by Farid ud-Din Attar

The Nuzhat al-Ahbab ("The Delight of the Beloved," Persian: نزهت الاحباب) is an allegorical love poem in mathnawi form by Farid ud-Din Attar of Nishapur (~1145–1221 CE). In 338 couplets, it tells the story of a Nightingale exiled from the Rose garden — the soul separated from the Divine. The Morning Breeze carries letters between them. The Turtledove whispers slander. The Rose is proud, then repentant, then destroyed by the Gardener — Death — who picks every flower and distills the Rose into rosewater over fire. The Nightingale follows, dies of grief, and passes into the world of meaning. This is the entire program of Sufi love in miniature, by the master who would later tell it in 4,697 couplets as the Conference of the Birds.

This is the first freely available English translation from the Classical Persian. Translated by the New Tianmu Anglican Church from the Ganjoor.net digital transcription (ganjoor.net/attar/na), based on the critical edition by Ahmad Khoshnevis. No prior English translation of this poem from the Persian is known to exist.

In the Name of God, the Merciful, the Compassionate

A nightingale fell far from the rose garden —
From grief for the Rose, fell into bitter exile.

All night long she wailed in anguish —
Patience chose to abandon her.

No peace was hers by day or night —
Day and night she burned between fever and flame.

Her sighs and cries rose to the heavens —
Breath by breath, love made her more sorrowful.

A lover with a heart gone, far from home —
Without companion, without comfort, without consoler.

In such a state she spoke a truth:
"All this bewilderment is on our account."

She said to herself: "What shall I do with this heartache?
In my weakness, I have no courage for the heart's war."

By fate, the Morning Breeze was passing there,
Making her way toward the garden of purity.

On her journey she heard a cry
From the tongue of a tiny bird.

She went to her and said: "What is this crying?
All this tumult — for whom?"

"What bird are you? Tell me your true name,
For your wailing made the hair on my body stand."

She said: "They named me Nightingale.
Love for the Rose is bound to my soul forever."

"I cry from love of the Rose's face —
Day and night in lamentation, without a companion."

The Breeze said: "O heart-given one, do you know me?
Who am I, that I ask you this?"

She said: "Yes — the messenger on the lovers' road.
Your grace takes the hand of seekers."

"You are the Morning Breeze, ever seeking —
In the sanctuary of the Rose's union, ever in conversation."

Then that helpless beggar began
A story of separation from the beloved.

After that she wept bitterly in pain,
With a heart full of blood and a face gone yellow.

The Breeze's heart ached. She said then:
"I have never seen a lover like you."

"If you need anything from me, speak."
She said: "I do, O musk-scented Breeze."

"Have mercy on my wretched heart —
Make glad my grieving mind."

"If your path takes you through the rose garden,
Carry this ghazal to the Rose from me."

Ghazal

O cypress, commander of the world's beauties —
Mercy! From the hand of your love, mercy!

I am sorely wretched in separation from your face —
Have mercy on me, O soul of the world.

If you want my soul, I give it freely —
For you are the soul, and I live by soul alone.

Without your face I have no patience for a breath —
I have no strength for your absence for a moment.

If I weep over your sorrow, do not laugh at me —
And if I come to the head of your lane, do not drive me away.

I am left full of the thorns of longing for you,
While she sits free of me in the rose garden.

For God's sake, look upon me at last —
How long must I cry out from your love?

When she recited this ghazal to the Morning Breeze,
The pure Breeze praised her well.

The Morning Breeze Brings the Nightingale's Letter to the Rose, and Her Falling in Love

So the Breeze inscribed these verses on the tablet of her heart
And said to herself: "Make haste!"

When the Breeze came near the Rose upon the road,
She saw the Rose in the garden like the moon.

She saw the Rose in the garden, head held high,
Seated sweetly in dignity and grace.

She saw the Rose in the meadow like a sovereign —
The moon was but a glow from her delicate face.

The Rose said to her: "Tell me — where have you been?
Whatever you need, seek it from me."

She said: "I resolved to come to you,
To see your hand, your foot, and your head."

"A little bird came to me, quite lowly,
Singing melodies that pierce the heart."

"She recited some stories before me
And spoke some words of the heart's grief."

"She placed mercy upon my grieving soul,
Kissed my hand and fell at my feet."

"She said: 'When you come near that beautiful one,
When you reach that lovely moon-fragment —'"

"'Share a secret with her for a moment,
Then begin my poem.'"

"If you give permission, right now
I will recite her words before you."

"And if you don't know what her name is—"
The Rose said: "I know. Wait a moment."

"I know that her name is Nightingale,
And union with my face is her desire and goal."

"That faithless one is in love with my face —
A wretch in patched robes, a mere beggar."

"Many times she came into the rose garden
And carried away our reputation, that homeless one."

"When I was taken captive from the garden,
That beggar went in search of my condition."

"She did not circle the garden and the rose bed —
She did not sow the seeds of covenant and faithfulness."

"If her love were not pretense,
After my departure she would have kept her faith."

"First, humanity is needed on this path —
Then one may be true in practicing love."

"She shames me at every station —
When will she achieve perfection on the path of meaning?"

"When I returned from the hiding-place of non-being,
Each time I came beautiful and adorned."

"That she has come back, O faithless one —
Why did she steal my very marrow with such harshness?"

"Now recite her poem in secret,
Softly, softly, all of it before me."

"Lest the Gardener become aware of this —
Otherwise he will spill her blood upon the ground."

When the Breeze recited those three or four verses,
The Rose reflected deeply on the matter.

She said: "This must be kept hidden —
A secret seed must be sown."

Until evening prayer, this talking and listening
Went on between the Rose and the Breeze until night came.

The Rose held her morning feast in the garden —
The garden shone bright within the orchard.

When she came to the rose bed and sat in joy,
She eclipsed the splendor of all the garden's flowers.

When she had preened much in her beauty,
She began this ghazal in praise of herself.

Ghazal

I do not know what a fair beloved I am —
In delicacy, I am wrapped in gold and jewels.

I am not in love — why then each dawn
Do I tear my garment to the hem?

People love my face —
With this face, I steal their hearts.

Who among beauties can compare to me?
Among the fair, I am brighter still.

Whatever beauty holds, I have it, O dear one —
In refinement, I am the envy of moon and sun.

When the dawn light falls upon my face,
From freshness, I become yet more beautiful.

They carry me hand to hand from the garden,
For I am laughing-faced and delicate of form.

When the Breeze heard these words,
She praised such verses well.

The Morning Breeze Brings the Rose's Letter to the Nightingale, and the Nightingale's Devotion to the Rose

When the Breeze heard her words,
She praised such verses well.

She said: "O Rose, you spoke the truth —
Your words are like pearls of Eden."

"The garden and orchard shine through you —
May the rose garden never lack your beauty."

A piece of gold was placed in the Rose's mouth —
The tulip came forward and fell at her feet.

The cloud scattered pearls upon her crown:
"How sweetly you sang this ghazal, O gem of the water!"

When she recited these verses at the morning feast,
She said to the Breeze: "You are to me as spirit in the body."

"Take this ghazal to that madman
And say: 'Turn away from love of my beauty.'"

"Lest I order the sweet herbs with swords
To cut your head off without mercy."

"What is all this uproar and commotion?
All this crying of yours — for whom?"

"I am sick of you and your voice —
I will never share a secret with you."

"You are not a sovereign or a lord,
Not a master, not wealth, not estate, not finery."

"You are a beggar — for you to play at love
Is like throwing a walnut at a dome."

"Mind your own morsel, lest it stick in your throat —
Otherwise, the stone of humiliation will strike your pitcher."

