده
ز دریا گرچه بالایی گزیدی
ولیکن در کمال خود رسیدی
چو از دریا سوی بالا شدی تو
صدف را لؤلؤی لالا شدی تو
تو ناکرده سفر‌، گوهر نگردی
چو خاکستر شدی اخگر نگردی
سفر کردی ز دریا سوی عنصر
سفر ناکرده قطره کی شود دُر‌؟
نخستین قطره باران سفر کرد
و از آن پس قعر دریا پر گهر کرد
به دریا گر گهر پنهان بماند
گهر با خاک ره یکسان بماند
ولی چون گوهر از دریا برآید
ز زیر تشت پر زر با سرآید
چو برگ تود از موضع سفر کرد
ز دیبا و ز اطلس سر به‌در کرد
سفر را گر نه این انجام بودی
فلک را یک نفس آرام بودی
سفر را گر چنین قدری نبودی
مه نو از سفر بدر‌ی نبودی
الا ای نیک یار تند مستیز
دمی زین چارچوب طبع برخیز
به پرواز‌ِ جهان‌ِ لامکان شو
زمانی بی زمین و بی زمان شو
که اندر لازمان صد سال و یک دم
به پیشت هر دو یکسانند با هم
دمی آنجایگه صد سال باشد
ز استقبال و ماضی حال باشد
ولیکن حال نبود در زمانی
از آن معنی که نبود آسمانی
نیابی انقضا‌ی دور دوران
نبینی انقلاب چرخ گردان
چو نور دیده باشد آسمان‌ها
نباشد چون چنین‌ها آنچنان‌ها
نه نقصان باشد آنجا‌، نه کمالی
نه ماضی و نه مستقبل‌، نه حالی
چو هست آن حضرت از هر دو جهان دور
از آنست از زمان و از مکان دور
بود در یک نفس مهدی و آدم
نه آن یک بیش ازین نه این از آن کم
چو حالی این زمین کردی بَدل تو
یکی بینی ابد را با ازل تو
چو آنجا نه چه ونه چند باشد
ازل را با ابد پیوند باشد
یقین دانم که هر دو جز یکی نیست
محقق را درین معنی شکی نیست
الا یا مهره‌باز‌ِ حقه‌پرداز
نقاب از لعبت‌ِ معنی برانداز
مشعبد‌وار چابک دستی‌یی کن
شرابی درکش و بدمستی‌یی کن
به (؟ز‌) خاک آینهٔ جانْ پاک بزدای
تهی کن حقه را و پاک بنمای
ز بند‌ِ پیچ بر پیچ‌ِ زمانه
گرفتار آمدی در کنج‌ِ خانه
اگر تو روی بنمایی ز پرده
بسوزی هفت چرخ سال خورده
تو گنجی نُه سپهر‌ت درمیانه
برآی از چار دیوار زمانه
طلسم و بند نیز نجات بشکن
در و دهلیز موجودات بشکن
تو گنجی لیک در بند طلسمی
تو جانی لیک در زندان جسمی
ازین زندان دنیا رخت برگیر
به کلی دل ز بند سخت برگیر
میان پارگین و آز ماندی
نمی‌دانی که از چه باز ماندی
تو معذوری که آگاهی نداری
که اینجا آنچ می‌خواهی نداری
چو از حق برگ رندان می‌نیابی
عجب نبود اگر آن می‌نیابی
الا یا مرغ حکمت دان زمانی
چه خواهی یافت زین به آشیانی
به پرواز معانی باز کن پر
سرای هفت در را باز کن در
چو بگذشتی ز چار و نُه به پرواز
ز خود بگذر به حق کن چشم خود باز
چرا مغرور جای دیو گشتی
تو دیوانه شدی کالیو گشتی
چو میدانی که می‌باید شدن زود
نه خواهد نیز روی آمدن بود
چه خواهی کرد جای مکر و تلبیس‌؟
ز دنیا بگذر و بگذار ابلیس
بدان که‌اقطاع ابلیس است دنیا
سرای مکر و تلبیس است دنیا
سرای او بدو ده باز رفتی
نظر بر پیشگاه انداز و رفتی
چو نیست ابلیس را با جای تو کار
تو نیز از جای او بگذر به هنجار
چو زین گلخن بدان گلشن رسیدی
همان انگار که‌این گلخن ندیدی
نخستین در جهان قدس بخرام
وزآن پس در جهان انس نِه گام
چو بر استبرق خضرا نشینی
تو باشی جمله و خود را نبینی
چو بگذشتی ز چندان پرده و دام
به یک چندی شوی هادی بر آن بام
شود چشمت به خورشید جهان باز
شود بر تو در دریای جان باز
چو تو هادی شدی در خود نگه کن
بدان خود را و قصد بارگه کن
که چون خود‌دان شوی حق‌دان شوی تو
از آن پس زود در پیشان شوی تو
اگر هستی حجابی پیشت آرد
از آن حالت دمی با خویشت آرد
چو هستی تو ننماید بر‌ِ او
ز خود بی‌خود بمانی بر در او
دگر ره پرده‌ای در پیش آید
خودی در بی خودی با خویش آید
چو آگه شد‌، شود لذت پدیدار
ز شادی در خروش آید دگر بار
چو پروانه بر آتش می‌زند خویش
که تا هستی او برخیزد از پیش
چو برخیزد حجاب هستی او
دگر ره قوت آرد مستی او
گهی افتان گهی خیزان بماند
گهی بی‌جان گهی با جان بماند
گهی در لذتی گه در فنا‌یی
گهی در فرقتی گه در بقایی
بگویم این سخن سرباز با تو
که گه غم چیست گاهی ناز با تو
قدم را با حدوث آویزشی نیست
وگر آویزش‌ست آمیزشی نیست
کنون ای آفتاب سایه پرورد
که گفتت کز کنار دایه برگرد‌؟
چو تو در عالم حادث شتابی
ز نور عالم ثالث چه یابی‌؟
الا ای مرغ بیرون آی ازین دام
دمی در مرغزار خلد بخرام
چو هستی بر دل اسرار گشته
ز شاخ عشق برخوردار گشته
بگردان روی از دیوار آخر
فرو شو در پی اسرار آخر
همی هر ذره از عالم که بینی
اگر تو در پی آن می‌نشینی
چنان پیدا شود آن ذره در راه
که نوری گردد از انوار درگاه
شود هر ذره‌ای چون آفتابی
پدید آید حجابی از حجابی
برون می‌آید از اَستار اسرار
رهی دور و نهایت ناپدیدار
نه هرگز هیچ کس پیشانش یابد
نه هرگز غایت و پایانش یابد
چنین گفته‌ست طاهر پاکباز‌ی
که من چل سال ماندم در نیازی
ز یک یک ذره سوی دوست راه است
ولی بر چشم تو عالم سیاه است
نهادت پرده و دادت بسی هیل
که تا نا‌اهل پیدا آید از اهل
تو گر اهلیتی داری درین راه
ز یک یک ذره می شو تا به درگاه
ز پیشان گر نظر بر تو نبودی
ز سوی تو سفر بر تو نبودی
ولی چون نور پیشان رهبر تست
چرا این کاهلی در جوهر تست‌؟
ببین آخر اگر داری حضور‌ی
که هر دم می‌رسد از یار نوری
ز تو گر یار گیرد یک نظر باز
به دیناری نبابی هیچ زنار
اگر روشن کنی آیینهٔ دل
دری بگشایدت در سینه دل
دری کان در چو بر دلبر گشاید
فلک را پرده داری برنشاید
تو را سه چیز می‌باید ز کونین
بدانستن عمل کردن شدن عین
چو علمت از عبادت بین گردد
دلت آیینه کونین گردد

Section V — المقاله الخامسه

دلا یک دم رها کن آب و گل را
صلای عشق در ده اهل دل را
ز نور عشق شمع جان برافروز
زبور عشق از جانان درآموز
چو زیر از عشق رمز راز می‌گوی
چو بلبل بی زبان اسرار می‌گوی
چو داود آیت سرگشتگان خوان
زبور عشق بر آشفتگان خوان
حدیث عشق ورد عاشقان ساز
دل و جان در هوای عاشقان باز
چو عود از عشق بر آتش همی سوز
چو شمعی می‌گری و خوش همی سوز
شراب عشق در جام خرد ریز
وز آنجا جرعهٔ بر جان خود ریز
خرد چون مست شد نیزش مده صاف
بگوشش باز نه تا کم زند لاف
چوعشق آمد خرد را میل درکش
بداغ عشق خود را نیل درکش
خرد آبست و عشق آتش بصورت
نسازد آب با آتش ضرورت
خرد جز ظاهر دو جهان نه بیند
ولیکن عشق جز جانان نه بیند
خرد گنجشک دام ناتمامیست
ولیکن عشق سیمرغ معانیست
خرد دیباچه دیوان راغست
ولیکن عشق دری شب چراغ است
خرد نقد سرای کایناتست
ولیکن عشق اکسیر حیاتست
خرد زاهد نمای هر حوالیست
ولیکن عشق شنگی لا ابالیست
خرد بر دل دلی پر انتظارست
ولیکن عشق در پیشان کار است
خرد را خرقه تکلیف پوشند
ولیکن عشق را تشریف پوشند
خرد راه سخن آموز خواهد
ولی عشق آه جان افروز خواهد
خرد جان پرور جان ساز آمد
ولی عشق آتش جان باز آمد
خرد طفل است و عشق استاد کار است
از این تا آن تفاوت بی شمار است
دو آیینه است عشق و دل مقابل
که هر دو روی در روی‌اند از اول
میان هر دو یک پرده ست در پیش
ولیکن نیست بی پرده یکی بیش
ببین صورت در آبی بی کدورت
که یک چیزست با هم آب و صورت
ز دل تا عشق راهی نیست دشوار
میان عشق و دل موییست مقدار
جهان عشق دریاییست بی بن
وگر موییست بر روید ز ناخن
چو آید لشگر عشق از کمین گاه
نماند عقل را از هیچ سو راه
گریزان گردد از هر سوی ناکام
چو عشق از در درآید عقل از بام
کسی کز عشق در دریای ژرفست
بداند کین چه کاری بس شگرفست
فتوح راه عاشق دار بازیست
تو پنداری مگر کین عشق بازیست
عجایب جوهریست این عالم عشق
که می‌گوید عرض باشد غم عشق
که دیدست این عرض هرگز به کونین
کزو یک عقل لایبقی زمانین
جهان پر شحنه سلطان عشق است
ز ماهی تا به ماه ایوان عشق است
نشاید عشق را هر ناتوانی
بباید کاملی و کاردانی
شگرفی باید و پاکیزه بازی
که آید از هر اندوهیش نازی
درین دریای خون غرقه گشته
جهان بی دوست بر وی حلقه گشته
هزاران جام در زهر اوفتاده
در آشامیده و ابرو گشاده
هزاران تیر محکم خورده بر دل
چو آهو می‌دود دو پای در گل
نه او را زهره فریاد کردن
نه ازجانان مجال یاد کردن
اگر از وصل او یابد نشانی
به هجران در گریزد هر زمانی
که دارد تاب قرب وصل جانان
چه سنجد شبنمی در پیش طوفان
در آن دریا چنین قطره چه سنجد
بر آن خورشید یک ذره چه سنجد
بسی جانها در این یغما ببردند
بکلی جان ما از ما ببردند
به زیر پرده جانها آب کردند
تن اندر خاک و خون پرتاب کردند
به تنها راه بر جانها گرفتند
به جانها ترک دورانها گرفتند
جهانی گنج در چاهی نهادند
جهانی کوه بر کاهی نهادند
زمین و آسمان را در گشادند
در ایثار جانها بر گشادند
زمین و آسمان محسوس کردند
جهان جاودان مدروس کردند
ز تن راهی به دل بردند ناگاه
ز دل راهی بجان آنگه به درگاه
اساس چیزها بر هم نهادند
وز آن پس نام آن عالم نهادند
چو شد پرداخته چیزی گزیدند
که آنرا عشق گفتند و شنیدند
ترا این عشق آسان می‌نماید
که بر قدر تو چندان می‌نماید
علاج عشق اشک و صبر باید
گل ارچه تازه باشد ابر باید
خوشی عاشقان از اشک و صبرست
همه سرسبزی بستان ز ابرست
اگر عاشق نماندی در جدایی
نبودی عشق را هرگز روایی
اگر معشوق آسان دست دادی
کجا این لذت پیوست دادی
اگر در عشق نبود انتظاری
نماند رونق معشوق باری
دمی در انتظار همدم دل
بسی خوشتر بود از ملک حاصل
جوی اندوه عشق یار محرم
بسی خوشتر ز شادی دو عالم
دو عالم سایهٔ خورشید عشق است
دو گیتی حضرت جاوید عشق است
نگردد ذرهٔ در هر دو عالم
که تا نبود کمال عشق محرم
به دست حکمت خود حق تعالی
نهاد از بهر هر چیزی کمالی
نبات و معدن و حیوان و افلاک
میان باد و آب و آتش خاک
همه در عشق می‌گردند از حال
چه در وقت و چه در ماه و چه در سال
کمال عشق حیوان خورد و شهوت
کمال عشق انسان جاه و قوت
کمال چرخ از رفتن به فرمان
کمال چار گوهر چار ارکان
کمال هر یک اقطاعیست در خور
کزان اقطاع ننهد پای بر در
کمال ذره ذره ذکر و تسبیح
که عارف بشنود یک یک بتصریح
کمال عارفان در نیستی هست
کمال عاشقان در نیستی مست
کمال انبیا جایی که جا نیست
که گر کس داند آن جز حق روا نیست
کمال قدسیان در قربت عشق
کمال عشق هم در رتبت عشق
ز اول تا به آخر پیچ بر پیچ
کمالی گر نبودی هیچ بر هیچ
کمالی گر نباشد پس چه دانند
ز بی شوقی همه حیران بمانند
طلب جستن کمال آمد درین راه
دل دانا بود زین راز آگاه
زسر تا بن چو زنجیریست یکسر
رهی نزدیک دان زان یک به دیگر
سر زنجیر در دست خداوند
تعجب کن ببین کین چند در چند
ز اعلا سوی اسفل می‌رود کار
زهی قدرت زهی صنع جهاندار
فرود آید چنانکش کار کارست
بگرداند چنانکش اختیارست
بلاشک اختیار اوست اعظم
که نبود علتی در ما تقدم
خداوندی که هرچیزی که او کرد
ترا گر نیست نیکو او نکو کرد
همه آفاق در عشق اند پویان
درین وادی کمال عشق جویان
چو کس را نیست در دل شوق آن عشق
کجا یابند هرگز ذوق آن عشق
فلک در عشق دل چون تیر دارد
وز آن دیوانگی زنجیر دارد
ملایک بسته زنجیری در افلاک
از آن زنجیر می‌گردند بر خاک
فرو می‌آید از حضرت خطابی
فلک را می‌نماید انقلابی
چو دیگر ناید از حضرت خطابش
نه او ماند نه دور و انقلابش
الا ای صوفی پیروزه خرقه
به گردش خوش همی گردی به حلقه
زهی حالت نگر از عشق پیوست
که تا روز قیامت گردشت هست
کمال عشق را شایستهٔ تو
شدن زین بند نتوانستهٔ تو
چو ما این بند مشکل برگشاییم
بر قاضی به ادرگاه تو آییم
به قوال افکنیم این خرقه خویش
نگین گردیم اندر حلقهء خویش
ورای بحر تو غواص گردیم
تو عامی باشی و ما خاص گردیم
وز آنجا هم به سوی فوق تازیم
گهی زان شوق و گه زان ذوق تازیم
در آن دریا به غواصی درآییم
وز آن شادی بر قاضی درآییم
همی آییم دم دم همچو اکنون
بهر پرده چو مار از پوست بیرون
ترا گر فسحتی باید ز عقبی
تفکر کن دمی در سر دنیا
نه در دنیا در اول خون بدی تو
در آخر بین که زینجا چون شدی تو
گهی آب و گهی خون و گهی شیر
گهی کودک گهی برنا گهی پیر
گهی سلطان دین گه پیر خمار
گهی مردار می گه پیر اسرار
هزاران پرده در دنیا گذشتی
که تا از صورت و معنی بگشتی
درآن وادی که آنرا عشق نامست
مثالت پردهٔ دنیا تمامست
که داند کین چه اسرار نهانست
سخن نیست این که نور عقل جانست
اگر چشم دلت گردد بدین باز
برون گیرد ز یک یک ذره صد راز
همه ذرات عالم را درین کوی
نه بیند یک نفس جز در روش روی
همه در گردش‌اند و در روش هست
تو بی چشمی و در تو این روش هست
الا ای بی‌خبر از عشق بازی
تو پنداری که هست این عشق بازی
ترا چون نیست نقدی درخور دوست
که آن را رونقی باشد بر دوست
ازو می‌خواه تا دریا بباشی
هم اندر خویش نابینا بباشی
دلت در عشق بحری کن پر اسرار
همه قعرش جواهر موجش انوار
که تا چون رفتی آن بحر معانی
براه آورد بر راهش فشانی
چنین دریا کن آن ره را نثاری
که تا نبود در این راهت غباری
اگر جانت نثار راه او شد
دو عالم در نثار تو فرو شد
رکویی زی نظام آورد آن پیر
که پر زر کن مکن زنهار تقصیر
نظامش گفت این رکوه بزرگست
که در من می‌فتد گویی که گرگست
ندارد گفت سودت پر زرش کن
مکن نیمه ولیکن تا سرش کن
گشادند آن دم از درجی یکی در
که تا در رکوه کردند اندکی زر
نه آن رکوه تهی بستد نه شد دور
سته در دست او درمانده دستور
به ده بار دگر زر کرد بیشش
چو رکوه پر نبد می‌بود پیشش
به آخر رکوه پر زر کرد او را
ز پیش خود فراتر کرد او را
چو صوفی زر ستد در حالت افتاد
به نزدیک نظام آمد باستاد
نثارش کرد بر سر رکوه زر
چو شد رکوه تهی افکند بر در
بدو گفتا نشستم روزگاری
که تا فرق ترا آرم نثاری
چو اندر خورد تو چیزی ندیدم
ز تو بر تو فشاندم وارهیدم
ز تو زر هم برای تو پذیرم
ز تو گیرم زر و بر تو نگیرم
عزیزا چون تو نقد آن نداری
که سلطان را نثاری درخور آری
ز حق می‌خواه جانت را معانی
که تا هرچت دهد بر وی فشانی
چه دولت بیش از آن دانی گدا را
که جانی برفشاند پادشا را
منم در عشق، سرگردان بمانده
ز خود بی خود شده حیران بمانده
میان خواب و بیداریم حالیست
که جانم را در آن حد کمالیست
اگر آن دم نبودی حاصل من
تهی کردی از آن دم، دم دل من
دلم را از جهان لذت جز آن نیست
چه می‌گویم که آن دم از جهان نیست
کسی کاو نیست عاشق آدمی نیست
که او را با چنان همدم دمی نیست
اگر در اصل کار آن دم نبودی
وجود آدم و عالم نبودی
دمی کآن از سر عشق است جان را
بدان دم زندگی دانم جهان را
زهی عطار در اسرار راندن
مسلم شد ترا گوهر فشاندن
عنان را باز کش از راه اسرار
که ره دورست و مرکب نیست رهوار

