by Farid ud-Din Attar

The Bolbol-nama ("The Nightingale Book," Persian: بلبل نامه) is a mystical masnavī by Farid ud-Din Attar of Nishapur (~1145–1221 CE), the great Sufi poet whose Conference of the Birds (Mantiq al-Tayr) is one of the monuments of world literature. In 597 couplets across thirty-eight sections, the poem tells a complete court drama: the birds of the world go to King Solomon to complain about the Nightingale, who neglects royal service because she is in love with the Rose. Solomon sends the Falcon to bring the Nightingale to court. What follows is a journey from the garden to the throne — and from intoxicated love to articulate wisdom.

The poem is the inverse of the Conference of the Birds. In the Conference, the Hoopoe leads the birds on a quest for the Simurgh, and the Nightingale refuses to join because she loves the Rose. Here, the Nightingale is the hero — summoned against her will, she becomes the wisest voice in Solomon's court. She defends spiritual intoxication against Solomon's prohibition, invokes the martyrdom of Mansur al-Hallaj, debates the Falcon (pride), the Parrot (mimicry), the Peacock (vanity), and the Shrike (carrion-eating), and is finally tested by the Hoopoe himself. Her love for the Rose is not a weakness to overcome but the fire from which all her wisdom flows.

No freely available English translation of this poem from the Persian is known to exist. This is a Good Works Translation from Classical Persian, produced by the New Tianmu Anglican Church with AI assistance. The source text is from Ganjoor.net, the principal digital archive of classical Persian poetry.

I. In the Name of God

By the grace of God, the pure Creator,
who gives knowledge to earth and heavens —

from the Nightingale Book I shall speak a few verses,
as water that had gone returns to its stream.

Take up the pen and make the heart's secret plain;
begin it in the name of the Knower of the Unseen.

The Lord beside whom none is worthy,
that He may open provision to His servants.

The pen ran headlong from the pain of separation,
raining blood in the likeness of rain.

As camphor mixed with pure musk —
its chain drenched in water end to end.

The pen is a diver in the ocean of meaning;
its words are all like gems from the mine.

For the sake of the grief-stricken, a comfort-bringer:
it remains until the Resurrection as a memorial.

It is the soul and spirit of the people of knowledge,
through reason and from the understanding of wisdom.

II. The Birds Go to Solomon

I have heard that in the age of Solomon,
when jinn and fairy were under his command,

he was sitting one day upon his throne —
fortune his ally and glory with his seat.

The birds came to Solomon's court
and raised a clamour against the Nightingale.

They wailed like the flute and struck the harp,
now on the head, now on the narrow breast.

When they opened all their beaks of hope,
they rubbed their wings and feathers on the dust.

All were making complaint against the Nightingale —
each one telling his tale.

Every secret they had hidden in their hearts
they told to Solomon, one by one.

All were making complaint against the Nightingale —
each one telling his tale.

"The preacher of the birds is a sickly little bird
who has set his pulpit on the treetop.

A mean thing, sour-faced, full of clamour —
yet a small bird with a sweet tongue.

Not for a moment does he bind his sweet breath;
he clings to no one for anything.

He always wears a colourless garment
and peddles hypocrisy and pretence and vanity.

With a hundred tricks he masters every art
when the season of spring and roses arrives.

Like a pot on fire he boils —
he does not sleep, all night he is in uproar.

He drinks the wine of grape-water,
moaning in sorrow like a lute.

In his rawness that rogue sings sweetly —
for the raw one has fame while the cooked one is silent.

When his eye weeps, his sigh wraps a turban;
the mouth of the Rose immediately laughs at him.

His stature is short, his cry is very loud —
O Lord, how many tricks he has!

He has no patience and is restless;
from yearning he makes himself conspicuous.

He has not one moment of taste or presence;
from the pain of love he is without endurance.

No one sees his face
except the Rose, who shares his grief.

If not — then seize the choice from his hand,
give us release from the hand of this drunkard!"