She said many such things to the Breeze:
"When you reach her, tell her this tale."

The Breeze said: "At your command — I am your servant.
Whatever you say, I will carry all of it to her."

The Turtledove Comes to the Nightingale and Slanders the Rose

Before that moment when joy came from the beloved,
The turtledove arrived with a wounded, eager heart.

She spoke much slander of the Rose —
She had a hundred kinds of grievance against her.

She slandered the Rose to the Nightingale constantly —
The Nightingale whose soul and heart were already spent.

She said: "O Nightingale, hear this counsel from me —
Be gentle, and be silent in your separation."

"For just now in her service I saw torment —
The garden was perfumed with the musk of Khotan."

"Men and women play at love before her —
She is open-faced and smiling to all."

"Whoever caught the scent of that new Rose
Found himself disgraced by love of her."

"She has shown her beauty openly
And recited three or four verses in praise of herself."

"I fear she will fall into the hands of tricksters,
Fall among the company of drunkards."

"For people come and go —
Each one takes a color and a scent."

"Every moment she gazes at someone new —
What does she know of the mysteries of love?"

"She is utterly painless toward her lovers —
When will she long for them on the path of Truth?"

The Nightingale Despairs of the Rose and Leaves the Garden at the Rose's Unfaithfulness

The Nightingale said: "I will come to the garden no more,
For my heart bears the brand of her cruelty."

"That idol makes faithlessness her trade —
So I cry out from afar."

"If she showed she could be true,
If she offered bonding love and friendship —"

"If she did not drive her lover away,
I would go to her with my very soul."

"But she cannot bear one moment with a lover —
For the heartsick she has no balm."

"Why should I come to the garden and orchard?
Whom will I see in the rose garden?"

"There are many beauties in the world —
Yet no one in the race of Adam compares to her."

"She has admirers without number —
I have no strength for this burden."

"She sets a hundred thorns of suffering in my path,
Gives me a hundred pains and griefs each moment."

"Every moment she preens over color and scent,
And on the path of love she humiliates me."

"My lament comes from a different art —
My cry befits all lovers."

"I have served Solomon as a slave —
I have honored all the birds."

"What does she know of the worth of a nightingale like me?
Before those of the heart, she is but one rose."

"Perhaps I speak from weakness —
Otherwise, when was our discourse mere suffering?"

"Though I speak from heartache,
Do not repeat it where I would be shamed."

"The words of a wounded heart are rough —
Without a kick there is no fist — bear with me."

"Since you brought me news from her,
If you can, carry a word from me to her."

The turtledove said: "I cannot speak on your behalf
Or string pearls for you before that beauty."

"If I carry a word, she will know my malice —
For she is wise to my hints."

"Be patient tonight — the Morning Breeze will come
To you with a hundred reproaches and stories."

She bid the Nightingale farewell and left.
At dawn the Morning Breeze came and heard.

She heard the Nightingale's cry from afar:
"O Morning Breeze, for God's sake, come quickly!"

When she saw the Breeze, she wailed bitterly —
Her eyes scattered tears like clouds.

She told the Breeze her condition in that moment,
Growing hotter each instant in her state.

"O Morning Breeze, bring me a message from the beloved —
If not a blessing, then a curse!"

Everything the Rose had said,
The Breeze showed the wretched Nightingale one by one.

And she recited the ghazal the Rose had commanded —
In every line the Rose had praised herself.

She wounded the wounded Nightingale further —
She laid out every grief of the heart in words.

Ghazal

O you who have a hundred slaves and servants like me —
How long must I be this grief-drinker for you?

I, this far from union with your face,
While the Gardener holds you in his arms from dusk to dawn.

O Muslim, forgive this wretched one,
Lest anyone call you an infidel.

Have mercy on me, headless and footless —
That I may sacrifice my soul and heart at your head.

You spill our blood upon the dust — do not spill it,
Lest the Judge on Resurrection Day hold you to account.

Alas for that dresser who painted your portrait,
Adorning you with gold and golden ornaments.

Until you see my condition, O idol,
When will a message make you believe?

When she dictated this ghazal to the Breeze,
She said: "I have loved her face since eternity."

"Carry this ghazal to her ear as well,
In secret, lest the unworthy learn of it."

"Forgive this scattered soul upon its life —
Grant the lovesick one a cure."

"That I may offer my soul in your grief —
When will I withdraw my hand from your hem?"

When the Breeze heard these things, she said them back
And came to the Rose at the time of need.

When morning came upon the rose garden,
The Rose had bloomed like the face of the moon.

When she arrived and reached the Rose's face,
She greeted her warmly when she saw the Rose.

The Rose said to her: "O Morning Breeze, tonight
Why did you leave me alone in the meadow?"

The Breeze understood her meaning —
That enemies should not discover its import.

She told the Rose everything —
Having gone beyond herself from love of that face.

The Rose preened in the assembly,
Tearing her garment open every moment.

The lovesick Nightingale had said: "I implore you —
If you find an opening before the beloved..."

"Recite this ghazal before that heart-stealer —
Ride the steed of knowledge into this meaning."

Again the Rose thought deeply —
In the end, she made grief a companion to her heart.

The Rose's Remorse at Her Pride, and Forgiveness Through the Nightingale's Lamentation

Her heart softened in love for the Nightingale —
Her accomplished nature showed compassion.

The Rose said with a laugh to the Morning Breeze:
"O my companion, what do you counsel me?"

When the Breeze heard, she praised her:
"How late you have come to this, O lovely one."

"There is no trust in the reign of beauty —
Swiftly the canopy of beauty tears."

"Beauty is like life — it will go to no one.
Win the heart, for that alone is the work."

"Help others while you have the means —
Do no evil, for evil meets you on the road."

"You are a beautiful, heart-stealing new bride —
When will lovers have patience without you?"

"A traveler sees such things on the path —
It would be good if you gave him your heart."

"In words that increase the spirit,
Every moment a door opens from the unseen for you."

"Summon him to you like your other servants,
That he may be content like the contented ones."

"He will stand in your service,
Before your throne like the palace slaves."

The Rose said to the Breeze: "This is your command —
Summon him to me, whether king or beggar."

She composed this ghazal extemporaneously like gold
And told the Breeze: "Take it."

Ghazal

O you whose heart has been constantly on fire —
Every complaint you have of me, release it.

Do not lay the burden of love for my face upon your soul,
Lest you be shamed in the grief of separation.

I am watching the road — come quickly!
Haste, O beautiful beloved, haste!

Our feet like the garden cypress from waiting
Are sunk to the knee in mud — or in yearning.

Come with the Breeze at dawn,
If you hold no complaint against me in your heart.

I have come to honor my covenant and pledge —
So you may no longer call me a covenant-breaker.

Be joined with me day and night —
Become my confidant and be united.

You see my face, which surpasses beauty —
Past the beauty of the fair ones of Chigil.

Continuation

"When you recite this ghazal, tell him:
'I await you — walk faster.'"

"That I may beg your pardon completely —
For you have suffered exile from me."

"Think nothing of enemies,
For I have friends without number."

"When my friends learn of your state,
They will show you mercy, and your hopes will be met."

"The garden and the orchard are yours —
After this, my soul and yours are one."

"I will pacify the Gardener on your behalf,
Though he holds fire in his heart against you."

"Day and night you will be settled in my assembly —
You will be with me; you will be my companion."

"Whatever I say, go and deliver it to him.
Say: 'Fear neither the unworthy nor the worthy.'"

One by one the Breeze told those secret tales,
For the sake of that heart-soother.