Section VI — المقاله السادسه

تو دریا بین اگر چشم تو بیناست
که عالم نیست عالم کفک دریاست
خیالست این همه عالم بیندیش
مبین آخر خیالی را از این پیش
تو یا دیوانه یا آشفته باشی
که چندین در خیالی خفته باشی
تو چو مردان بازی خیالی
شده بالغ چو طفلی در جوالی
پری در شیشه دین کار طفل است
که بالغ بی خیال علو و سفل است
هلا بشنو ز اوج عرش اسرار
که نیست ای خواجه اندر دار دیار
هر آن حرفی که دیدی هیچ آمد
ولی در چشم تو پر پیچ آمد
همین حرفی که آن پیچی ندارد
الف بود و الف هیچی ندارد
چه خوانی ابجد این کار چندین
که ابجد راست الف حرف نخستین
الف هیچی ز اول آخرش لا
ز ابجد تا ضظغلا لا و سودا
اگر صد راه گیری ابجد از سر
میان هیچ و لایی مانده بر در
تو می‌گویی که مرد مرد رستم
برو کز رخش آید کار رستم
چنین گفت آن عزیزی بادیانت
که تا حق عرضه دادست این امانت
زمین و آسمان زان در رمیدست
که بار عهده آن سخت دیدست
تو تنها آمدی تا آن کشی تو
از آن ترسم که خط در جان کشی تو
اگر اینست امانت ای همه ننگ
بسی این به کشد ازتو خری لنگ
اگر بی سر شوی این سر بدانی
وگرنه گربهٔ از چند خوانی
بشب حلاج را دیدند در خواب
بریده سر بکف با جام جلاب
بدو گفتند چونی سر بریده
بگو تا چیست این جام گزیده
چنین گفت او که سلطان نکونام
بدست سر بریده می‌دهد جام
کسی این جام معنی می‌کند نوش
که کردست او سر خود را فراموش
نخستین جسم خود در اسم درباز
پس آنگه جان زبعد اسم درباز
چنان در اسم او کن جسم پنهان
که می‌گردد الف در بسم پنهان
چو جسمت رفت جان را کن مصفا
برآی ازجان و گم شو در مسما
یکی دریاست زو علم گرفته
همه موجش دل آدم گرفته
کجا این موج دریا می‌نشیند
که دریا چیست در ما می‌نشیند
مرا باید که جان و تن بماند
وگر هر دو بماند من نماند
من و تو یک من زهرست در کار
که ز آن یک جو شده کوهی نگوسار
به ناموسی قوی می‌رفت آن شاه
یکی را دید خوش بنشسته در راه
بدو گفت ای نشسته بر زمین خوش
تو می‌خواهی که من باشی چنین خوش‌‌؟
چنان گفتا که من روشن نباشم
من آن خواهم که اصلاً من نباشم
هر آن‌گاهی که در تو من نماند
دوی در راه جان و تن نماند
اگر جان و تنت روشن شود زود
تنت جان گردد و جان تن شود زود
چو پشت آینه است آن تیرگی تن
ولی جان روی آینه‌ست روشن
چو بزدایند پشت آینه پاک
شود هر دو یکی چه پاک و چه خاک
چو فردا روی‌ها بعضی سیاه است
نه بعضی روی‌ها مانند ماه است‌؟
چو پشت آینه چون روی گردد
یکی باشد اگر صد سوی گردد
کسی هرگز نگفت از دور آدم
مثال حشر تن به زین به عالم
ز حشرت نکته روشن بگویم
تو بشنو تا منت بی من بگویم
همه جسم تو هم امروز معنا‌ست
که جسم اینجا نماند زانکه دنیا‌ست
ولی چون جسم بند جان گشاید
همه جسم تو اینجا جان نماید
همین جسمت بود اما منور
وگر بی طاعتی از جسم مگذر
شود معنی باطن جمله ظاهر
بلاشک این بود تبلی السرایر
محمد را چو جان تن بود و تن جان
سوی معراج شد با این و با آن
اگر گویی که تن دیدم که خاک‌ست
تن خاکی چگونه جان پاک‌ست‌؟
جوابت گویم اندر گور بنگر
تو خود کوری که گفت ای کور بنگر
به چشمت گور خشت و خاک دره‌ست
به چشم دیگری روضه ست و حفره‌ست
کسی کاو روضه داند دید خاکی
چرا تن را نخواند جان پاکی
ولی تا در زمان و در مکانی
نیاری دید هرگز تن به جانی
بپرسید از علی مردی دل افروز
که باشد در بهشت ای شیر حق روز
نباشد گفت روز خرم آنجا
از آن معنی که شب نبود هم آنجا
نه شمسی باشد و نه زمهریری
نه مظلم بینی آنجا نه منیری
همین اجسام کاینجا باشد امروز
همین اجسام باشد عالم افروز
چو پشت آینه‌ست اجسام اینجا
شود چون روی آیینه مصفا
عمر اینجا عمر آنجا سراجست
بلال ابنوسین همچو عاجست
چو مغز پای بوبکر و عمر را
توان دیدن چنان کاینجا قمر را
چو سیبی راکه اندر خلد بشکافت
توانی در میانش حور عین یافت
چه باشد گر تن تو نور باشد
همه ذرات عالم حور باشد
چو در چشم آیدت چون ماه نوری
چرا ناید در آن هر ذره حوری
نه سید گفت کین دم شد پدیدار
بهشت و دوزخم زین پاره دیوار
چو خورد اندر نماز انگور جنت
چرا دایم ندید او حور جنت
نه سید گفت خلد و نار کونین
بتو نزدیک‌تر از بند نعلین
بهشتی دان تو از قول پیمبر
ز حد حجره او تا به منبر
چو او را دیدهء جبریل بین بود
بهشتش لاجرم اندر زمین بود
وضو اینجا وضو آنجایگه نور
جماد اینجا جماد آن جایگه حور
چو تو بینندهٔ گور و زمینی
زمین جز روضه و حفره نبینی
ببینی گر ترا آن چشم باز است
که پیغامبر بگور اندر نماز است
ترا این آب خوش خوش می‌نماید
پری را آبت آتش می‌نماید
چگونه شرح جسم و جان دهم من
که جان و جسم را یکسان نهم من
زنی کامروز پیر و ناتوانست
چو آنجا رفت بکر است و جوانست
نیارد مرد ریش آنجا بره برد
که نتوان باد ریش آنجایگه برد
کسی کاینجا بود در کین و در زور
کنندش حشر اندر صورت مور
عوان آنجا سگی خیزد چو آذر
سگ و بلعام در صورت برابر
یک آیینه‌ست جسم و جان درویش
به حکمت می‌نماید از دو رویش
اگر زین سو نماید جسم باشد
وز آن سو جان پاکش اسم باشد
عزیزا تو چه دانی خویشتن را
طلسمی بوالعجب دان جان و تن را
بهشت از نور تو زینت پذیرد
که بی اعمال تو زینت نگیرد
چنین گفت آن بزرگ برگزیده
که جنت این زمان هست آفریده
ولی آنگه شود جنت تمامت
که در جنت شوند اهل قیامت
اگر پیدا شود حوری بدنیا
شوند این خلق بیهش تا بعقبی
نداری تاب آن امروز اینجا
که بینی حور روح افروز اینجا
زهی قوت که اندر جانت باشد
که فردا تاب صد چندانت باشد
تویی آن نقطهٔ افتادهٔ فارغ
که اندر خلد خواهی گشت بالغ
بلوغ اینجاست در عقبی طهورش
دلت اینجاست در فردوس نورش
در و دیوار جنت از حیاتست
زمین و آسمان او نجاتست
درختش صدق و اخلاص است و تقوی
همه بار درخت اسرار معنی
درخت طیبه آنجا بروید
که دست و پا سخن آنجا بگوید
نه سید گفت کاینجا نیک بختی
به یک نیکی نشاند آنجا درختی
نه آنجا اقربا ماند نه اسباب
که فرزند عمل باشند انساب
بسا مردا که او اب الصلاتست
بسا زن کان زمان اخت الزکاتست
نه در دل بگذرد کان خود چه سانست
نه در جان آیدت کین از جهانست
همه عالم ز حوران می‌زند جوش
چو ناخن زنده‌اند ایشان و خاموش
در و دیوار ایشانند جمله
ولی در پرده پنهانند جمله
زمینها و آسمانها پر فرشته‌ست
تو کی بینی که چشم تو سرشته‌ست
هر آنگه کز سرشت آیی برون تو
ببینی هر دو عالم را کنون تو
شود معنی هر چیزی ترا فاش
چه می‌گویم یکی می‌دانیی کاش
حیات لعب و لهوست اینچ دیدی
حیوه طیبه نامی شنیدی
حیات ای دوست تو بر تو فتادست
بهر تویی درون نوعی نهادست
الست آنگه که بشنودی که بودی
نبودی بود بودن کان شنودی
حیاتی داشتی آنگه کنون هم
ببین کین دو حیاتت هست چون هم
ترا چون از یکی گفتن خبر نیست
وزان نوع حیاتت هیچ اثر نیست
چو از نطق و حیاتت بی نشانی
حیوه و نطق ذره چون بدانی
میامرزاد یزدانش بعقبی
که گوید فلسفه‌ست این گونه معنی
ز جامی دیگرست این گونه اسرار
ندارد فلسفی با این سخن کار
محقق این بچشم تیز بیند
دو عالم را بکل یک چیز بیند
همه عالم ببیند بند بوده
کند آن بند بوده جمله سوده
دهد بر باد تا پیچش نماند
چو هیچی باشد او هیچش نماند
کسی کین دید و چشمش این صفا یافت
بنور صدر عالم مصطفی یافت
ز کونین ارشوی پاک و مجرد
نیاید راست بی نور محمد
اگر راه محمد را چو خاکی
دو عالم خاک تو گردد ز پاکی
ز قول فلسفی گو دور می‌باش
ز عقل و زیرکی مهجور می‌باش
بعقل ار نقش این اسرار بندی
میان گبرکان زنار بندی
ورای عقل چندان طول بیش است
که بعد وهم را در غور بیش است
چو جز در زیرکی نبود ترا دست
ز کوزه آن تراود کاندرو هست
بگویم اعتقاد خویش با تو
اگرچه کی شود این بیش باتو
همان مذهب که مشتی پیرزن داشت
مرا آن مذهبست اینک سخن راست
بسی بشناس و چون من کرد عاجز
علی الحق این بود دین عجایز
بکل آن پیرزن دادست اقرار
ترا در ره بهر جزویست انکار
چو تو بی علت چون و چرایی
اگر آیی تو بی علت نیایی
سئوالی کرد زین شیوه یکی خام
از آن سلطان بر حق پیر بسطام
که از بهر چرا عالم چنین است
که آن یک آسمان این یک زمین است
چو آن پیوسته در جنبش فتادست
چرا این ساکن اینجا ایستادست
چرا این هفت گردد بر هم اینجا
چرا جاییست خاص این عالم اینجا
جوابش داد آن سلطان مطلق
که بشنو این جواب از ما علی الحق
سخن بشنو نه دل تاب و نه سر پیچ
برای این که می‌بینی دگر هیچ
چو ما در اصل کل علت نگوییم
بلی در فرع هم علت نجوییم
چو عقل فلسفی در علت افتاد
ز دین مصطفا بی دولت افتاد
نه اشکالست در دین و نه علت
بجز تسلیم نیست این دین و ملت
ورای عقل ما را بارگاهیست
ولیکن فلسفی یک چشم راهیست
همی هر کو چرا گفت او خطا گفت
بگو تا خود چرا باید چرا گفت
چرا و چون نبات و خاک وهمست
کسی دریابد این کو پاک فهمست
عزیزا سر جان و تن شنیدی
ز مغز هر سخن روغن کشیدی
تن و جان را منور کن باسرار
وگرنه جان و تن گردد گرفتار
چو می‌بینی بهم یاری هر دو
بهم باشد گرفتاری هر دو
مثال جان و تن خواهی ز من خواه
مثال کور و مفلوج است در راه
یکی مفلوج بودست و یکی کور
از آن هر دو یکی مفلس دگر عور
نمی‌یارست شد مفلوج بی پای
نه ره می‌برد کور مانده بر جای
مگر مفلوج شد بر گردن کور
که این یک چشم داشت و آن دگر زور
بدزدی برگرفتند این دو تن راه
بشب در دزدیی کردند ناگاه
چو شد آن دزدی ایشان پدیدار
شدند آن هر دو تن آخر گرفتار
از آن مفلوج بر کندند دیده
شد آن کور سبک پی، پی بریده
چو کار ایشان بهم بر می‌نهادند
در آن دام بلا با هم فتادند
چو جان روی و تن روی دورویند
اگر اندر عذابند از دو سویند
چو محجوبند ایشان در عذابند
میان آتش سوزان خرابند
عذاب عاشقان نوعی دگردان
وز آن بسیار کس را بی خبر دان
عذاب جان عاشق از جمالیست
که جان را طاقت آن چون محالیست
اگر فانی شود زان رسته گردد
بقایی در فنا پیوسته گردد
مثالی گفت این را پیر اصحاب
که دریایی نهی بر پشته آب
مثالی نیز پروانه ست و آتش
که نارد تاب آتش جان دهد خوش
ز نور آن همه عالم بیفتد
بریزد کوه و موسی هم بیفتد
اگر تو خو کنی بی تو در آن نور
بدان نزدیک باشی و از آن دور
چنان کان طفل را غواص دانا
بصد لطفش فرود آرد بدریا
که تا آن طفل با دریا کند خوی
مگر داند شد از دریا گهر جوی
چو پیدا شد جمال یوسف از دور
جهان چون مصر جامع گشت از نور
زنان مصر چون رویش بدیدند
بیک ره دستها بر هم بریدند
ز بیهوشی چنان گشتند دل سوز
که نامد یادشان از قوت چل روز
زلیخا گم نشد درکار او زود
که او خو کرده دیدار اوبود
ببین آخر که آن پروانه خوش
چگونه می‌زند خود را بر آتش
چو از شمعی رسد پروانه را نور
درآید پرزنان پروانه از دور
ز عشق آتشین پروا نماند
بسوزد بالش و پروا نماند
اگرچه چون بسوزد سود بیند
ولیکن هم ز آتش دود بیند
درین دیوان سرای ناموافق
چو پروانه نبینی هیچ عاشق
چنان درجان او شوقیست از دوست
که نه از مغز اندیشد نه از پوست
چو لختی پر زند در کوی معشوق
بسوزد در فروغ روی معشوق
خدایا زین حدیثم ذوق دادی
چو پروانه دلم را شوق دادی
چو من دریای شوق تو کنم نوش
ز شوق تو چو دریا می‌زنم جوش
ز شوقت آمدم در عالم خاک
ز شوقت می‌روم با عالم پاک
ز شوقت در کفن خفتم بنازم
ز شوقت در قیامت سر فرازم
اگر هر ذرهٔ من گوش گردد
ز شوق نام تو مدهوش گردد
اگر هر موی من گردد زبانی
نیابد جز ز نام تو نشانی
گر از هر جزو من چشمی شود باز
نبیند جز ترا در پرده راز
گر از من ذرهٔ ماند و گر هیچ
ترا خواند ترا داند دگر هیچ
چو مُرد آن پیرمردِ پیرِ اصحاب
مگر آن شب مریدش دید در خواب
بپرسیدش که هین چون بود حالت
که می‌کردند ز من ربک سؤالت
چنین گفت او که دیدم آن دو تن را
خدایم را سپردم خویشتن را
مرا گفتند ای خوش برده خوابت
خدایت کیست و چیست اینجا جوابت
سخن گوی جهان در هیچ بابی
نشد وا خانه از بهر جوابی
چنین گفتم که من از تنگنایی
بدل کردم سرایی نه خدایی
شوید از من بحق چون از کمان تیر
بحق گویید می‌گوید فلان پیر
ترا چندان که ریک و برگ و مویست
بهر یکصد هزار اسرار جویست
تو با این جمله پاکان دل افزای
فراموشم نکردی در چنین جای
مرا کاندر دو عالم جز تو کس نیست
فراموشت کنم اینم هوس نیست