III. Solomon Sends the Falcon

When Solomon heard the story from the birds,
he grew angry, and swelled, and boiled.

In wrath he kindled a fire,
now burning on water and fire at once.

That instant he commanded the Falcon: "Go at once!
Go like fire and return like smoke.

See for yourself what kind of bird it is
that the birds raise such a clamour against.

Does he possess knowledge, or does he not?
Does he have the liver of lions, or does he not?

Why does he bring contempt upon the multitude?
Tell him — who gave him the decree of unity?

Not for a moment does he cease his uproar;
he does not gird himself in our service.

Why is he pained by our service?
And why does he choose this distance?

Is he perhaps mad, and drunk, and beside himself —
always heedless of good and evil?

In body they show him thin and wasted;
in every rose garden they show him wailing.

Of his self-sufficiency they spoke at length;
all the birds marvelled at his love.

When you come near him, smile —
lest he die of fright.

Do not speak harshly to him; lay a finger on your lip.
Guard him from beak and talon."

IV. The Falcon Goes to the Garden

The Falcon set forth, fierce and sharp-beaked,
after the blood of the poor gentle Nightingale.

He had dipped his talons and claws in venom,
spread his wings and feathers in majesty.

He kissed the carpet of the Sultan's service
and clad himself in armour from head to foot.

So drowned was he in the King's command
that his head went to the dust of the road instead of his feet.

The sign of a blessed servant is this:
he is skilled before the work begins.

It is for the greater to command the work, and for the lesser
to strive with his life in the work of the greater.

That lesser one who knows how to honour his debt —
ingratitude will never come from him.

That lesser one who had reason and courtesy
always held longing and desire in faithfulness.

That lesser one who contends with the greater
falls in such a way that he never rises.

Following orders, he came to the garden.
The Nightingale was in the rose garden, like a drunkard.

The air was perfumed like a musk-pod,
the meadow was luminous like the world above.

The Rose had bound her waist in pleasure,
as the Nightingale's piety was broken by her.

The beauty of the rose garden is from its impermanence;
the song of nightingales is from their loss.

The Nightingale's lament pleased his ear;
the colour and scent of the Rose pleased his eye.

For a moment love set the Falcon spinning;
love sealed his speech and breath.

When the Falcon came back to himself from self-forgetting,
he turned again to the business of the Nightingale's blood.

V. The Nightingale Speaks to the Rose

The Nightingale said to the Rose: "O heart-kindler,
light the lamp of loving-kindness.

Come, for tonight is a night of grace and longing —
long as the tresses of the moon-faced ones.

Count it a treasure: a night with the beloved until dawn,
telling each other many soul-burning secrets.

When two kind friends share their secrets,
they retell the tales of what has passed.

Eternal paradise is nothing but that moment —
yet no one has access to that breath."

VI. The Nightingale's Tale and the Gardener's Scolding

"One night, far from the lips and teeth of strangers,
I was biting the lip of the beloved with my teeth.

The Gardener came in and said to the Rose:
'Tell me — who was your companion tonight?

Who drew the veil from your lovely face?
Who bit your lip and ruby with their teeth?

You drank the morning breeze's breath and opened;
you fell into the hands of anyone and everyone.'

'My lips he moistened from midnight till dawn;
the breeze came and filled my mouth with gold.

My mouth was sucking the Nightingale's blood —
a drop of that blood has dripped upon my lip.

Do not forget the covenant and faithfulness;
come like sweet life into my embrace.

You have a thousand servants like me
who lay their heads at your feet.

I have no one like you in all the world;
not for a breath can I endure without your union.

You have a thousand lovers better than me;
without your lovely face my state is pitiful.

My lips are dry and my eyes rain tears —
rain is life to the dry earth.

I fear this turning sky
that makes the base noble and the noble base.

With one turn of its turning
the order of good and evil is reversed.

It would burn you in the furnace of fire
and kindle fire in my heart.

The autumn wind would leave you withered;
your absence would leave me frozen.

May our day never see such light —
our night of union become a day of parting.