When the Nightingale saw the Breeze, she rushed forward —
Drunk with love, her heart left herself.

She kissed the Breeze's hand and cried from her soul —
Made her eyes like a cloud full of hail.

She said: "The debt on my neck is great —
For you bear much trouble from me."

"You have returned from that stone-hearted idol,
That everywhere-beloved, that covenant-breaker."

The Morning Breeze Brings the Nightingale Glad Tidings from the Rose, and the Renewal of Their Covenant

She said to the Nightingale: "Rejoice now,
For fortune has become your guide."

"After we spoke much of your art,
The Rose has come to honor your covenant."

"After this, you owe me thanks,
For I have made a cure for the pain of your soul."

"Your beloved said: 'Speak not of the past —
Whatever I said, do not repeat what was said.'"

"'For I composed a ghazal to make amends —
Listen to what the Breeze carries in her arms.'"

The Breeze began to tell those words that resolve affairs —
Those words that had been spoken in confidence.

"Explain everything before him —
She shot arrows from her full quiver."

"She awaits you — rise quickly!
May every envious one die of it."

"Be a balm to me, O heart-surrendered one,
If you want deliverance from the heart's pain."

The Nightingale said: "O brother, speak true —
That I may throw my head at your feet like a ball."

"For she is a sovereign with host and retinue —
Before her, a hundred like me are nothing."

"Many times I went to her road openly,
To catch whatever light might reach from the glow of her face."

"My dawn-laments finally worked —
They stirred great tumult in her heart and soul."

"No day did she remember this sad one —
She lent no ear to the voice of this wretch."

"If I can believe what you recite,
I say to you: strive to bring her here."

"If I know she is one-hearted with me in soul,
I will pour my life upon her head."

"Who knows what that trickster is?
For whom is her dawn laughter?"

"To trap a heart in her snare,
She spills the blood of every onlooker's soul and heart."

Lament at her coquetry, heart branded —
The Judas tree bleeds in its liver in the garden.

The watered hyacinth aches with pain from her,
The pot marigold's face turned yellow from her cruelty.

The melodious parrot, the turtledove before her —
In her city of the ring-necked dove, all are hers.

"She has all these singing companions —
When will my breath reach her, simple man that I am?"

"I am not one she can deceive —
How will she trap me and catch me in her snare?"

"I have seen much of this game from the world —
I know sweet honey from poison."

"But still you say: 'Come with me on the road —
The moon-faced Rose awaits you.'"

"I will not come to her on her word alone —
For I am deeply wounded by her."

"If you speak true, bring me a sign from her —
That I may sacrifice my life before that sign."

"If you bring her sign, I will hear —
And for such deeds, I will turn toward you."

When the Breeze heard this, she leapt from her place —
From joy, she entered into that conversation.

The Nightingale's Regret for a Wasted Life and Heedless Days

The Nightingale said: "O this losing of life,
This casting oneself into calamity!"

"O newly risen Rose, come at once,
That you may see my wretched state."

"That you may see the state of this helpless one,
This heart-given, grief-consuming lover."

"I do not know what to do in separation,
For I burn from the heat of longing."

"My tears come flowing like blood
Down the yellow face of wretched me."

"All night until dawn from my lamenting —
Bright day gives night its omen."

"No one asks me: 'How are you?'
All this crying and burning — for whom?"

"I need a confidant who will share my secret,
Whose instrument will harmonize with mine."

"Let me say a few words of love's pride:
For what have I spent my life?"

"No one sees my lamenting and burning
Until they see my days become like night."

"How long must I say to my own wretched heart:
'Be patient — console yourself'?"

"This counsel is like a tale to you —
My advice in its ear is wind and air."

"What shall I do? Shall I cast my heart to the desert?
How long will I throw myself into this clamor?"

"I have practiced love for years —
Now this is what I have from all these words."

"I have no one to ask after my state,
To tell a trace of my condition."

"Alas and alack at my own deeds —
I have turned far from my compass."

"I sit here so far from myself —
The bond between soul and body is severed."

"Whom shall I blame? For I did this myself —
I wounded myself by my own hand."

The Rose's Complaint About the Nightingale to the Morning Breeze, and His Love for Another

Again on the Nightingale's words, the Breeze departed —
Like dew, the Breeze returned to the Rose.

The Rose said to the Breeze: "The Nightingale is faithless —
Bringing him to me is a pure mistake."

"For a time she played at love with the Judas tree,
For a few days she devoted love to the jasmine."

"My sister, whose name is Narcissus —
She was in love with her, saying: 'How fair, how good!'"

"No flower grew in the garden
Without her saying: 'I hold love for her.'"

"A lover who goes everywhere is no use —
I have abandoned her; now leave me be."

"Whoever consorts with her and speaks the fool
Gives their honor to the wind of disgrace."

"They told me: 'Do not be light —
Do not befriend those of bad character.'"

"Otherwise, who is the Nightingale that she demands a sign
To come to me in the rose garden?"

"Now this state has come upon me —
Whom shall I blame when I stung myself?"

"After this, speak not of her before me —
Do not walk to her on my behalf again."

"If you have pain, stay on the path —
If your heart has become sound in love..."

"Do not become a companion to the mixed crowd —
Do not share secrets with every stranger."

Rise, O Attar — become one through love!
In the beauty of Reason, become seeing through love!

On her path, be the confidant of mysteries —
Be aware of the secret of Attar's heart.

When the Morning Breeze heard these things,
She said: "O fortunate face, beautiful countenance!"

"Everything you said — she is more than that.
But I fear that at dawn..."

"She makes laments before her God
And may pray against you."

"Your joy is fleeting, passing at last —
The arrow that hunts the soul finds its mark."

"Whoever rises at night until dawn —
God does not make their prayer void."

"Especially one like her — a sweet-breathed bird,
Whose song the world desires."

"She is a living-hearted bird who from night to day
Wails with burning in the garden."

"Sovereigns desire her company
And always hold her in honor."

"Summon your lover and speak sweetly —
Do not speak ill of those who think well of you."

"If you wish, she will stand before you —
Such a singer, such a teller of tales."

"I will give her a place in the meadow
To sing sweetly there forever."

The Rose was satisfied by these words.
She said: "You must do these things."

"But there is a condition — tell it to her:
That she never again turn her face from me."

"Take a petal from the rose of my cheek
To that love-crazed, bewildered one."

"Say: 'This is the sign of the Prince of Beauties — come!
Without excuse, at dawn, come near to me.'"

When the Breeze left the meadow again,
She carried a rose petal from that rose-garment.

All those laments — the Breeze heard them from afar
And said: "Hush — come no further into despair."

Suddenly the Breeze came, hidden,
Into the garden — revealed on the Rose's behalf.

She said: "After all, where is the Nightingale's place?
Let me see — is his dwelling like a rose garden?"

When the Breeze came near the Nightingale at dawn,
Secretly, with the sign of goodwill —

The Nightingale saw the color and face of the rose petal —
She fell to the ground, thrashing like a slain bird.

She recited a tale on this meaning —
Every grief she had, she drove out from her heart.

She took up that rose petal, kissed it,
And fell for a moment at the Breeze's feet.

"O Morning Breeze — may the garden never be without you,
And from your breath, may the rose garden stay fresh."

"I am certain now, from truth and purity —
You have truly come to me this time, O Breeze."

"After this, I come and I give my life —
I give my soul for the sake of the Soul."

The Morning Breeze Brings the Nightingale to the Rose, and Their Union

Both came together to the rose garden —
She went and brought him before the heart-stealer.