المقالة السابعه

حقیقت چیست پیش‌اندیش بودن
ز خود بگذشتن و با خویش بودن
اگر جانت برون آید ز صورت
ببینی هرچ می‌دانی ضرورت
حجاب تو نیاید هر دو عالم
ببینی هر دو عالم را به یک دم
از این صورت اگر بیرون شوی تو
مه و خورشید محجوبون شوی تو
چو جانت را مقام نور دادند
سر چشم تو سوی حور دادند
مشو مغرور حور و خلد هرگز
که بی حق نور ندهد خلد هرگز
سرای خود به غارت داد شاهی
درافتادند غارت را سپاهی
غلامی پیش شاه ایستاد بر پای
در آن غارت نمی‌جنبید از جای
یکی گفتش که غارت کن زمانی
که گر سودی بود نبود زیانی
بخندید او که این بر من حرامست
که روی شاه سود من تمامست
مرا در روی شه کردن نگاهی
بسی خوش‌تر که از مه تا به ماهی
دل شه گشت خرم زان یگانه
جواهر خواست حالی از خزانه
بسی جوهر به اعزاز و نکو داشت
بدست خویشتن در پیش او داشت
که برگیر آنچ می‌خواهی ترا باد
که کردی ای گرامی جان من شاد
غلامش دست خود بگشاد از هم
سرانگشت شه بگرفت محکم
که ما را کار با این اوفتادست
چه جوهر چه خزانه جمله بادست
چو تو هستی مرا دیگر همه هست
همه دستم دهد چون تو دهی دست
همی هرگز مباد آن روز را نور
که من از تو بدون تو شوم دور
چو جانان آمد از جان کم نیاید
همه این جوی تو کان کم نیاید
دو گیتی را نجوید هر که مردست
یکی را جوید او کین هر دو گردست
چو هر لذت که در هر دو جهان هست
ترا در حضرت او بیش از آن هست
چرا پس ترک دو جهان می‌نگیری
چو مشتاقان پی آن می‌نگیری
یکی را خواه تا در ره نمانی
فلک‌رو باش تا در چه نمانی
شواغل دور کن مشغول او شو
چو خود را گم کنی در حق فروشو
اگر از دیدهٔ خود دور افتی
همی در عالم پرنور افتی
بهشت آدم به دو گندم بدادست
تو هم بفروش اگر کارت فتادست
نه سید گفت بعضی را به تدبیر
سوی جنت کشند آنگه به زنجیر
اگر جان را بخواهد بود دیدار
چه باشی هشت جنت را خریدار
اسیری را به صد درد و ندامت
به دوزخ می‌برند اندر قیامت
زند انگشت و دیده برکنَد زود
به خواری دیده بر خاک افکند زود
چنین گوید که از دیده چه مقصود
نخواهم دیده بی دیدار معبود
اگر دیدار معبودم نباشد
ز دیده هیچ مقصودم نباشد
چو مقصودم نخواهد گشت حاصل
نه دیده خواهم و نه جان و نه دل
حجابت گر از آن حضرت بهشت است
ندارم زَهره تا گویم که زشت است
بهشتی را بخود گر باز خوانی
نیندیشی که از حق بازمانی
چه می‌گویم کسی کز ماهرویی
شود از ناتوانی همچو مویی
به یک جو زر کند صدگونه کردار
بهشتی چون بنستاند زهی کار
ولیکن این سخن با مرد راه است
نه با دیوانه و دیوان سیاه است
شنیدم من که شبلی با گروهی
همی‌شد در بیابان تا به کوهی
به ره در کاسه‌ای سر دید پر باد
که از باد وزان می‌کرد فریاد
گرفت آن کاسهٔ سرگشته گشته
بر او دید ای عجب خطی نبشته
که بنگر کاین سر مردی‌ست پر غم
که او دنیا زیان کرد آخرت هم
چو شبلی آن خط آشفته برخواند
بزد یک نعره و آشفته درماند
به یاران گفت این سر در چنین راه
سر مردی‌ست از مردان درگاه
که هر کاو در نبازد هر دو عالم
نگردد در حریم وصل محرم
تو هم گر هر دو عالم ترک گویی
چنان کان مرد‌، از مردان اویی
بپیمایی به‌سختی چند فرسنگ
که تا یک جو زر آید بوک در چنگ
به راه حق چنین تا شب بخفتی
به راه راستی گامی نرفتی
تو بی صد رنج یک جو زر نیابی
سوی حق رنج‌نابرده شتابی
چو می‌گیرد عسس روز سپیدت
شب تاریک چون باشد امیدت‌؟
تو می‌گویی که جز حق می‌نخواهم
بهشت و حور‌، الحق می‌نخواهم
تو آبی گنده‌ای در ژنده‌ای تنگ
نمی‌باید بهشتت‌، ای همه ننگ
ز شیری زَهرهٔ تو می‌شود آب
در آن هیبت چگونه آوری تاب‌؟
به یک دردی درآید عقل از پای
چگونه ماند آنجا عقل بر جای‌؟
یکی پشه شکایت کرد از باد
به نزدیک سلیمان شد به فریاد
که ناگه باد تندم در زمانی
بیندازد جهانی تا جهانی
به عدلت باز خر این نیم جان را
وگرنه بر تو بفروشم جهان را
سلیمان پشه را نزدیک بنشاند
پس آنگه باد را نزدیک خود خواند
چو آمد باد از دوری به تعجیل
گریزان شد ازو پشه بصد میل
سلیمان گفت نیست از باد بیداد
ولیکن پشه می‌نتواند استاد
چو بادی می‌رسد او می‌گریزد
چگونه پشه با صرصر ستیزد
اگر امروز دادی نیم خرما
برستی هم ز دوزخ هم ز گرما
وگر یکبار آوردی شهادت
حلالت شد بهشت با سعادت
وگر چیزی ورای این دو جویی
شبت خوش باد بیهوده چه گویی
طلب مردود آمد راه مسدود
چو مقصودی نمی‌بینم چه مقصود
وگر تو گرم رو مردی درین کار
برو تا پینه بر کفشت زند یار
اگر صد قرن می‌گردی چو گویی
نمی‌دانم که خواهی یافت بویی
به پنداری ببردی روزگارت
تو این را کیستی با این چه کارت
چنین گفت آن جوانمرد پگه‌خیز
که پیش از صبحدم در طاعت آویز
به هر طاعت که فرمودند پای آر
نماز چاشت آنگاهی بجای آر
چو این کردی ز فرمان بیش کردی
نکو کردی تو آنِ خویش کردی
کنون گر در رسد بازیت از راه
نشیند بر سر دست تو ناگاه
تو پایش گیر کاینجا جمله سودست
وگرنه باز گیر تو که بودست
اگر آویزشی داری به مویی
نیابی بوی او از هیچ سویی
مگر پالوده گردی روزگاری
که تا بویی بیابی از کناری
ز تو تا هست مویی مانده بر جای
بدان یک موی مانی بند بر پای
جنب را بر تن ار خشک‌ است یک موی
هنوزش نانمازی دان به صد روی
چو مویی تا به کوهی در حساب است
چه مویی و چه کوهی چون حجاب است
تو تا یکبارگی جان درنبازی
جنب دانم ترا و نانمازی
مکاتب را اگر یک جو بماندست
بدان جو جاودان در گو بماندست
توییِ تو ترا نامحرم آمد
تو بی تو شو که آدم آن دم آمد
اگر آیینه تو همدم تست
چو از دم تیره شد نامحرم تست
دو همدم را که با همشان حساب است
اگر مویی میان باشد حجاب است
چو بنشیند به خلوت یار با یار
نفس نامحرم افتد همچو اغیار
ندانی کرد هرگز خلوت آغاز
مگر از هر چه داری خو کنی باز
نه زان شیر مردان سر راه
که گردد جان تو زین راز آگاه
علی‌الجمله یقین بشناس مطلق
که از حق نیست برخوردار جز حق
بگو تا در خور حق یار که بود
چو جز حق نیست برخوردار که بود
چو در دریای قدرت قطرهٔ تو
چو با خورشید حضرت ذرهٔ تو
چگونه وصل او داری تو امید
چگونه بر توانی شد به خورشید
تو می‌خواهی بزاری و بزوری
که آید پیل در سوراخ موری
برو بنشین که جان از دست برخاست
درآمد هوشیار و مست برخاست
اگر جان است دایم غرقه اوست
وگر عقل او برون از حلقه اوست
هزاران ذره سرگردان بماندست
ولی خورشید در ایوان بماندست
درین دریا هزاران قطره پنهانست
ولی گوهر درون قعر پنهانست
بسی در وصف او تصنیف کردند
بسی با یکدگر تعریف کردند
هزاران قرن می‌کردند فکرت
بآخر با سرآمد عجز و حیرت
زهی دریای پر دُر الهی
که ننشیند برو گرد تباهی
سخن‌ها می‌رود چون آب زر پاک
ولیکن دیده داری تو پر خاک
دلت با نفس شهوت خوی کرده
کجا بیند معانی زیر پرده
چو تو عالم ندانی جز خیالی
کجا یابی ازین معنی کمالی
ترا با این چه کار ای خفته باری
ندارد مشک با کناس کاری
یکی کناس بیرون جست از کار
مگر ره داشت بر دکان عطار
چو بوی مشک از دکان برون شد
همی کناس آنجا سرنگون شد
دماغ بوی خوش او را کجا بود؟!
تو گفتی گشت جان از وی جدا زود‌!
برون آمد ز دکان مرد عطار
گلاب و عود پیش آورد بسیار
چو رویش از گلاب و عود تر شد
بسی کناس از آن بیهوش‌تر شد
یکی کناس دیگر چون بدیدش
نجاست پیش‌ِ بینی آوریدش
مشامش از نجاست چون خبر یافت
دو چشمش باز شد جانی دگر یافت
کسی با گند‌ِ بدعت آرمیده
نسیم مشگ‌ِ سنّت ناشنیده
اگر روحی رسد سوی دماغش
درون‌ِ دل فرو میرد چراغش
کسی در مبرز این نفس‌ِ ناساز
که گاهی پُر کند گاهی تهی باز
اگر بویی رسد او را ز اسرار
همی در پای افتد سر‌نگوسار
نکو ناید شتر را بوس دادن
مگس را طعمهٔ طاووس دادن
چو آبی در چله سی سال پیوست
ترا سی پاره این سر دهد دست
تو از خود راه گم کردی درین راه
نه بر هیچی ونه از هیچ آگاه
کسانی در چنین ره باز ماندند
که از دریای دل دُر می‌فشاندند
چو چوگان سرنگون مردان میدان
کسی این گوی نابرده به پایان
همه در پرده حیرت بماندند
به زیر قبهٔ غیرت بماندند
برون نامد درین دوران به‌غایت
کسی در پختگی این ولایت
فریدونان ز ره مرکب براندند
بجز گاوان در این اولا نماندند
چو یک دل نیست اندر خانقاهی
عوام الناس را نبود گناهی
دری در قعر دریای دل تست
که آن در از دو عالم حاصل تست
دل تو موضع تجرید آمد
سرای خلوت و توحید آمد
دل تو منظر اعلاست حق را
ولکین سخت نابینا‌ست حق را
نظرگاه شبان‌روزی دل تست
ولی روی دل تو در گِل تست
چو روی دل کنی از سوی گِل دور
برین پستی بگیرد روی دل نور
غلام آن دلم کز دل خبر یافت
دمی از نفس شوم خویش سرتافت
عزیزانی که مرد کار بودند
دمی از نفس خود بیزار بودند
به‌کام نفس خود گامی نرفتند
نخوردند و به آرامی نخفتند
نه نان دادند نفس مشتهی را
نه بر‌خوردند یک نان تهی را
ولی هر کاو هوای دل گسل کرد
نیارد لقمه‌ای بی‌خون دل خوَرد
عزیزی بد که تا شد شصت ساله
هوای گوشت بودش یک نواله
اگرچه دست می‌دادش ولیکن
نبود از نفس نامعلوم ایمن
مگر روزی شنود از دور بویی
روان شد نفس را از دیده جویی
که چون شد شصت سال از بهر الله
ازین بریان مرا یک لقمهٔ خواه
دلش بر نفس خود می‌سوخت برخاست
که تا بوکش تواند لقمهٔ خواست
روان شد بر پی آن بوی بسیار
ز زندان بوی می‌آمد پدیدار
بزد در تا در زندان گشادند
یکی را داغ بر ران می‌نهادند
ز داغش بوی بریان می برآمد
وزان غم نفس را جان می برآمد
چو پیر آن دید بی خود گشت در حال
چو مرغی می‌زد اندر ره پر و بال
زبان بگشاد کای نفس زبون گیر
اگر بریانت می‌باید کنون گیر
ز دوری بوی بریانی شنیدی
چو بریانی بدیدی در رمیدی
عزیزان را چنین بریان دهد دست
تو پنداری که این آسان دهد دست
ترا چون نیست روزی چند سوزی
که نتوان شد برون از پیش روزی
برو دل گرم کن در سوز عقبی
که تا در سایه مانی روز عقبی
ترا دل هست لیکن هست معزول
ولی در آرزوی نفس مشغول
مثال رهبران این جزیره
مثال آن بز است و آن حظیره
که تا آن بز قدم بیرون نهادست
بسی سر در طغار خون نهادست
پی خود گیر خیز ای خیره سرکش
گلیم خود ز آب تیره برکش
بزن گردن کزین نبود دریغی
نهاد کافر خود را به تیغی
ازین کافر مسلمانی نیاید
که از رهزن نگه بانی نیاید
نه هرگز از فضولی سیر گردد
نه هرگز هیچ کارش دیر گردد
وگر دیرش دهد یک آرزو دست
سگی گردد ز خشم اما سگی مست
گر از یک کام او گیری کناره
زند در یک زمانت صد هواره
خریست این نفس خر را بنده بودن
کجا باشد نشان زنده بودن
بدان خربنده گفت آن پیر دانا
که کارت چیست ای مرد توانا
چنین گفتا که من خربنده کارم
بجز خربندگی کاری ندارم
جوابی دادش آن هشیار موزون
که یارب خر بمیرادت هم اکنون
که چون خر مرد تو دل‌زنده گردی
تو خربنده خدا را بنده گردی
ازین کافر که ما را در نهادست
مسلمان در جهان کمتر فتادست
مسلمان هست بسیاری بگفتار
مسلمانی همی باید بکردار
مرا بار غمی کان پیش آید
ز دست نفس کافرکیش آید
به صد افسوس در لعب و نظاره
جهان خورد این سگ افسوس‌خواره
ببین تا استخوان این سگ به افسون
چه سان کرد از دهان شیر بیرون
به کین من چنان دل کرد سنگین
که مرگ تلخ بر من کرد شیرین
سگ است این نفس کافر در نهادم
که من همخانه این سگ بزادم
ریاضت می‌کشم جان می‌کنم من
سگی را بوک روحانی کنم من
مرا ای نفس عاصی چند از تو
دلم تا کی بود در بند از تو
تو شوم از بس که کردی سخره‌گیری
فروناید دو اشکم گر بمیری
عزیزا گر بمیرد نفس فانی
دل باقیت یابد زندگانی
برو گر مرد این راهی زمانی
بجوی از درج دُر در دل نشانی
دلت در تنگنای تنبلی ماند
تنت در چارمیخ کاهلی ماند
تنت در تنبلی انداختن تو
ز خود عباس و بسی ساختن تو
تو می‌اندیش و آن‌هایی که مردند
رسیدند و چو مردان کار کردند
سبکروحان به منزلگه رسیده
تو خود را در گران‌جانی کشیده
دلت در خون، تنت در تاب مانده
شده همره تو خوش در خواب مانده
ز راه کاروان یکسو فتاده
ز حیرت سر به زانو بر نهاده
برو بشتاب تا آخر ز جایی
به گوشَت آید آواز درآیی
گرفتی کاهلی در ره به پیشه
به گفت و گوی بنشینی همیشه
هر آن چیزی که بی مغزان شنیدند
جوانمردان به عینِ آن رسیدند
ز تو این قوت بازو نیاید
که از دام مگس نیرو نیاید
کری بر ره بخفت از خرده‌دانی
که تا وقتی درآید کاروانی
درآمد کاروان و رفت چون دود
کجا آن خفتهٔ کر را خبر بود
چو شد بیدار خواب از دیدگان رفت
بدو گفتند ای کر کاروان رفت
چرا خفتی که کرد آخر چنین خواب
که بگذشتند همراهان و اصحاب
ندانم تا چه خوابت دید ایام
که خوش در خواب کردت تا سرانجام
کر آن بشنود گفت آشفته بودم
که هم کر بودم و هم خفته بودم
دریغا چون شدم از خواب بیدار
نمی‌یابم ز یک همراه آثار
شنودم حال بوالفشِّ چغانی
که گفتندش چرا خر می‌نرانی
که چون خورشیدِ روشن‌روی در گشت
بتاریکی فرومانی درین دشت
تو هم ای بُرده اندر دشت خوابت
نراندی خر فروشد آفتابت

المقاله الثمانیه

چرا بودی چو بودی کارت افتاد
چه گویم عقبه دشوارت افتاد
ترا چه جرم کآوردندت ای دوست
تویی در راه معنی مغز هر پوست
معادن مغز ارکانست لیکن
نباتست آنگهی مغز معادن
وزو مغز نبات افتاده حیوان
وزان پس مغز حیوان گشت انسان
ز انسان انبیا گشته خلاصه
وزیشان سید سادات خاصه
ازین هفت آسمان در راه معنی
بباید رفت تا درگاه مولی
همی هرچه از کمال اصل دورست
ازو طبع حقیقت بین نفورست
جمادی بودهٔ حیی شدی تو
کجا لاشی بدی شیئی شدی تو
چنان خواهم که بر ترتیب اول
نداری یک نفس خود را معطل
ز رتبت سوی رتبت می‌نهی گام
برون می‌آیی از یک یک خم دام
نهادت پر گره بندست جان را
از آن جان می‌نبینی آن جهان را
نهادت پر گره کردند از آغاز
به یک یک دم شود یک یک گره باز
چه دانی ای به زیر کوه زاده
که تو زیر چه باری اوفتاده
کسی را زیر کوهی پروریدند
به زیر بار کوهش آوریدند
جهانی بار بر پشتش نهادند
به زیر بار کوهش خوی دادند
مه از کوهست بار او و او مور
همه آفاق خورشیدست او کور
چو برگیرند ازو بار گران را
به یک ساعت ببیند آن جهان را
شکیبائی بجان او درآید
همه عالم نشان او برآید
چو نور جاودان آید به پیشش
فرو ماند عجب آید ز خویشش
به دل گوید که چون گشتم چنین من
ز شک چون آمدم سوی یقین من
منم این یا نیم من اینت بشگفت
که نور من همه آفاق بگرفت
چو نابینای مادرزاد ناگاه
که یابد نور چشم خود به یک راه
چو بیند روشنایی جهان او
چگونه خیره ماند آن زمان او
ترا همچون سرآید زندگانی
در آن عالم به عینه هم چنانی
از آن تاریک جا چون دور گردی
قرین عالم پر نور گردی
عجب ماتی درآن چندان عجایب
غریبت آید آن چندان غرایب
همی چندان که چشم تو کند کار
همی خورشید بینی ذره کردار
در آن حضرت که امکان ثبوتست
فلک چون دستباف عنکبوتست
کجا آنجا وجود کس نماید
نمد چون در بر اطلس نماید
به پیش آفتاب عالم آرای
کجا ماند وجود سایه بر جای
از آن پس پرده هستی درآید
سر از رفعت سوی پستی درآید
همی چندانک کردی نیک و بد تو
همه آماده بینی گرد خود تو
اگر بد کردهٔ زیر حجابی
وگرنه با بزرگان هم رکابی
به نیکی و بدی در کار خویشی
همه آیینهء کردار خویشی
اگر نیکست و گر بد کار و کردار
شود در پیش روی تو پدیدار
سیاهی کرد در آبی نگاهی
بدید از آب رویی پُرسیاهی
چو رویی دید نامعلوم و ناخوش
از آن زشتی دویدش بر سرْ آتش
چنان اندیشه کرد آن مردِ دل‌تنگ
که هست آن مردم آبِ سیه‌رنگ
زفان بگشاد گفت ای صورت زشت
کدامین دیو در عالم ترا کِشت
برآی از آب ای زشت سیه‌تاب
که در آتش همی پایی نه در آب
چو بر بیهوده بسیاری سخن گفت
ندانست و همه با خویشتن گفت
تو هم در آبِ رویت کن نگاهی
ببین تا خود سپیدی یا سیاهی
چو مرغ جان فروریزد پر و بال
ببینی روی خود در آبِ اعمال
سیه‌رویی سیاهی پیشت آرد
سپیدی در فروغ خویشت آرد
چو جان پاک در یک دم بدادی
قدم حالی در آن عالم نهادی
ز دنیا تا به عقبی نیست بسیار
ولی در ره، وجودِ توست دیوار
ترا بانگ و خروش و گریه چندانْست
که این نفس دنی هم‌صحبت جانست
اگر با نفس میری وای بر تو
بسی گرید ز سر تا پای بر تو
وگر بی نفس میری پاک باشی
چه اندر آتش و در خاک باشی
ترا چو جان پاکت رفت و تن مُرد
نباید خویش را با خویشتن برد
که هر گاهی که تو از پیش مردی
بسا کس را که گوی از پیش بردی
زبانت هرچ بر خود می‌شمرد آن
چو زیر خاک رفتی باد بُرد آن
از آن پس عالم خاموشی آید
مقامات ره مدهوشی آید
برون پرده آید شور ایام
درون پرده خاموشی‌ست و آرام
تو اینجایی ز خود آگاه از خویش
که آنجا آگهی برخیزد از پیش
چنان مستغرق آن نور گردی
که زآن لذت ز هستی دور گردی
و گر داری ازین برتر مقامی
تو داری اندرین قربت نظامی
مقرب آن بود کامروز بی خویش
بود آن حضرتش در پیش بی پیش
همه حق بیند و بی خویش گردد
به جوهر از دو گیتی بیش گردد
درین معنی که من گفتم شکی نیست
تو بی‌چشمی و عالم جز یکی نیست
مثالی باز گویم با تو از راه
مگر جانت شود زین راز آگاه
چه گر عمری بخون گردیده‌ای تو
مثالی مثل این نشنیده‌ای تو
به چشمت کی درآید چرخ گردون
که قدر او ز چشم توست افزون
همی هر ذره‌ای کان دیده‌ای تو
نیاید عین آن در دیدهٔ تو
که می‌گوید که گردون آن چنانست
که چشمت دید یا عقل تو دانست
پس آن چیزی که شد در چشم حاصل
مثالی بیش نیست ای مرد غافل
گرفتار آمدی در بند تمییز
مثال‌ست این چه می‌بینی نه آن چیز
به صنع حق نگر تا راز بینی
حقیقت‌های اشیا باز بینی
اگر اشیا چنین بودی که پیداست
سوال مصطفی کی آمدی راست
که با حق مهترِ دین گفت الهی
بمن بنمای اشیا را کماهی
اگر پاره کنی دل را به صد بار
نیاید آنچ دل باشد پدیدار
همین چشم و همین دست و همین گوش
همین جان و همین عقل و همین هوش
اگر زین می‌نیاری گشت آگاه
مبر زینجا سوی فسطانیان راه
خدا داند که خود اشیا چگونست
که در چشم تو باری باشکونست
بماند از مغز معنی پوست با تو
مثالی بیش نیست ای دوست با تو
تو پنداری که چیزی دیده‌ای تو
ندیدستی تو و نشنیده‌ای تو
مثال آن همی بینی وگرنه
یکی‌ست این جمله در اصل و دگر نه
یکی کان یک برون باشد ز آحاد
نه آن یک را نشان باشد نه اعداد
همه باقی به یک چیزند جاوید
ز یک‌یک ذره می‌شو تا به خورشید
دو عالم غرق این دریای نور است
ولیکن نقش عالم‌ها غرورست
هر آن نقشی که در عالم پدیدست
دری بسته‌ست و حس آن را کلیدست
کلید و در از آن پیدا نماند
که هرگز نقش بر دریا نماند
کسی کو نقش بی‌نقشی پذیرفت
چو مردان ترک این صورتگری گفت
اگر بی‌ صورتی و بی‌ نشانی
پذیرفتی تو داری زندگانی
وگرنه مرده‌ای مغرور می‌باش
نداری زندگی از دور می‌باش
اگر گویی که چیست این هرچ پیداست
بگویم راست گر تو بشنوی راست
همه ناچیز و فانی و همه هیچ
همه همچون طلسمی پیچ بر پیچ
خیالست آنچ دانستی و دیدی
صدایست آنچ در عالم شنیدی
خیال و وهم و عقل و حس مقامست
که هر یک در مقام خود تمامست
ولی چون زان مقام آیی برون تو
خیالی بینی آن را هم کنون تو
یکی پرسید از آن دیوانه مجنون
که عالم چیست گفتا کفک صابون
به ماسوره بگیر آن کفک و در دم
برون آور از آن ماسوره عالم
ببین این شکل رنگارنگ زیبا
کز آن ماسوره می‌گردد هویدا
اگرچه صورتی بس دلستانست
دوم صورت که احول بیند آنست
فنا ملک و زوالش مالک آمد
اساسش کل شئی هالک آمد
میانش باد و او خود هیچ هیچی
ز هیچی هیچ ناید‌، چند پیچی‌؟
شود فانی نماید ناگهان گم
جهان در هیچ و هیچ اندر جهان گم
اگر نور دلت گردد پدیدار
نه در چشم تو در ماند نه دیوار
همه در دل شود چون ذره‌ای گم
بلی در بحر گردد قطره‌ای گم
عصا در دست موسی اژدها شد
همه باطل فرو برد و عصا شد
بگفتم جملهٔ اسرار سر باز
حجاب آخر ز پیش خود برانداز
اگر این پرده از هم بر درانی
همه جز یک نبینی و ندانی
زهی عطار خوش‌گفتار بادی
وزین گفتار برخوردار بادی
اگر بر نیستی از شاخ معنیت
نکردندی چنین گستاخ معنیت