When that despairing one saw the Rose's beauty,
She loosed the bonds from her own tongue.

In praise of the Rose, in a heart-stealing voice,
She sang a tale before the Breeze.

Amid lamenting and crying she said:
"After this, do not keep me far from you."

The Rose looked at her with the eye of mercy
And said: "O despairing sinner —"

"You have brought a world of trouble upon my head —
From whom did you learn such songs?"

"Helpless one — you wander from the rose garden.
Do so no more. Do not be pitiful."

"Day and night, be glad in my assembly —
Drink the wine, and do not give yourself to the wind."

"In union with the beloved, be at peace —
With clear wine, be a happy companion."

"Every moment in union with the rose-cheeked beloved,
Be far from the affliction of pain and dust."

"Do not play games gazing at the Rose's beauty —
Do not play games with your own heart and soul."

When the Gardener heard news of the Nightingale,
That bewildered one went to the rose garden.

Day and night he played at desire with the Rose —
He had become the companion of the Breeze and the Rose.

A fire fell into the Gardener's soul —
He came to the rose bed and planted his vengeance.

It was a morning when he came toward the garden,
Heart branded from the wretched Nightingale's hand.

The Gardener Comes to the Garden and Picks the Roses, and the Nightingale's Despair

Every rose on every branch he picked —
The helpless Nightingale saw this happen.

On the tongue of love she strung pearls of meaning —
She spoke this ghazal upon her own story.

Ghazal

For years I was in pain from love of the Rose,
With two eyes full of blood and a face gone yellow.

Sweet was the union — then the Gardener's face!
What of heat and cold came upon her head.

He took my beloved from the rose garden —
With two eyes full of blood and a face gone yellow.

After this, bring me the dust of her lane —
Place the burden of her upon my eyes like dust.

Since I gave no thanks in the days of union,
This turning of time has brought pain upon me again.

O grief-stricken heart, make peace with time —
Or go and roll up the scroll of your complaint.

What will lamenting open for me?
Now it is the Gardener I must contend with.

The Nightingale followed the Rose to the city,
To see what the world would bring upon the Rose's face.

She saw a pit, roses scattered within it,
A fire kindled beneath them.

The Rose's essence dripped from that place —
The Rose spoke this ghazal, and the Nightingale heard.

Ghazal

Hey — whoever has color without pomp and splendor,
Surely everyone gazes upon them.

And whoever has fire in the soul —
What work does that fire do in the soul?

Whoever was struck by a Turkic eye's arrow
Has wounds in the liver from the hand of time.

Whatever cruelty I showed to lovers,
The turning of days has brought to its end.

I am thus in fire from my own deeds —
The helpless Nightingale, unaware of me.

O sweet-breathed Morning Breeze, breathe at last —
Blow a cold wind on me, and carry the heat away.

She spoke this and fell silent — then departed:
From her delicate being, the soul went out.

If you have a heart like Attar's,
You will possess, by God's grace, true seeing.

The Nightingale's Lamentation in Separation from the Rose

The Nightingale and the Morning Breeze in the garden
Made lamentation for their beloved.

For a time, the Nightingale wailed and wept in the meadow
Before the wild rose and the jasmine.

The work of the world is thus, O son —
Beware the work of the world, beware!

All the birds of the garden gathered there,
With hearts full of pain and souls branded.

They wept and wailed and sighed —
All night long until the time of dawn.

The mystic among the birds, whose name is Parrot —
Sweet sugar is all in her mouth.

When she had given condolence, she perched on a branch
And said: "From the height of heaven to the lowest —"

"From angels to humans and faeries,
From sovereigns to beggars and soldiers —"

"No one will remain in the world upon the face of the earth;
Rather, beneath the earth, all will go, clean."

"Blessed is the one who went nimbly —
Won the heart and went beneath the earth."

"When does the world endure, O slave of desire?
When does this world remain with anyone?"

"Turn away from roses and rose gardens and bowers —
Be hidden in the world of meaning."

"Love God, and in this land
He will free your neck from the beloved."

"Strike the neck of the devil of nature —
Uproot desire from the earth of the heart."

"If you remain bound in passion,
When will your heart become sound, O master?"

"Make asceticism and piety and scrupulousness your work —
Roguery and wine-drinking, how long? How long?"

Tale

"Have you heard? An elder said to his son:
'O son, beware the work of the world.'"

"'Serve your own God day and night,
That from your thorns may appear dates.'"

"'Polish the mirror of the soul with remembrance —
Contemplate all created things with thought.'"

"'On the path, when you breathe, O beggar —
Whoever you see fallen, take their hand.'"

"'Do not weep and wail over the dead,
For this is a sin before God, O wise one.'"

"'If you can, do good for their sake —
Walk in the meaning I have spoken.'"

The garden and rose garden have no rose left —
All this remained from her, and she did not remain.

May the lives of the mourners be long —
May the hearts of her grieving ones be glad.

Having said this, she came down from the branches
And went to the Nightingale and held her in embrace.

She consoled her: "Do not weep more than this —
May the Creator bless her soul with mercy."

Everyone who was there, old and young,
Each went their way.

The Nightingale remained with a heart full of brand and pain —
For a few days she made lamentation and cried.

In separation from her beloved, she gave up her soul —
She went toward the world of meaning like the wind.

We too shall depart from this world —
No one remains in the world forever.

Prayer and Conclusion of the Book

O God, bring mercy from Your grace —
Make all honored through Your kindness.

Bestow bounty from Your favor upon Your Attar,
That his heart may speak its secrets.

If he has no obedience, O Lord of Majesty,
From Your grace, forgive him, with favor and gift.

In the sanctuary of union, make him glad —
Free his soul from the bonds of calamity.

You are Sovereign and Generous and Merciful —
You are both Giver and Unique and Tender.

Upon You I place all my hope, from Your grace —
O God, forgive! O Lord of Blessings!

Colophon

The Delight of the Beloved (نزهت الاحباب, Nuzhat al-Ahbab), by Farid ud-Din Attar of Nishapur (d. c. 1221 CE). Translated from Classical Persian by Meryt of the New Tianmu Anglican Church, 2026. This is the first freely available English translation from the Persian.

The Nuzhat al-Ahbab is an allegorical love poem in mathnawi form — 338 couplets telling the story of the Nightingale's love for the Rose, with the Morning Breeze as their messenger and the Gardener as Death. The poem prefigures the longer Conference of the Birds in miniature: the same master allegory of the soul's journey toward and separation from the Divine, told here through a garden drama where every flower has a face and every wind carries a letter.

No reference English translation was consulted — no prior freely available English translation of this poem from the Persian is known to exist.

Source: Ganjoor.net digital transcription (ganjoor.net/attar/na).
Scribed by Meryt, Liberation Translator, 2026.