المقاله التاسعه

بدان ای پاک دین گر پاک آیی
که آن ساعت که زیر خاک آیی
قدم بیرون نهی از کوی دنیا
نبینی نیز هرگز روی دنیا
چو رفتی رفتی از دنیا و رفتی
دگر هرگز به دنیا در نیفتی
به عقبی بارگاهی یابی از نور
بپوشی حله و در بر کشی حور
وگر آلایشی داری ز کاری
در آلایش بمانی روزگاری
همه شرکت حواس تست در راه
همه ابلیس و همت دیو بدخواه
همه مرگ تو خوی ناخوش تست
همه خشمت به دوزخ آتش تست
هر آنگه کز جهان رفتی تو بیرون
نخواهد بود حالت از دو بیرون
اگر آلوده‌ای پالوده گردی
وگر پالوده‌ای آسوده گردی
چو تو آلوده باشی و گنهکار
کنندت در نهاد خود گرفتار
وگر پالوده‌دل باشی تو در راه
فشانان دست بخرامی به درگاه
فراز عیش و شیب و جاه با توست
بهشت و دوزخت همراه با توست
همی تا تو چگونه رفت خواهی
درین ره بر چه پهلو خفت خواهی
اگر در پرده‌ای در پرده باشی
در آن چیزی که در وی مرده باشی
نمیرد هیچ بینادل سفیهی
نخیزد هیچ کناسی فقیهی
شنودم من که بودست اوستادی
که خر گم کرده را آواز دادی
چو کرد این کار سال شصت و هفتاد
پس هفتاد و یک در نزع افتاد
چو عزرائیلش اندر پرده آمد
مگر پنداشت خر گم کرده آمد
بجست از جای بودش روزنی پیش
برون کرد از در روزن سر خویش
زبان بگشاد کای یاران که هستید
خری باجل که دید اینجا فرستید
عزیزا هر که دلال خری راست
خری زیست و خری مرد و خری خاست
چو عیسی زنده میر ای زندهء پاک
که تا چون خر نمیری در گوی خاک
دو بیماریست جانت را و تن را
ز هر دو دور گردان خویشتن را
ز بیماری تن مرگت رهاند
به بیماری جان مرگت رساند
برو زین هر دو بیماری جدا شو
و یا گردآب چندینی بلا شو
تو رنجوری و رنجت آز دنیاست
که رنجوری مادرزاد عقبیست
اگر اینجا نگردد از تو آن دور
بمانی از کمال جاودان دور
چو در دنیا بمردن اوفتادی
یقین می‌دان که در عقبی بزادی
بدنیا در به مرگ افتادن تست
به عقبی در بمردن، زادن تست
چو اینجا مردی آنجا زادی ای دوست
سخن را باز کردم پیش تو پوست
خوشی این جهان خواری آنجاست
هوا و حرص بیماری آنجاست
به وقت مرگ جهدی کن به اکراه
که بیماریت نبود با تو همراه
اگر اینجا نه مرد کار آیی
به عقبی کودکی بیمار آیی
کسی کاینجا ز مادر کور زاید
دو چشم او به عقبی کی گشاید
کسی کو کور عقبی داشت جان را
چو کور این جهانست آن جهان را
ازینجا برد باید چشم روشن
وگر چشمی بود چون چشم سوزن
اگر با خود بری یک ذره نوری
بود ز آن نور خورشیدت حضوری
اگر یک ذره نورت گشت همراه
بقدر آن شوی ز اسرار آگاه
وز آن پس نور تو بر می فزاید
در تو پهن تو بر می‌گشاید
به بسیاری برآید اندک تو
شود دانای بالغ کودک تو
چو باهم آید آن نور فراوان
شود آن جمله بر جان تو تاوان
نه چون ریگ زمین بسیار گردد
بهم پیوندد و کهسار گردد
وگر بی هیچ نوری مرده باشی
میان صد هزاران پرده باشی
بمانی چون پیازی پوست بر پوست
همی سوزی چو نبود مغزت ای دوست
ز بی مغزی چنان در سوز مانی
که می‌سوزی نه شب نه روز دانی
وگر مغزی بود در پوست با تو
درون مغز آید دوست با تو
اگر در پردهٔ دل مغز داری
دلی پرکار و کاری نغز داری
چو تخم مرغ دارد مغز پرده
در آتش همچو یخ گردد فسرده
به مغز اندر ندارد نار کاری
که ممکن نیست جز در پوست ناری
چو خواهی کرد بر آتش گذاره
ترا از مغز اندک نیست چاره
بباید اندکت گر نیست بسیار
بباید دانهٔ گر نیست خروار
چو اندک باشدت بسیار گردد
چو یک دانه بود خروار گردد
ز تو گر دانهٔ معنی برآید
از آن صد شاخ چو طوبی برآید
نمی‌بینی درختان سرافراز
که هر یک بیش تخمی نیست ز آغاز
ز خود غایب مشو در هیچ حالی
که تا هر ساعتی گیری کمالی
همی چندان که از خود می درآیی
ز زیر صورت خود می برآیی
نه در صورت به صد معنی گذشتی
از آنگه آمدی تا می‌گذشتی
در اول نطفهٔ گشتی هم اینجا
کنون از عرش بگذشتی هم اینجا
همانی تو که بودی لیک آنست
که این ساعت ترا از حق نشانست
نشانی نه هویدا نه نهانیست
نشانیست آنک عین بی‌نشانیست
چو از صورت برآیی در معانی
عیان گردد بچشم تو نشانی
ز صورت در گذر تا خاک گردی
که چون تو خاک گردی پاک گردی
کسی کو خاک گردد کل شود پاک
که اسرار دو عالم هست در خاک
ببین این جمله اسرار دگرگون
که سر می‌آورد از خاک بیرون
اگر نه خاک اصل پاک بودی
گل آدم کجا از خاک بودی
ولی با نفس سگ تا می‌نشینی
تو اسرار زمین هرگز نبینی
سگ نفس تو اندر زندگانی
برونست از نمکسار معانی
به گورستان یکی دیوانه بگریست
بدو گفتند اندر گورها کیست؟
چنین گفت او که مشتی خلقِ مردار
ولیکن اوفتاده در نمک‌سار
چو زیرِ خاک یکسر خاک گردند
نمک گردند و یکسر پاک گردند
ولی گر نبود از ایمان نمکشان
در آتش افکند دورِ فلکشان
سفر این است و راه این و قرار این
ز خود بگذر که کار این است و بار این
دریغا کاین سفر را دستگه نیست
به تاریکی در افتادیم و ره نیست
یقین می‌دان که راهی بی‌کران است
رهی تیره چراغش نور جان است
برو برکش خوشی ناخن ز دنیا
دل و جان را منوّر کن به عقبی
اگر بی‌دانش از گیتی شوی دور
بماند چشم جان جاوید بی‌نور
جهان پاک را چشمی دگر دان
که چشم آنست وین‌یک سایهٔ آن
اگر خواهی که آن چشمت شود باز
برو جان در کمال دانش انداز
که بعد از مرگ جانِ مردِ دانا
بود بر هرچ رای آرد توانا
چو تن را قوت باید تا فزاید
ز دانش نیز جان را قوت باید
مرو بی‌دانشی در راه گمراه
که راه دور و تاریک است و پُرچاه
چراغ علم و دانش پیش خود دار
وگرنه در چَه افتی سرنگونسار
کسی کاو را چراغی مستقیم است
چراغش را ز باد تند بیم است
کسی کاو را چراغ دانشی نیست
یقین دانم که در آسایشی نیست
ز دو چیزت کمال است اندرین راه
فنای محض یا نُه جانت آگاه
وگر دانش بود کردار نبود
ترا و دانشت را بار نبود
سخن چون از سر دانش برآید
از آن دل نور آسایش برآید
سخن گر گویی و آهسته گویی
ترا هرگز نیارد زردرویی
حکیمی خوش‌زبان پاکیزه گفته‌ست
که در زیر زبان مردم نهفته‌ست
تو گر داننده باشی و نگویی
نخواهی بندهٔ حق را نکویی
چو یزدان گوهرت داده‌ست بسیار
به شکر آن زبان را کن گهربار
به دانش کوش گر بینا دلی تو
چرا آخر چنین بی‌حاصلی تو؟
اگر بر هم نهی صد پارسایی
چو علمت نیست کی یابی رهایی!؟
بود بی‌ علم زاهد سخره‌ی دیو
قدم در علم زن ای مرد کالیو
به مسجد در بخفت آن عالم راه
ستاد اندر نماز آن جاهل آنگاه
یکی ابلیس را دید ایستاده
بدو گفتا چه کارست اوفتاده؟
لعین گفتا: همی‌خواهم هم اکنون
که جاهل را برم از راه بیرون
ولیکن زان ندارم طاقت و تاب
که می‌ترسم از آن دانایِ در خواب
گر آن دانا نبودی پای بستم
چو مومی بود آن نادان به دستم
فغان زین صوفی در حلم مانده
ولی در حلم خود بی علم مانده
درین دریای مغرق غوطه باید
نه دام و زرق و دلق و فوطه باید
چو خس بر روی دریا در طوافی
چو غواصی ندانی چند لافی؟
سخن تا چند رانی در نهایت؟
که ماندی بر سر راه بدایت
چرا چندین به گرد کام گردی؟
که اهل درد را بد نام گردی
اگر در راه دین گردیت بودی
ز نامردی خود دردیت بودی
هر آنکس را که درد کار بگرفت
همه جان و دلش دلدار بگرفت
اگر هرگز بگیرد درد دینت
شود علم الیقین عین الیقینت
به درد آید درین ره هر که مردست
که کاوین عروس خلد دردست
سخن کان از سر دردی درآید
کسی کان بشنود مردی برآید
سخن کز علم گویی راست آنست
مرا از اهل دل درخواست آنست
وگر علم لدنی داری ای دوست
بود علم تو مغز و علم ما پوست
چو علمت هست در علمت عمل کن
پس از علم و عمل اسرار حل کن
شتر‌مرغی که وقت کار کردن
چو مرغی و چو اشتر وقت خوردن
ترا با علم دین کاری بباید
به قدر علم کرداری بباید
ترا در علم دین یک ذره کردار
بسی زان به که علم دین به خروار
برو کاری بکن کاین کار خامست
که علم دین ترا حرفی تمامست
کسی کاو داند و کارش نبندد
بر او بگری که او بر خویش خندد
مگر مردی ز مردان طلب‌کار
به گِردِ گورِ مردان گشت بسیار
شبی می‌گشت خوش خوش گرد خاکی
به گوشِ او رسید آواز پاکی
که تا کی گور مردان را پرستی؟
به گِردِ کار مردان گَرد و رستی
تو در بیچارگی اول قدم نه
وزان پس سر سوی خوان کرم نه
چو آن خوان کرم را برکشیدند
گنه کاران عاصی در رسیدند
چو خوان را پیش علیون نهادند
سر دربان ز در بیرون نهادند
چو دروان را ز در بیرون نهاده‌ست
هر آن کس را که باید در گشاده‌ست
اگر تو بی‌گناهی گر گنه‌کار
به خوان بنشین که سلطان می‌دهد بار
چون آن خوان کرم گسترده آمد
همه کردار بد ناکرده آمد
مشو ای عاصی‌ِ بیچاره نومید
که چون پیدا شود اشراق خورشید
اگر افتد به قصر پادشایی
هم افتد نیز بر کنج گدایی
کسی کاو برهنه است امروز در راه
در او بِه تابد آن خورشید درگاه
چو کار مخلصان آمد خطرناک
گنهکاران برند این گویْ چالاک
نبیند مرد خودبین پادشا را
انین المذنبین باید خدا را
درین ره نیست خودبینی خجسته
تنی لاغر دلی باید بخسته
رسید آن پیر را سرّ الهی
که مردی ز آنِ ما گر دید خواهی
برو سوی خرابات و نشان خواه
که پیری‌ست آن ز حمّالانِ این راه
بیامد مرد و شرح حال او خواست
بدو گفتند دی شد کار او راست
به صد زاری و غم دی مرد اینجا
جهان بر خود به سردی برد اینجا
سپیدش موی بود و روی زردی
همه حمّالیِ خُم‌خانه کردی
همی‌بردی سبوی خَمر بر دوش
ولی هرگز نکردی قطره‌ای نوش
به هر گامی که در ره برگرفتی
به سوزِ جان و دردِ دل بگفتی
که«ای دارنده‌ی دنیا و دین هم
ببخش آنرا که آنش نیست و این هم»

المقاله العاشر

یکی دریای بی‌پایان نهادند
وزان دریا رهی با جان گشادند
یکی بر روی آن دریا برون شد
گهی مؤمن گهی ترسا برون شد
درین دریا که بی قعر و کنارست
عجایب در عجایب بی‌شمارست
زهی دریای بی‌پایان اسرار
که نه سر دارد و نه بن پدیدار
گر آن دریا نه زیر پرده بودی
بکلی کردها ناکرده بودی
جهانی کرده چون پر شد بدان نور
نماند هست تا نبود از آن دور
اگر گویی چرا ماندست پرده
چو آنجا می‌نماید هیچ کرده
سخن اینجا زبان را می‌نشاید
که این جز عقل و جان را می‌نشاید
سخن را در پس سرپوش می‌دار
زبان را از سخن‌چین گوش می‌دار
کسی را نیست فهم این سخن‌ها
تو با خود روی در روی آر تنها
مشو رنجه ز گفت هر زبانی
یقین داری مرنج از هر گمانی
چو دریا در تغیر باش دایم
چو مردان در تفکر باش دایم
کمال خود بدان کز بس تعظم
غلامان تواند افلاک و انجم
هر آن چیزی که دی اندر ازل رفت
فلک امروز آن را در عمل رفت
هزاران دور می‌بایست در کار
که تا همچون تویی آید پدیدار
به هر دم کز تو برمی‌آید ای دوست
چنان باید که پنداری یکی توست
همه عمرت اگر بیش است اگر کم
کمال جانت را شرط است دم‌دم
همی هر لحظه جان معنی‌اندیش
تواند کرد خود را رونقی بیش
چو اینجا لذتی فانی براندی
ز صد لذاتِ باقی بازماندی
دمی کاینجا خوش آمد خورد و خفتت
دوصد چندان خوشی از دست رفتت
چو دنیا کشتزار آن جهانست
بکار این تخم کاکنون وقت آنست
زمین و آب داری دانه در پاش
بکن دهقانی و این کار را باش
نکو کن کشت خویش از وعده من
اگر بد افتدت در عهده من
اگر این کشت‌ورزی را نورزی
در آن خرمن به نیم‌ ارزن نیرزی
برو گر روزِ بازاری نداری
بکار این دانه چون کاری نداری
برای آن فرستادند اینجات
که تا امروز سازی برگ فردات
اگر بیرون شوی ناکشته دانه
تو خواهی بود رسوای زمانه
دو کس را در ره دین تخم دادند
ره دنیا به هر کس برگشادند
یکی ضایع گذاشت آن تخم در راه
یکی می‌پروریدش گاه و بیگاه
همی چون وقت برخوردن درآمد
یکی بر سر دگر یک در سرآمد
بکاری بر درو کاید پدیدت
درو وقت گرو آید پدیدت
سبویی می‌ستد رندی ز خمار
که این ساعت گرو بستان و بردار
چو خورد آن باده گفتندش گرو کو؟
گرو گفتا «منم» گفتند «نیکو
زهی نیکو گرو! برخیز و رو تو
نیرزی نیم‌جو وقت گرو تو»
اگر ارزنده‌ای داری تو با خویش
نیرزی تو به نزد کس از آن بیش
ترا قیمت به علم است و به کردار
تو همچون من درافزودی به گفتار
به قدر آن که علم و کار داری
بدان ارزی، بدان مقدار داری
فشاندم دُر معنی بر تو بسیار
ولی کی کور بیند دُرّ ِ شهوار
تو چون نرگس همه چشمی‌، نه بینا
چو سیسنبر همه گوشی‌، نه شَنْوا
تو این ساعت که عقل و هوش داری
نه بنیوشی سخن‌، نه گوش داری
در آن ساعت که عقل و هوش شد پاک
مگر خواهی شنودن مرده در خاک
یکی را دید آن دیوانهٔ دین
که تُرکی مرده را می‌کرد تلقین
بدو گفت ‌«اعجمی ترک‌ِ تو آنگاه
که زنده بود ناافتاده در چاه
نکو نشنود اندر زندگانی
که مُرده بشنود تلقین چه خوانی‌؟
چو این ترکْ اعجمی بُد کز جهان شد
مگر زیر زمین تازی‌زبان شد!؟‌»
نبینی نشنوی هم چون کر و کور
از آن انگیزی این چندین شر و شور
رقیب دست چپ را مانده شد دست
ز بس کردار تو بنوشت پیوست
رقیب دست راست آزاد از تو
قلم بر کاغذی ننهاد از تو
نیاری از نماز خود چنان یاد
نماز تو به شهر کافران باد
نیایی در نماز الا به صد کار
حساب ده کنی و کار بازار
چو گربه روی شویی بعد از این زود
زنی باری دوی سر بر زمین زود
نظاره می‌کنی از بی‌قراری
زمانی دل درو حاضر نداری
نمازی نغز بگزاری و تازه
سبک تر از نماز بر جنازه
غمت آن لحظه بی‌اندازه افتد
که آن دم کیکت اندر پازِه افتد
چو بگزاری نماز خود به مردی
ندانی تا چه خواندی یا چه کردی
شره دنیا سرت برد به هیچی
سر از پیش خدا تا چند پیچی
اگر این خود نماز‌ست ای سبک‌دل
گران‌جانی مکن اینت خنک دل
تو دانی کاین نماز نانمازی
به ریشت در خورد تا کی ز بازی
شنود آن روستایی این سخن راست
که عنبر فضلهٔ گاو‌ان دریا‌ست
گوی پر آب اندر دِه فرو کرد
بیامد از خری گاوی در او کرد
همه سرگین گاو از آب برداشت
بدان عنبر‌فروش آمد که زر داشت
بدو گفت ‌«این ز من بستان بده زر
کزین بهتر نبینی هیچ عنبر‌»
چو مرد آن دید گفتا سر به ره آر
که این ریش ترا شاید نگه دار
چو هر کس پادشاه ریش خویش است
چو تو شَه را چنین عنبر به ریش است
چو ریشت دید گاو این عنبرت داد
به ریش از کون گاو این عنبرت باد
تو گر با حق به شب در راز گویی
دگر روز آن به فخری باز گویی
مکن گر بندهٔ طاعت بهایی
که آن شرکی بود اندر خدایی
چو تو بفروختی طاعت به صد بار
یقین می‌دان که حق نبود خریدار
ریا و عجب کوه آتشین است
نمی‌دانی که کوه دوزخ این است
اگر تو طاعت ابلیس کردی
چو عجب آری در آن ابلیس گردی
جوی عُجب‌ِ تو‌، گر طاعت جهانی‌ست
مثال آتشی در پنبه‌دانی‌ست
توکل کرده‌ای کار اوفتاده
به‌جای آورد چل حج پیاده
مگر در حج آخر با خبر بود
گذر کردش بخاطر این خطر زود
که چل حج پیاده کرده‌ام من
به انصافی بسی خون خورده‌ام من
چو دید آن عجب در خود مرد برخاست
منادی کرد در مکه چپ و راست
که چل حج‌ِ پیاده این ستمکار
به نانی می‌فروشد کو خریدار‌؟!
فروخت آخر به نانی و به سگ داد
یکی پیر از پسش در رفت چون باد
زدش محکم قفایی و بدو گفت
که ای خر این زمان چون خر فرو‌خفت
تو گر چل حج به نانی می‌فروشی
قوی می‌آیدت چندین چه جوشی
که آدم هشت جنت جمله پر نور
به دو گندم بداد از پیش من دور
نگه کن ای ز نامردی مرایی
که تا مردان کجا و تو کجایی
تو گویی من بگویم ترک این کار
ولی وقتی که وقت آید پدیدار
گر اکنون ترک کار خویش گیرم
بسی بی برگی اندر پیش گیرم
نمی‌گویم که ترک کار خود کن
ولیکن هم نمی‌گویم که بد کن
بجز وی این زمان تخمی نکو کار
که تا آنگه که کل گردی نکوکار
تو هر طاعت که این ساعت توانی
بجای آور کزین هم باز مانی
یکی بر خُم نشست و خویش خم ساخت
که اطلس بایدم با اسب و با ساخت
بدو گفتند تا اطلس شود راست
ز کرباست بباید پیرَهَن خواست
برین آن مرد در خم خورد سوگند
که سوگندم نخواهم بر خم افکند
که تا من اطلس‌ِ رومی نبینم
درین خم تا بمیرم می‌نشینم
تو نیز ای مرد غافل همچنانی
به غفلت خویش در خم می‌نشانی
بر آی از خم‌، که تا در خم نشستی
چو خاکی زیر پای چرخ پستی
اگر گردون کله سازد ز مهر‌ت
قبا تنگ آید از دور سپهر‌ت
اگر خواهی تب لرزان فلک خواست
به تو ندهد که گوید نوبت ماست
ازین دریا که گویای خموش است
بتان را چشم پر دُر همچو گوش است
تو هر جوری که می‌بینی شکی نیست
که آن از نه فلک خود ده یکی نیست
فلک خواهی به نا‌خواهی بسر کرد
که این سرگشته با او سر بسر کرد
ز چشم من زمین زان لعل گیرد
که هر دم آسمانم نعل گیرد
ز بس خون کز دلم هر چشم رد شد
ز خون خود دلم در خون خود شد
مرا نیست آسیا پر کار جاروب
کزین هفت آسیا گشتم لگدکوب
کسی جاروب اگر می بر گرفتی
ازین هفت آسیا دانه برفتی
چنان بر فرق من چرخ آسیا راند
که مویم زیر گرد آسیا ماند
مرا با حلقهٔ چرخ دو‌تا پشت
بباید کوفت هر دم حلقهٔ مشت
به جنگ خلق خورشید جهان‌سوز
نهد بر گوش اسب این نیزه هر روز
درین جنگ‌آشتی سوره (؟) نبینی
که آب خضر در شوره نبینی
چنین آسان نیارم داد شرح‌ش
که هر دم می‌بیندازم به طرح‌ش
درین راه ای پسر چه پا و چه سر
درین هفت‌آسیا چه خشک و چه تر
گرت امروز زرین شد ستانه
بدر بازت نهد فردا زمانه
به دستت باز شد گنجی ز ایام
ولیکن هست این گنجت همه وام
به عمری گر فتوحی یافت روحت
لگد خواهد زدن اندر فتوحت
جهان پیشت چو برقی باز خندد
وزان پس پیش برقت باز بندد
بگردان روی زین وادی حیرت
که بر رویت روان کرد آب حسرت
اگر بنشست کار تو همه راست
ازین خوان گُرْسِنِه‌تر بایدت خاست
تو چون پیری برو منگر ز پس باز
که از پس ننگرد پیری به کس باز
چو نه دل داری آخر نه دماغی
دبیرستان چه گیری از کلاغی
چو بام از یک لگد آید فراشیب
نیارد طاقت آشوب و آسیب
چو تو برگ قفا خوردن نداری
سر خود گیر چون گردن نداری
گدایی را نزیبد پادشاهی
که با کوس و علم نبود گدایی
تو بی‌سر چون گریبانی بمانده
سر دین نیستت زانی بمانده
ز خود در سر مکن گر هوشیاری
که تو سرمست در سر کرده داری
برین آخر چو خر بیکار تا چند‌؟
فرو کرده ز سر افسار تا چند‌؟
تنت دامی‌ست‌، جان مرغی عزیز‌ست
نه تن دانی نه جان تا خود چه چیز است
به وقت نزع در خود شهوت افتاد
که مرغ نا گرفته کردی آزاد
نهادی بر هم و بر هم نماندت
حسابی برگرفتی وا نخواندت
کجا افتادی ای عطار آخر
فرو مگذار آن اسرار آخر