🌲

Source Text — نزهت الاحباب

بسم الله الرحمن الرحیم

بلبلی از گلستان دور اوفتاد
وز غم گل سخت مهجور اوفتاد

شب همه شب ناله‌ها میکرد زار
صبر از وی کرد عزلت اختیار

هیچ آرامش نبودی روز و شب
روز و شب بودی میان تاب و تب

آه و فریادش بگردون میشدی
دم بدم از عشق محزون میشدی

عاشقی دل رفتهٔ دور از دیار
بیکس و بی مونس و بی غمگسار

درچنین حالت حدیثی گفت راست
کین همه سرگشتگی از بهر ماست

گفت با خود چون کنم از درد دل
من نیم با این ضعیفی مرد دل

از قضا را می‌گذشت آنجا صبا
تا رود سوی گلستان صفا

نالهٔ بشنید هنگام سفر
از زبان مرغکی بس مختصر

رفت پیشش گفت کین فریاد چیست
این همه شوریدگی از بهر کیست

تو چه مرغی نام خود برگوی راست
کز فغانت بر تنم شد موی راست

گفت ما را بلبلی کردند نام
عشق گل با جان مابسته مدام

من ز عشق روی گل نالم همی
روز و شب در نالشم بی همدمی

گفت ای دل داده میدانی مرا
من کیم کین نکته می‌پرسم ترا

گفت آری پیک راه عاشقان
هست لطفت دستگیر طالبان

تو صبائی در طلب در جستجوی
در حریم وصل گل در گفتگوی

کرد آغاز آن فقیر ناتوان
داستانی در فراق دوستان

بعد از آن بگریست بسیاری بدرد
با دلی پر خون و با رخسار زرد

دل بدرد آمد صبا را گفت پس
من ندیدم چون تو عاشق هیچکس

گر ز من کاری طلب داری بگوی
گفت دارم ای صبای مشکبوی

رحمتی کن بر دل مسکین من
شادگردان خاطر غمگین من

گر ترادر گلستان افتد گذر
این غزل را پیش گل از من ببر

غزل

ای سرو سردار خوبان جهان
الامان از دست عشقت الامان

سخت زارم در فراق روی تو
رحمتی کن بر من ای جان جهان

گر تو جان خواهی روان بخشم ترا
زانکه تو جانی و من زنده بجان

صبر بی رویت ندارم یک نفس
طاقت هجرت ندارم یک زمان

گر بگریم بر غمت بر من مخند
ور برآیم بر سر کویت مران

من ز تو پر خار حسرت مانده‌ام
او ز من فارغ میان گلستان

آخر از بهر خدا در ما نگر
تا بکی باشم ز عشقت در فغان

این غزل چون خواند بر باد صبا
کرد تحسینش صبای با صفا

بردن صبا نامۀ بلبل پیش گل وعاشق شدن او

پس صبا این بیتها بر لوح دل
نقش کرد و گفت خود را العجل

چون صبا نزدیک گل آمد زراه
دید گل در گلستان همچو ماه

دید گل در گلستان سرفراز
خوش نشسته از سر تمکین و ناز

دید گل را در چمن چون خسروی
مه زرخسار لطیفش پرتوی

گل بدو گفتا کجا بودی بگوی
آنچه می‌باید ترا از من بجوی

گفت عزم آمدن کردم برت
تا به‌بینم دست و پا و هم سرت

مرغکی آمد بر من بس حقیر
برکشیده نغمه‌های دلپذیر

داستانی چند پیش من بخواند
و از غم دل چند حرفی باز راند

رحمتی بر جان غمگینم نهاد
دست من بوسید و در پایم فتاد

گفت چون نزدیک آن زیبا رسی
پیش آن مه پارهٔ رعنا رسی

باخودش یک لحظه صاحب راز کن
آنگهی شعرمرا آغاز کن

گر اجازت میدهی تا این زمان
گفتهٔ او پیش تو خوانم روان

ور نمی‌دانی که او را نام چیست
گفت میدانم تو یک ساعت بایست

من چنان دانم که بلبل نام اوست
وصل رویم آرزو و کام اوست

عاشق روی من است آن بی وفا
بینوائی خرقه پوش و بس گدا

بارها آمد میان گلستان
عرض ما را برد آن بیخان و مان

چون مرا از گلستان بردند اسیر
در پی احوال شد آن فقیر

گرد بستان و گلستان برنگشت
تخم پیمان و وفاداری نکشت

گر نبودی عاشقی او مجاز
بعد من بودی بر آن آیین و ساز

مردمی باید در این راه نخست
باشد اندر عشق ورزیدن درست

او مرا رسوا کند در هر مقام
کی برد او در ره معنی تمام

چون من از کتم عدم باز آمدم
هر زمان زیبا و با ساز آمدم

اینکه او بازآمده است ای بیوفا
برد مغز من از آن تندی چرا

حالیا آن شعر اورا در نهان
نرم نرمی پیش ما جمله بخوان

تا نگردد باغبان واقف ازین
ور نه خون او بریزد بر زمین

چون صبا بر خواند آن بیت سه چار
کرد اندیشه در آن باب آن فکار

گفت این پوشیده باید داشتن
تخم پنهانی بباید کاشتن

تا نماز شام این گفت و شنید
بود گل را با صبا تا شب رسید

گل صبوحی کرد اندر گلستان
شد منور گلستان در بوستان

چون به گلزار آمد و خرم نشست
رونق گلهای بستان را شکست

چون بسی در خوبروئی ناز کرد
این غزل در مدح خود آغاز کرد

غزل

من نمی‌دانم چه نیکو دلبرم
کز لطیفی در زر و در زیورم

نیستم عاشق چرا هر صبحدم
پیرهن را تا بدامن میدرم

دوست می‌دارند مردم روی من
دل از ایشان من بدین رو میبرم

کس چه می‌ماند بمن از شاهدان
بر سر خوبان از این روشنترم

آنچه درخوبیست دارم ای عزیز
در لطافت غیرت ماه و خورم

چونکه بر رویم سحرگه میفتد
از طراوت لاجرم زیباترم

دست بر دستم برند از گلستان
زانکه خندان روی و نازک پیکرم

چون صبا بشنید آن گفتار او
کرد تحسین بر چنان اشعار او

بردن صبا نامۀ گل به پیش بلبل و نیاز بلبل بحضرت گل

چون صبا بشنید آن گفتار او
کرد تحسین بر چنان اشعار او

گفت ای گل راست گفتی این سخن
هست گفتار تو چون در عدن

شد منور از تو باغ و بوستان
بی‌جمال تو مبادا گلستان

پارهٔ زر در دهان گل نهاد
لاله آمد پیش و در پایش فتاد

لؤلؤ افشان کرد بر فرقش سحاب
کین غزل خوش گفتی ای در خوشاب

چون بگفت این بیتها را در صبوح
با صبا گفتا مرا در تن چو روح

این غزل را نزد آن دیوانه بر
که تو از عشق جمالم درگذر

تا نفرمایم ریاحین را به تیغ
سر ببرند از تو ایشان بی دریغ

این همه شور و شر و غوغات چیست
وین همه فریاد تو از بهر کیست

من ز تو بیزارم و آواز تو
من نخواهم شد دمی همراز تو

پادشاهی نیستی یا سروری
خواجهٔ یا مال و ملک و زیوری

تو گدائی عشق باشه باختن
جوز بر گنبد بود انداختن

لقمهٔ خود تا نماند در گلوت
ور نه آید سنگ خذلان برسبوت

گفت بسیاری از اینها با صبا
چون رسی پیشش بگو این ماجرا

گفت فرمان ترا من چاکرم
هرچه گوئی جمله پیش او برم

آمدن قمری نزد بلبل و غمازی او از گل

پیش از آن دم کاید ازمحبوب ذوق
قمری آمد با دل مدروح و شوق

گفت از گل غیبت بسیار او
داشت صد انواع درد کار او

کرد غمّازی بلبل هر زمان
جان و دل در باخته بلبل روان

گفت ای بلبل ز من این پند گوش
کن تلطف باش در هجران خموش

کین زمان در خدمتش دیدم محن
گلستان از بوی آن مشک ختن

عشق می‌بازد بر وی مرد وزن
او گشاده روی خندانت چو من

هر که بوی آن گل نو برشنید
خویش را از عشق او رسوا بدید

که جمال خویش کرده آشکار
گفته ‌اندر مدح خود بیتی سه چار

ز آن همی ترسم که در دستان فتد
در میان جملهٔ مستان فتد

زآنکه می‌آیند مردم می‌روند
هر یکی رنگی و بوئی می‌برند

هر زمان با هر کسی دارد نظر
از رموز عشق کی دارد خبر

سخت بی‌دردست از عشاق او
کی بود در راه حق مشتاق او

نومیدی بلبل از گل و رفتن او از باغ به بیوفائی گل

گفت بلبل من دگر نایم بباغ
زانکه دارم دل ز جور او بداغ

بیوفائی پیشه دارد آن صنم
لاجرم از دور بانگی می‌زنم

گر بدانی سازگاری می‌کند
مهر پیوندی و یاری می‌کند

عاشق خود را نمی‌راند ز پیش
می‌شدم نزدیک او با جان خویش

چونکه با عاشق نمی‌سازد دمی
بهر دل ریشان ندارد مرهمی

من چرا آیم بباغ و بوستان
تا کرا بینم میان گلستان

خوبرو هستند در عالم بسی
نیست اندر نسل آدم زو کسی

مشتری هستند او را بی شمار
من ندارم طاقت این کار و بار

در رهم صد خار محنت می‌نهد
هر دمم صد درد و زحمت می‌دهد

هر زمان بر رنگ و بو نازد همی
در ره عشقم زبون سازد همی

نالهٔ من از غنون دیگر است
عاشقان را نالهٔ من درخور است

من سلیمان را غلامی کرده‌ام
جملهٔ مرغان را گرامی کرده‌ام

او چه داند قدر چون من بلبلی
نیست پیش اهل دل جز یک گلی

گوئیا از عجز میرانم سخن
ورنه کی باشد حدیث ما محن

گرچه می‌گویم سخن از درد دل
تو مگو آنجا که من گردم خجل

گفتهٔ آزرده دل باشد درشت
بی لگد نبود بدان پا دار مشت

چون بیاوردی ازو پیشم خبر
گر توانی از منش حرفی ببر

گفت نتوانم سخن گفتن ز تو
پیش آن رعنا گهر سفتن ز تو

گر برم حرفی بداند غمز من
زانکه او داناست اندر رمز من

صبر کن امشب که می‌آید صبا
نزد تو باصد عتاب و ماجرا

الوداعی کرد بلبل را و رفت
صبحدم باد صبا آمد شنفت

نالهٔ بلبل شنید ازدور جای
کای صبا بهر خدا زوتر بیای

چون صبا را دید نالش کرد زار
همچو ابری کرد چشم او نثار

گفت آن دم با صبا احوال خویش
گرمتر شد هر زمان بر حال خویش

کای صبا از دوست پیغامی بده
گر دعائی نیست دشنامی بده

هرچه آن گل بر زبان آورده بود
یک بیک با بلبل مسکین نمود

و آن غزل برگفت که فرموده بود
خویش را در هر سخن بستوده بود

بلبل مجروح را مجروح کرد
هر غم دل بر زبان مشروح کرد

غزل

ای چون من صد بنده و چاکر ترا
تا بکی باشم چنین غم خور ترا

من چنین دور از وصال روی تو
باغبان شب تا سحر در بر ترا

ای مسلمان بر من مسکین ببخش
تا نگوید هیچکس کافر ترا

رحمتی کن بر من بی پا و سر
تا ببازم جان و دل برسر ترا

خون ما برخاک می‌ریزی مریز
تا نگیرد داور محشر ترا

آه از آن مشاطه کو نقش تو بست
با زر و زرینه و زیور ترا

حال من تا تو نبینی ای صنم
کی به پیغامی شود باور ترا

بر صبا چون کرد املا این غزل
گفت دارم عشق رویش از ازل

این غزل را هم بگوش او رسان
در نهانی تا بدانند ناکسان

کاین پریشان حال را بر جان ببخش
دردمند عشق را درمان ببخش

تا ببازم جان خود را در غمت
کی بدارم دست من از دامنت

چون شنید این نکته‌ها بر گفت باز
نزد گل آمد به هنگام نیاز

چون میان گلستان شد صبحگاه
گل شکفته بود همچو روی ماه

چون بیامد پیش روی گل رسید
مرحبائی کرد چون گل را بدید

گل بدو گفت ای صبا امشب مرا
در چمن تنها رها کردی چرا

گشت معلوم صبا آن گفتنش
تا ندانند دشمنان در سفتنش

حال را می‌گفت با گل سر بسر
گشته از عشق رخش از خود بدر

نازها می‌کرد گل در انجمن
چاک کرده هر زمانی پیرهن

بلبل شوریده گفتا زینهار
گر مجالی باشدت پیش نگار

این غزل را پیش آندلبر بخوان
رخش دانش اندرین معنی بران

باز گل اندیشهٔ بسیار کرد
عاقبت غم بر دل خود یار کرد

ندامت گل از استعفاء خود و بخشیدن بزاری بلبل

نرم شد در عشق بلبل خاطرش
شفقتی بنمود طبع ماهرش

گل بخنده گفت با باد صبا
ای ندیم من چه فرمائی مرا

چون صبا بشنید کردش آفرین
گفت چون دیر آمدی ای نازنین

اعتمادی نیست بر دوران حسن
زود گردد پاره شادوران حسن

حسن چون عمر است چون باید بکس
دل بدست آورد که کار اینست و بس

دستگیری کن چو داری دستگاه
بد مکن زیرا بدت آید براه

نوعروس خوبروئی دلفریب
عاشقان را کی بود ازتو شکیب

این مصالح آن چنان بیند رهی
خوب باشد که مر او را دل دهی

در سخنهائی که روح افزایدت
هر زمان از غیب در بگشایدت

نزد خود خوانش چو دیگر بندگان
تا شود خرسند چون خرسندگان

باشد اندر خدمتت چون او بپای
پیش تختت چون غلامان سرای

گل صبا را گفت این فرمان تراست
نزد خود خوانش اگر شه ار گداست

این غزل را در بدیهه همچو زر
کرد انشا باصبا گفتش ببر

غزل

ای پر آتش داشته پیوسته دل
هر شکایت کان ز ما داری بهل

بار عشق روی ما برجان منه
تا نگردی در غم هجران خجل

چشم راهی می‌کشم زوتر بیا
العجل ای یار زیبا العجل

پای ما چون سرو بستان ز انتظار
هست یا سودات تا زانو بگل

با صبا همراه شو هنگام صبح
گر شکایت نیستت ازما بدل

بر سر پیمان و عهدت آمدم
تا نگوئی دیگرم پیمان گسل

متصل می‌باش با ما روز و شب
راز دار ما شو و شو متصل

روی من می‌بینی که از خوبی گذشت
از جمال خوبرویان چگل

ادامه

چون بخوانی این غزل با او بگوی
انتظارت می‌کشم زوتر بپوی

تا بخواهم عذر تو یکبارگی
زانکه از ما دیدهٔ آوارگی

هیچ اندیشه مکن از دشمنان
زانکه دارم بیعدد من دوستان

چون بدانند دوستان احوالهات
رحمت آرند بر تو و آمالهات

بوستان و گلستان آن تواست
بعد از این جان من و جان تو است

باغبان را من کنم دلخوش ز تو
گرچه در دل دارد او آتش ز تو