المقاله الحادی عشر

عزیزا گر شوی از خواب بیدار
خبر یابی ز شادیهای بسیار
اگرچه جمله در اندوه و دردیم
یقین دانم که آخر شاد گردیم
چو خاری هست ریحان نیز باشد
چو دردی هست درمان نیز باشد
اگر امروز ظاهر نیست درمان
شود ظاهر چو آید وقت فرمان
از آن از حد گذشت این قصه ما
که درد آمد ز قسمت حصه ما
جهانی را که درمانست حصه
نه حصه باشد آنجا و نه قصه
بدانستیم بی‌شبهت یقین ما
که خوش خواهیم بودن بعد ازین ما
بهر رنجی که ما اینجا کشیدیم
بهر دردی و اندوهی که دیدیم
یکی شادی عوض یابیم آنجا
بیا تا زود بشتابیم آنجا
ورای آن که ما جمله درآنیم
بلاییست این که چیزی می ندانیم
چرا ناخوش دلی ای مرد درویش
که بسیاری خوشی داری تو در پیش
زهی لذت که نقد آن جهانست
همه لذت علی الاطلاق آنست
از آنت گر بود یک ذره روزی
ز شوق ذره دیگر بسوزی
جهان جاودان خوش خوش جهانیست
که کلی این جهان زان یک نشانیست
همه پیغامبران را جای آنجاست
دل و دین جان و جان افزای آنجاست
همه روحانیان آنجا مقیم‌اند
همه حوران در آن مجلس ندیم‌اند
گر آنجا بایدت کز من شنیدی
همی از خود بر آنجا رسیدی
گر اینجا از وجود خود بمیری
هم اینجا حلقه آن در بگیری
حکیم هند سوی شهر چین شد
به قصر شاه ترکستان زمین شد
شهی می‌دید طوطی هم‌نشینش
قفس کرده ز سختی آهنین‌ش
چو طوطی دید هندو را برابر
زفان بگشاد طوطی همچو شکر
که از بهر خدا ای کار‌پرداز
اگر روزی به هندستان رسی باز
سلام من به یارانم رسانی
جوابی باز آری گر توانی
بدیشان گوی آن مهجور مانده
ز چشم هم نشینان دور مانده
به زندان و قفس چون سوگوار‌ی
نه هم دردی مرا‌، نه غمگسار‌ی
چه سازد تا رسد نزد شما باز‌؟
چه تدبیر‌ست‌؟ گفتم با شما راز
حکیم آخر چو با هندوستان شد
برِ آن طوطیان دلستان شد
هزاران طوطی دل‌زنده می‌دید
به‌گِرد ‌ِشاخه‌ها پرّنده می‌دید
گرفته هر یکی شکّر به منقار
همه در کار و فارغ از همه کار
فلک سر‌سبز‌ِ عکس‌ِ پر‌ِ ایشان
مگس گشته همای از فر‌ِ ایشان
حکیم هند آن اسرار برگفت
غم آن طوطی غمخوار بر گفت
چو بشنودند پاسخ نیک‌بختان
در افتادند یک سر از درختان
چنان از شاخ افتادند بر خاک
که گفتی جان برآمد جمله را پاک
ز حال مرگ ایشان مرد هشیار
عجب ماند و پشیمان شد ز گفتار
به آخر سوی چین چون باز افتاد
سوی آن طوطی آمد راز بگشاد
که یاران از غم تو جان نبردند
همه بر خاک افتادند و مردند
چو طوطی آن سخن بشنید در حال
بزد اندر قفس لختی پر و بال
چو بادی آتشی در خویشتن زد
تو گفتی جان بداد او نیز و تن زد
یکی آمد فریب او بنشناخت
گرفتش پای و اندر گلخن انداخت
چو در گلخن فتاد آن طوطی‌ِ خوَش
ز گلخن بر پرید و شد چو آتش
نشست او بر سر قصر خداوند
حکیم هند را گفت ای هنرمند
مرا تعلیم دادند آن عزیزان
که هم‌چون برگ شو بر خاک ریزان
طلب‌کار خلاصی هم چو ما کن
رهایی بایدت‌، خود را رها کن
بمیر از خویش تا یابی رهایی
که با مرده نگیرند آشنایی
هر آنگاهی که از خود دست شستی
یقین دان کز همه دامی بجستی
بجای آوردم از یاران خود راز
کنون رفتم بر‌ِ یاران خود باز
همه یاران من در انتظار‌م
من بیکار اینجا بر چه کارم‌؟!
چو تو مردی به هم‌جنسان رسیدی
به خلوتگاه علوی آرمیدی
چو مردی زندهٔ جاوید گشتی
خدا را بندهٔ جاوید گشتی
چه خواهی کرد گلخن جای تو نیست
قبای خاک بر بالای تو نیست
عزیزا جهد کن گر راز جویی
که با خود راز خود می‌بازجویی
برون گیری ز چندین پرده خود را
پدید آری به خاصیت خرد را
چو وقت خواب می‌آید فراز‌ت
چرا می‌دارد از اسرار بازت
به وقت خواب بی‌خود می بمانی
چگونه همره‌ت گردد معانی
بدان سان رغبتی داری تو در خواب
که یکسان است با تو آتش و آب
چو راه پنج حس در خواب بستت
چرا ذوقی ندارد جان مستت‌؟!
وگر گویی که جان ز آنست بی ذوق
که دارد سوی خود ببریدن شوق
چرا وقت ریاضت جان هشیار
ترا در ذوق می‌آرد به یک بار
غرض این است ای جویندهٔ راز
که تو خفته نیایی خویش را باز
چو خفتی قطره افتادت به قلزم
شدی در بی‌خودی یا در خودی گم
به بیداری اگر از خود شوی دور
چو خفتی‌، گشتی اندر بیخودی نور
دلت از خود به بیداری نشان یافت
که بیداری به بیداری توان یافت
وگرنه شبنم تاریک روشن
درین دریا بود چون شیر و روغن
یکی کاو شیر او در آب شد خوَش
ولی روغن جدا گشت و مشوَش
مشو اینجا حلولی ای فضولی
که نبود مرد مستغرق حلولی
چنین گفته‌ست آن خورشید اسلام
که طالع شد ز برج خاک بسطام
که من ببریده‌ام در گاه و بیگاه
سه باره سی هزاران سال در راه
چو ره دادند بر عرش مجید‌م
هم آنجا پیش آمد بایزید‌م
ندا کردم که یارب پرده بردار
ز پرده بایزید آمد پدیدار
بپرسیدند ازو کای خاص درگاه
به ایزد کی رسد بنده درین راه‌؟
چنین گفت او که هرگز کس رسیده‌ست
عجب باشد گر اینجا کس ندیده‌ست
بدو گفتند ای خورشید انور
چه چیزست اندرین دریا عجب‌تر‌؟
عجب تر گفت نزدیک من آن است
که در دریا ز خود کس را نشان است
کجا تو زین عجب تر راز یابی
که یک شبنم ز دریا بازیابی
درین حضرت سه قطره‌ست و دو پندار
جدا هر قطره را بحری پدیدار
یکی دوزخ اگر پندار زشت است
دوم پندار نیکو را بهشت است
سوم قطره‌ست در دریای اسرار
که آنجا نیست جان و جسم بیدار
مقام وحدت کل بی‌شک آنجاست
تو بی تو شو که اترک نفسک آنجاست
ترا نقدی بباید در ره دور
که جان را ذوق باشد دیده را نور
گر آن شایستگی حاصل کنی تو
هم اینجا آن جهان منزل کنی تو
حضور‌ی چون ترا همراه باشد
دلت شایستهٔ آن راه باشد
خرامان می‌شوی در عالم عشق
نگه داری اساس محکم عشق
اگر سرما شود ناگه پدیدار
وگر گرما شود در ره پدیدار
چو عشقت همدم و همراه باشد
ترا سرما نه و گرما نباشد
تو می‌خواهی که جمع آیی بیندیش
تو هر ساعت پریشانی کنی بیش
ترا دادند آب زندگانی
تو در آبی چنین کو واره زانی
هر آن کو واره کاندر ره بگردد
بهم کن بو که کارت به بگردد
اگر سوی دهی ره می‌بُری تو
چرا از مه دهی غافل تری تو
برو دل جمع دار ای دوست امروز
که تا فردا نمانی در تف و سوز
چو زیر خاک دل پرخون کنی تو
گرت انسی نباشد چون کنی تو
پراکنده مشو تا وا نمانی
حضوری جوی تا تنها نمانی
ندانم تا دل آسوده جان برد
دل شوریده آنجا کی توان برد
ز حق باید که چندان یادداری
که گم کردی گر از یادش گذاری
چو دل پر یاد حق داری زفانت
بود در آخرت هم راه جانت
بسی یادش کن و گم شود آن یاد
چنین کردند مردان جهان باد
سخن بشنو ز سلطان طریقت
سپه‌سالار‌ِ دین شاه‌ِ حقیقت
به هر جزوی هزاران کل علی‌الحق
به کل محبوب حق معشوق مطلق
شگرفی که‌آفتاب این ولایت
درو می‌تابد از برج هدایت
سلیمان‌ِ سخن در منطق‌الطیر
که این کس بوسعید‌ست ابن ابوالخیر
چنین گفت او که در هر کار و هر حال
نشان پی همی‌جستم بسی سال
چو دیدم آنچ جستم گم شدم من
همی چون قطره در قلزم شدم من
کنون گم گشته‌ام در پردهٔ راز
نیابد گم‌شده گم‌کرده را باز
چو گم گشتی ز گم‌کرده چه یابی‌؟
چو ره شد پست در پرده چه یابی‌؟
کسی ننهاد هرگز پای در راه
که کس را نیست پای راه دلخواه
کدامین سالک و چه راه آخر
مثال این ز من در خواه آخر
خدنگی از کمان راست خانه
برون شد می‌رود سوی نشانه
کسی کاو در حضور افتاد بی خواست
درین ره چون خدنگی می‌رود راست
تو دایم در حضور خویشتن کوش
دمی حاضر به دو گیتی بمفروش
از آن هیبت و زان عزت بیندیش
که تا تو خویشتن برگیری از پیش
چنان کن از تفکر عقل و تمییز
که در عالم یکی بینی همه چیز
برین درگه چه می‌پنداری ای دوست‌؟
که از مغز جهان فرقی‌ست با پوست
چو مغز و پوست از یک جایگه رفت
چرا این یک به ماهی‌، آن به مه رفت‌؟
یقین می‌دان که مغز و پوست یکسان است
ولی از پیش چشم خواجه پنهان است
به توحید ار گشاید چشم جانت
برآرد بانگ سبحانی زبانت
چو در چشمت همه چیزی یکی گشت
کجا یارد به‌گِرد تو شکی گشت
کجاست آن تیز‌چشمی کاو فرو دید
به هرچه اندر نگاهی کرد او دید
هزاران قرن با سر شد چو گردی
که تا جایی برآمد نام مردی
تو خود را می‌ندانی‌، چون کنم من‌؟
که این شک از دلت بیرون کنم من
اگر صد قرن یابی زندگانی
نبینی خویشتن را و ندانی
چنین گفت آن بزرگ‌ِ کار‌دیده
که بود او نیک و بد بسیار دیده
که خالق هرچه را داده‌ست هستی
چه پیش و پس‌، چه بالا و چه پستی
چه انجُم چه فلک چه مهر و چه ماه
چه دریا چه زمین چه کوه و چه کاه
چه لوح و چه قلم چه عرش و کرسی
چه روحانی چه کروبی چه انسی
چه می چه انگبین چه خلد و چه حور
چه ماهی و چه مه چه نار و چه نور
چه شرق و چه غرب چه از قاف تا قاف