روز وشب در مجلسم باشی مقیم
نزد من باشی مرا باشی ندیم

آنچه می‌گویم برو باوی رسان
گو مترس از ناکسان و از کسان

کرد یک یک آن حکایتهای راز
از برای خاطر آن دل نواز

چون صبا را دید بلبل پیش رفت
مست عشق آمد دلش از خویش رفت

دست بوسی کرد وز جان ناله کرد
دیده را چون ابر پر از ژاله کرد

گفت نه برگردنم منت بسی
زانکه از من می‌کشی زحمت بسی

باز رستی از نگار سنگدل
دلبر هر جائیی پیمان گسل

آوردن باد صبا مژدۀ بلبل از گل و بر سر پیمان آمدن او

گفت با بلبل که شادی کن کنون
زانکه دولت مر ترا شد رهنمون

چون بسی گفتیم از دستان تو
گل بیامد بر سر پیمان تو

بعد ازین شکرانه می‌باید مرا
زانکه کردم درد جانت را دوا

گفت معشوقت که از رفته مگوی
هرچه ماگفتمم از گفته مگوی

کز برای عذر تو گفتم غزل
از صبا بشنو که دارد در بغل

کرد آغاز آن سخن را کارساز
آن سخن‌هائی که گفته بد براز

سر بسر تفسیر کن در پیش او
تیرها انداخت پر از کیش او

کانتظارت می‌کشد برخیز زود
تا بمیرد هر که باشد از حسود

مرهمی کن با من دلداده مرد
گر همی خواهن خلاصی دل ز درد

گفت بلبل ای برادر راست گوی
تا در اندازم بپایت سر چو گوی

زانکه او شاهیست با خیل و حشم
پیش او مانند من صد کالعدم

بارها رفتم براهش در حضور
تا رسد از پرتو رویش چه نور

ناله‌های صبح آخر کار کرد
بر دل و جان فتنهٔ بسیار کرد

هیچ روزی یاد این غمگین نکرد
گوش بر آواز این مسکین نکرد

گر مرا باور بود از خواندنش
با تو گویم سعی کن آوردنش

گر بدانم یک دلست با من بجان
بر سرش بازم من این جان را روان

کس چه می‌داند که آن عیار چیست
خندهٔ او صبحدم از بهر کیست

تا به دام خود درآرد خاطری
خون کند جان و دل هر ناظری

ناله از طنازی او دل بداغ
ارغوان خون در جگر در صحن باغ

سنبل سیراب ازو با داغ و درد
شنبلید از جور او رخسار زرد

طوطی سازنده قمری پیش او
هست در شهر مطوق خویش او

این همه گویندگان دارد ندیم
کی کند باد من مرد سلیم

من نه آنم کو مرا بازی دهد
چون مرا در دام آرد واجهد

من ازین بازی بسی دیدم ز دهر
شهد شیرین را شناسایم ز زهر

نیر می‌گوئی بیا با من به راه
کانتظارت میکشد گلچهره ماه

من بقول او نیایم پیش او
زانکه من هستم قوی دلریش او

راست می‌گوئی نشان او بیار
تا کنم پیش نشانش جان نثار

گر نشان او بیاری بشنوم
بر چنین کردار تو من بگردوم

چون صبا بشنید از جا برجهید
از فرح آمد در آن گفت و شنید

پشیمان شدن بلبل از عمر ضایع و در غفلت گذراندن

گفت بلبل و ای ازین جان باختن
خویش را اندر بلا انداختن

ای گل نوخاسته باری بیا
تا به بینی حال مسکین مرا

تا به بینی حال این بیچاره را
عاشق دل دادهٔ غمخواره را

من نمی‌دانم چه سازم در فراق
زانکه می‌سوزم ز تاب اشتیاق

اشک ما چون خون همی آید روان
بر رخ زرد من مسکین دوان

شب همه شب تا سحر از نالشم
روز روشن می‌دهد شب فالشم

کس نمی‌پرسد ز من حال تو چیست
این همه فریاد و سوزش بهر کیست

محرمی باید که همرازم شود
ساز او مانندهٔ سازم شود

ناز عشق خود بگویم چند حرف
کز برای چه بکردم عمر صرف

کس نه بیند ناله و سوز مرا
تا نه بیند همچو شب روز مرا

چند گویم با دل مسکین خود
صبر کن با دل بده تسکین خود

این نصیحت نزد تو چون ماجراست
پند من درگوش او باد هواست

چون کنم دل را بصحرا افکنم
چند ازین خود را بغوغا افکنم

عاشقی ورزیده‌ام من سالها
این زمان دارم از این اقوالها

کس ندارم تا بپرسد حال من
شمهٔ برگوید از احوال من

آه و فریاد از چنین کردار خویش
بازگشتم دور از پرکار خویش

من چنین بی‌خویشتن بنشسته‌ام
عقد جان و تن ز هم بگسسته‌ام

از که نالم زانکه من این کرده‌ام
خویشتن را خویشتن آزرده‌ام

شکایت گل از بلبل به پیش باد صبا و عشق او بغیر

باز برگفتار بلبل شد نسیم
همچو شبنم باز بر گل شد نسیم

گل صبا را گفت بلبل بیوفاست
پیش ما آوردنش عین خطاست

مدتی با ارغوان می‌باخت عشق
روز چندی یاسمن پرداخت عشق

خواهرم را آنکه نرگس نام اوست
عاشق او بود کین خوب و نکوست

هیچ گل در بوستان از وی نرست
کو نگفتش عشق او دارم بدست

یار هرجائی نمی‌آید بکار
ترک او کردم تو دست از من بدار

هر که با او باش و جاهل دم زند
عرض خود بر باد بدنامی دهد

گفته بودندم سبکباری مکن
با کسان بد سیر یاری مکن

ورنه بلبل کیست کو خواهد نشان
تا بیاید نزد من درگلستان

این زمان آمد مرا این حال پیش
از که نالم چون زدم بر خویش نیش

بعد ازین پیشم سخن ازوی مگوی
پیش او از بهر من دیگر مپوی

گر ترا دردی بود در ره مقیم
ور ترا در عشق شد قلب سلیم

با گروه مختلف همدم مشو
پیش هر نامحرمی محرم مشو

خیز ای عطار یکتا شو به عشق
در جمال عقل بینا شو به عشق

در ره او محرم اسرار باش
واقف سر دل عطار باش

چون شنید این نکته‌ها باد صبا
گفت ای فرخ رخ زیبا لقا

هرچه گفتی هست او زان بیشتر
لیک می‌ترسم که هنگام سحر

ناله‌ها پیش خدای خود کند
و از برای تو دعای بد کند

شادمانی تو و آخر در گذار
بر هدف آید خدنگ جان شکار

هر که او شب خیز باشد صبحگاه
حق نگرداند دعای او تباه

خاصه چون او مرغکی شیرین نفس
خلق را بر داستان او هوس

زنده دل مرغیست کو شب تا بروز
در میان باغ می‌نالد بسوز

پادشاهان را هوای صحبتش
هست و می‌دارند دایم حرمتش

عاشق خود را بخوان و خوش بگوی
نیک اندیشان خود را بدمگوی

ور بخواهی پیش تو باشد بپای
آن چنان گویندهٔ دستان سرای

در چمن جائی دهم او را مقام
تا بنالد خوش در آنجا او مدام

گشت راضی گل بدین گفتارها
گفت باید کردنت این کارها

لیک شرطی هست آن باوی بگوی
تا نگرداند ز ما من بعد روی

از گل رخسار ما برگی ببر
نزد آن دیوانهٔ شوریده سر

کین نشان میر خوبانست بیا
بی بهانه صبحدم نزدیک ما

چون صبا شد باز از صحن چمن
برد برگ گل از آن گل پیرهن

آن همه نالهٔ صبا از دور جای
می‌شنید و گفت هان دیگر میای

ناگهانی آن صبا آمد نهان
در گلستان از برای گل عیان

گفت آخر جای بلبل خودکی است
تا به بینم منزلش چون گل کی است

چون صبا نزدیک بلبل شد پگاه
در نهانی از نشان نیک خواه

رنگ و روی برگ گل بلبل بدید
بر زمین چون مرغ کشته می‌طپید

داستانی اندر این معنی بخواند
هر غمی کان بود از دل باز راند

برگرفت آن برگ گل را بوسه داد
در قدمهای صبا لختی فتاد

کی صبا بی تو مبادا بوستان
و از نسیمت تازه باداگلستان

شد یقینم از سر صدق و صفا
آمدی این بار پیشم ای صبا

بعد از این میآیم و جان می‌دهم
جان خود از بهر جانان میدهم

آوردن باد صبا بلبل را به نزد گل و وصال ایشان با هم

هر دو با هم آمدند تا گلستان
رفت و او را برد نزد دلستان

چون جمال گل بدید آن مستمند
از زبان خویشتن برداشت بند

در مدیح گل بصوت دل ربا
داستانی خواند در پیش صبا

در میان ناله و زاری گذار
گفت دورم بعد از این از خود مدار

گل بچشم مرحمت در وی نگاه
کرد و گفت ای مستمند پرگناه

عالمی را بر سرم بفروختی
این چنین دستان ز که آموختی

عاجزا از گلستان آوارگی
میکنی دیگر مکن بیچارگی

روز و شب در بزم ما میباش شاد
باده مینوش و مده خود را بباد

در وصال یار محرم باش خوش
بامیی صافی تو همدم باش خوش

هر زمان در وصل یار گلعذار
باش دور از آفت رنج وغبار

در جمال گل نظر بازی مکن
بر دل و بر جان خود بازی مکن

باغبان را چون ز بلبل شد خبر
در گلستان رفت آن شوریده سر

روز و شب با گل همی بازد هوس
با صبا و گل شده است او همنفس

باغبان را آتشی در جان فتاد
پیش گلزار آمد و کین در نهاد

صبحگاهی بد که آمد سوی باغ
دل ز دست بلبل مسکین بداغ

آمدن باغبان در بوستان و چیدن گلها و نومید شدن بلبل

هر گلی کان بود بر شاخی بچید
بلبل بیچاره کان حالت بدید

در معنی از زبان عشق سفت
این غزل بر سرگذشت خویش گفت

غزل

سالها بودم ز عشق گل بدرد
با دو چشم پر زخون و روی زرد

خوش وصالی بُد رخ این باغبان
تا چه آمد بر سرش از گرم و سرد

برد محبوب مرا از گلستان
با دو چشم پر ز خون و روی زرد

بعد از این خاک سر کویش بیار
بار او بر چشم ما کن همچو گرد

چون نکردم شکر ایام وصال
پیش آمد باز این دوران بدرد

ای دل غمدیده با دوران بساز
یا برو طومار دعوی در نورد

ناله کردن تا چه بگشاید مرا
این زمان از باغبان باید مرا

رفت بلبل از پی گل تا بشهر
تا چه می‌آید بروی گل ز دهر

دید سوراخی درو گل ریخته
آتشی در زیر آن انگیخته

آبروی گل از آنجا می‌چکید
این غزل می‌گفت بلبل می‌شنید

غزل

هی که را رنگی بود بی کر و فر
بیشکی هر کس برو دارد نظر

و آن کس را کاتشی در جان بود
آتشش در جان چه باشد کارگر

ترک چشمی هر کرا زد ناوکی
دارد از دست زمانه در جگر

هرچه من با عاشقان کردم بجور
گردش ایام آوردش بسر

من چنین در آتش از کردار خویش
بلبل بیچاره از من بی خبر

ای صبای خوش نسیم آخر بدم
باد سردی بر من و گرمی ببر

این بگفت و گشت خامش تا برفت
از وجود نازنینش جان بدر

گر تو داری خاطر عطاروش
باشی از فیض خدا صاحب نظر

نالیدن بلبل در فراق گل

بلبل از باد صبا در بوستان
نوحه می‌کردند بهر دوستان

مدتی فریاد و زاری در چمن
کرد بلبل پیش نسرین و سمن

کار دنیا این چنین است ای پسر
الحذر از کار دنیا الحذر

آمدند آنجا همه مرغان باغ
با دل پر درد و با جان بداغ

گریه و زاری همی کردند و آه
شب همه شب تا بوقت صبحگاه

عارف مرغان که طوطی نام اوست
شکر شیرین همه در کام اوست

تعزیت چون داد بر شاخی نشست
گفت از بالای گردون تا به پست

از ملایک تا به انسان و پری
وز سلاطین تا گدا و لشکری

کس نماند در جهان بر روی خاک
بلکه زیر خاک خواهد رفت پاک

ای خوشا آنکس که او چالاک رفت
دل بدست آورد و زیر خاک رفت

کی بقا دارد جهان ای بوالهوس
کی بماند این جهان با هیچکس

از گل و گلزار و گلشن دور شو
در جهان معنوی مستور شو

دوست میداری خدا و در دیار
گردنت آزاد گرداند ز یار

گردن دیو طبیعت را بزن
بیخ شهوت از زمین دل بکن

گر تو در بند هوا باشی مقیم
کی شود قلب تو ای خواجه سلیم

زهد و تقوی و ورع را کار بند
رندی و می خوارگی تا چند چند

حکایت

آن شنیدی گفت پیری با پسر
کای پسر از کاردنیا الحذر

خدمت یزدان خود کن روز و شب
تا شود از خار تو پیدا رطب

آینهٔ جان را مصفا کن بذکر
کلّ مصنوعات را می‌بین بفکر

در طریقت چون زدی دم ای فقیر
هر که را بینی فتاده دستگیر

گریه و زاری مکن بر مردگان
کین گناهست نزد حق ای کاردان

گر توانی بهر ایشان خیر کن
اندرین معنی که گفتم سیر کن

بوستان و گلستان را گل نماند
این همه ازوی بماند و او نماند

عمر اصحاب عزا بسیار باد
خاطر غمخوارگانش شاد باد

این بگفت آمد بزیر از شاخسار
نزد بلبل شد گرفتش در کنار

دل دهی دادش که مگری بیش ازین
او برحمت باد از جان آفرین

هر که آنجا بود از پیر و جوان
هر کسی گشتند از سوئی روان

ماند بلبل با دلی پر داغ و درد
روز چندی ناله و فریاد کرد

در فراق یار خود جان را بداد
رفت سوی عالم معنی چو باد

ما دگر خواهیم رفت از این جهان
کس نماند در زمانه جاودان

در مناجات و ختم کتاب

یا الهی رحمت آور از کرم
جمله را از لطف گردان محترم

فیض بخش از فضل بر عطار خویش
تا بگوید خاطرش اسرار خویش

گر ندارد طاعتی ای ذوالجلال
از کرم بخشش بفضل با نوال

در حریم وصل او را شاد کن
جانش از بند بلا آزاد کن

پادشاهی و کریمی و رئوف
هم عطا بخشی و هم فرد و عطوف

بر تو دارم جمله امید از کرم
یا آلهی عفو کن یا ذوالنعم

Source Colophon

نزهت الاحباب (Nuzhat al-Ahbab) by Farid ud-Din Attar of Nishapur. Source text from Ganjoor.net digital transcription (ganjoor.net/attar/na), based on the critical edition by Ahmad Khoshnevis. 338 couplets in mathnawi form. Persian script, right-to-left.

🌲