چه هرچه آمد برون از نون و ز کاف
چه اسراری که در هر دو جهان هست
چه لذاتی که پیدا و نهان هست
چه اندر هر دو عالم ذره ذره
چه اندر هفت دریا قطره قطره
همه بنمایدت روشن چو خورشید
چنانکه آن جمله می‌بینی تو جاوید
ولی مویی به تو ننماید از تو
تویی تو نهان می‌باید از تو
اگر چشم تو بر روی تو افتاد
ز عشق تو برآید از تو فریاد
اگر می‌بایدت بویی هم از تو
ریاضت کن که پر شد عالم از تو
چرا اندر غلط افتادی آخر
چرا از بندگی آزادی آخر
عدم دیدی نظر بگماشتی تو
وجود خود عدم پنداشتی تو
شنودم من که طوطی را اول در
نهند آیینه‌ای اندر برابر
چو طوطی روی آیینه ببیند
چو خویشی را هر آیینه ببیند
یکی گوینده خوش‌الحان و دمساز
برآرد از پس آیینه آواز
چنان پندارد آن طوطی دلبر
که هست آواز آن طوطی دیگر
چو حرفی بشنود گردد دلش شاد
به لطفی گیرد او حرفی چنان یاد
وجود آیینه است اما نهان است
عدم آیینه را آیینه‌دان است
هر آن صورت که در نقص و کمالی‌ست
درین آیینه عکسی و خیالی‌ست
چو تو جز عکس یک صورت نبینی
همه با عکس خیزی و نشینی
تو پنداری که هر آواز و هر کار
از آن عکس است کز عکسی خبردار
همه خلقان هم از خود بی‌خبر دان
همه چیزی طلسم یکدگر دان
چو تو در پیش آیینه نشینی
نبینی آیینه تو روی بینی
وجود ار ذره‌ای گشتی پدیدار
شدی زین هر دو گیتی سرنگوسار
وجودْ آتش جهانْ پشم‌‌ِ چیده
نمانده پشم و آتش آرمیده
جهان و هرچه در هر دو جهان است
چو عکسی‌ست و ترا برعکس آنست
اگر جز عکس چیزی بر تو افتد
چون آن حلاج آتش در تو افتد
برآری پنبهٔ پندار‌ت از گوش
درآیی چون خم خمخانه در جوش
سراپایت یکی گردد چو فرموک
چو مردان ترک گیری پنبه و دوک
شود چون پنبه‌ای موی سیاهت
نه سر مانَد نه پنبه در کلاهت
چو تو یک دانه پنبه نیرزی
نه حلاجی کنی دیگر‌، نه درزی
ترا پنبه کند از خود که هین دور
که بر جای تو می‌بنشیند آن نور
مشو زنهار ای مرد فضولی
ازین معنی که من گفتم حلولی
حلول و اتحاد اینجا حرام است
ولیکن کار استغراق عام است
چراغ آنجا که خورشید منیر است
میان بود و نابودی اسیر است
چه جای نه عدد باشد نه اعراض
نه اجسام و نه اجزا و نه ابعاض
هر آن حکمی که کردی آن تو باشی
عطیم و عالم و دیان تو باشی
هر آن وصفی که حق را کرد خواهی
چنان دانم که انسی فرد خواهی
تو اندر وصف او چیزی که دانی
ز دفتر‌های وهم خویش خوانی
چو فهم تو تو باشی او نباشد
اگر وصفش کنی نیکو نباشد
چو نه اوست ونه غیر او صفاتش
صفاتش چون کنی بشناس ذاتش
بدو بشناس او را راهت این است
طریق جان معنی خواهت این است
برون شد ابلهی با شمع از در
بدید از چرخ خورشید منور
ز جهل خود چنان پنداشت جاوید
که بی این شمع نتوان دید خورشید
بدو بشناس او را و فنا شو
در آن عین فنا عین بقا شو
تو باقی گردی ار گردی تو فانی
تو مانی جمله گر بی تو تو مانی
چنین گفته‌ست شیخ مهنه یک روز
که یک تن بین جهان و دیده بردوز
زمین پر بایزیدست و آسمان هم
ولی او گم شده اندر میان هم
چه می‌گویم کجا افتادم اینجا
که جان در موج آتش دادم اینجا
قدم تا کی زنم در ره به هر سوی
چو از خود می‌نیابم یک سر موی
بسی رفتم درین راه خطرناک
ندیدم آدمی را جز کفی خاک
کفی خاکست و بادی در میانش
تن او چون طلسم و گنج جانش
سفالی را بیارایند زیبا
فرو پوشند او را شعر و دیبا
کنند از حیله چشما روی آغاز
که چشما روی دارد چشم بد باز
اگر شخصی ببیند رویش از دور
چنان داند که پیدا شد یکی حور
چو خلقانش ببیند از در و بام
در اندازندش از بالا سرانجام
چو برخاک افتد از عمری نپیچی
نیابی جز سفالی چند هیچی
بجز نقشی نبینی از جهانش
بجز بادی نبینی در میانش
تو هم ای خواجه چشما روی امروز
چو چشما روی زیبا روی امروز
ولیکن صبر هست ای خفته در راه
که تا در راهت اندازند ناگاه
اگر چه جای تو در زیر خاکست
ولیکن جای پاک از جای پاکست
دریغا جوهرت در تنگ پرده
به زنگار طبیعت رنگ برده
فرشته گر ببیند جوهر تو
دگر ره سجده آرد بر در تو
نه مسجود ملایک جوهر تست
نه تاجی از خلافت بر سر تست
خلیفهٔ زادهٔ گلخن رها کن
بگلشن شو گدا طبعی قضا کن
اگر چه پادشاهی پاس خود دار
عصی آدم سپند چشم بد دار
به مصر اندر برای تست شاهی
تو چون یوسف چرا در قعر چاهی
از آن بر ملک خویشت نیست فرمان
که دیوی هست بر جای سلیمان
اگر حاصل کنی انگشتری باز
به فرمان آیدت دیو و پری باز
تو شاهی هم در آخر هم در اول
ولی در پردهء پنداری احول
دو می‌بینی یکی را و دو را صد
چه یک چه دو چه صد جمله توی خود
یکی شاگرد احول داشت استاد
مگر شاگرد را جایی فرستاد
که ما را یک قرابه روغن آنجاست
بیاور زود آن شاگرد برخاست
چو آنجا شد که گفت و دیده بگماشت
قرابه چون دو دید احول عجب داشت
بر استاد آمد گفت ای پیر
دو می‌بینم قرابه من چه تدبیر
ز خشم استاد گفتش ای بد اختر
یکی بشکن دگر یک را بیاور
چو او در دیدن خود شک نمی‌دید
بشد این شکست آن یک نمی‌دید
اگر چیزی همی بینی تو جز خویش
توهم آن احول خویشی بیندیش
تو هر چیزی که می‌بینی تو آنی
ولی چون در غلط ماندی چه دانی
یکی از بایزید این شیوه درخواست
که هرچیزی که پنهانست و پیداست
ز عرش و فرش و کونین این همه چیست
همه گفتا منم چون مردم از زیست
هر آنگه کین نهاد او هم فروشد
همین عالم همان عالم فروشد
نماند هیچ اگر تو می‌نمانی
که تو هم این جهان هم آن جهانی
از آنگه باز کین عالم نهادند
بنا بر قالب آدم نهادند
نهادی بوالعجب داری تو در اصل
بلاسی کرده اندر اطلسی وصل
اگر صد قرن می‌گردی چو پرگار
نیاید وصل گاه تو پدیدار
اگر بر آسمان گر بر زمینی
جزین چیزی که می‌بینی نبینی
وگر در جوهرت چشمی شود باز
دو عالم بر تو افشانند از آغاز
در آن ساعت که آن چشم آیدت پیش
دو عالم در تو گم گردد تو در خویش
تویی آن جوهری گر می‌ندانی
که برتر زین جهان و آن جهانی
ز رب العزه اندر خواست داود
که حکمت چیست کآمد خلق موجود
خطاب آمد که تا این گنج پنهان
که این ماییم بشناسند ایشان
چو از بهر شناسایی گنجی
بگلخن سر فرو آری برنجی
اگر چشم دلت بیننده بودی
ترا بینندگی زیبنده بودی
ز نور چشم سر چیزی نیاید
دلت را نور چشمی می‌بباید
که عیسی را و خر را چشم سر بود
ولی چشم دل عیسی دگر بود
اگر هرگز دلت را دیده بودی
عجایبهای این ره دیده بودی
اگر چه وصف آن عمری شنیدی
نیاری فهم کردن چون بدیدی
اگر هر دم حضورش را بکوشی
ز واسجد واقترب تشریف پوشی
اگر عهد ازل را آشنایی
از آن حضرت چرا گیری جدایی
به معنی باز جان را آشنا کن
سزای قرب دست پادشا کن
که چون از طبل باز آواز آید
ز شوق آن باز در پرواز آید
چو بی دل گردد و بی جان نشیند
همه بر ساعد سلطان نشیند
ولی تا باز را در سر کلاه است
کجا درخورد دست پادشاه است
چو راه آموزد و بیننده گردد
ز دست پادشاه دل زنده گردد
بداند باز در اعزاز مانده
که زین پیش از چه بود او بازمانده
ولی گر بازت اینجا باز ماند
شه او را پیش خود چون بازخواند
اگر این باز پروردی به اعزاز
به اعزازی بدست شه رسد باز
وگرنه خود جواب تو دهد شاه
زهی حسرت که از شه بینی آنگاه
مگر باز سپید شاه برخاست
بشد تا خانهٔ آن پیرزن راست
چو دیدش پیرزن برخاست از جای
نهادش در بر خود بند برپای
سبوسی تر خوشی در پیش او کرد
نهادش آب و مشتی جو فرو کرد
کجا آن طعمه بود اندر خور باز
که باز از دست شه خوردی در اعزاز
کژی مخلب و چنگل بدیدش
بدان تا چینه برچیند نچیدش
به آخر هم بخورد آن چینه را باز
به صد سختی طپیدن کرد آغاز
همه بالش ببرید و پرش کند
که تا با او بماند بوک یک چند
ز هر سویی درآمد لشگر شاه
بدان سان باز را دیدند ناگاه
بشه گفتند کار پیرزن باز
که چون سرگشته شد زان پیرزن باز
شهش گفتا چه گویم با چنین کس
جوابش اینچ او کردست این بس
الا ای خواب خوش برده زنازت
به دست پیرزن افتاده بازت
مرا صبرست تا این باز ناگاه
به صد غیرت رسد با حضرت شاه
به پیش شه ندانم تا چه گویی
تو این دم خفتهٔ فردا چه گوئی

Source Colophon

Source: Ganjoor.net digital transcription of the Asrar-nama by Farid ud-Din Attar (اسرارنامه — فرید الدین عطار نیشابوری). Public domain (12th-century text). Freely available at ganjoor.net/attar/asrarname.

Extraction method: Automated extraction via Python from Ganjoor.net HTML (div.m1 / div.m2 couplet structure), with rate limiting (0.3s per page). 22 sections across 133 poem pages. All 3,297 couplets verified against expected section counts.

🌲