May no day be sweet without your union,
for in your absence I would be on fire.

May there be no life without your union,
for you are my eternal desire.'

In this thought they remained until dawn,
unaware of fate — when suddenly..."

VII. The Falcon's Advice

When the army of bright day arose,
fate's warrior of separation appeared.

The Falcon said to the Nightingale: "O sleeper, arise!
Come, hang yourself upon my wing.

As an ant who wishes to see the Kaaba
sits atop the wings of falcons.

Solomon summons you to judgment —
what decisive proof do you have? Bring it.

What will you say to him? What kind of bird am I
that I wander the world free of care?

You were beguiled by the colour and scent of the Rose
and wandered far from the presence of the King.

Why do you set your heart on impermanent beauty?
Why are you rebellious against the command of lords?

Why do you bind your heart to faithlessness
and deprive yourself, not coming to serve?

Beware — do not turn your head from the Lord's court,
or you will remain bewildered with your feet in chains.

If you wish to be singular in the world,
revolve around the quarter of the fortunate.

From the people of heart you will find no disloyalty —
you will find nothing from them but faithfulness.

Listen to the speech of the people of reason and understanding,
if you have any news of knowledge and awareness.

A beggar, destitute and bewildered,
set out to seek his fortune in Shirvan."

VIII. The Beggar's Parable

"He came near the house of the chief minister of the land
and took a tiny room without a door.

For more than a year he rubbed, naked,
his body against the wall of the minister.

One of the minister's people saw him from afar —
this hidden secret became known to the world.

The vizier of Shirvan said to the man:
'What is your purpose, sleeping on our dust?'

He answered and said: 'O fountain of light,
may the evil eye be far from your face!

I am a heartbroken one, O lord of the world;
no one knows the secrets of my state.

Since the fortune of glory is in your house,
my heart is a bird caught in your trap and bait.

I rub my body against the wall —
perhaps one day you will admit me to your house!'

This speech pleased the ear of the vizier's soul;
he filled the man's lap and mouth with gold.

He became so close to the court
that his command ran over all of Shirvan.

If anyone wishes to become a lord,
let him revolve around the king and the lord."

IX. The Nightingale's Refusal

The clever speaker answered him:
"Do not speak to me in this way about this matter.

Go — I have no interest or concern for anyone;
from my love, not for a breath do I care for anyone.

You have never been in love with anyone;
you are still smoke, not yet fire.

Rarely are you beside yourself — you never remain so;
you will never know the worth of lovers.

The wine of love is drunk by that one
who makes himself forget all memory of others.

Forgive me, O lord —
the lover does not hear advice from the wise.

The station of lovers is above reason;
the way of the rational in love is ignorance.

Tell Solomon — O light of God,
turn the reins of your command away from me.

You have no hand of oppression over me,
for the pen does not write against the mad and the lover."

X. The Falcon Seizes the Nightingale

The Falcon said to the Nightingale: "Listen to what I say —
I will seek out a pleasant tale that has passed.

Those youths who kiss the hands of elders —
in old age the princes will kiss their feet."

When with a hundred kindnesses and graces
he began — or when he started fiercely like a Turk —

he struck his talons and carried her into the air,
squeezing her two or three times in his grip.

When the Nightingale saw that the matter had left his hands,
fallen from his feet, the beloved lost —

XI. The Nightingale's Surrender

He said to the Falcon: "O you who are both sting and sweetness,
draw a curtain over me, disgraced before the world.

Since you have shown kindness and displayed greatness,
have mercy like a lion — leave off the wolfishness.

Let me go so that for Solomon
I may fashion a gift of praise from heart and soul.

For the way of the wise man is this:
in every task this is the craft.

When the wise come before kings,
they compose the prayers of the dawn in verse.

Three things serve as a means before kings:
skill, or wealth, or an eloquent man.

Whoever shows himself empty-handed,
his work will always show lowliness.

I have neither wealth nor skill,
but I have a treasury of speech — I will bring it.

Come then, prepare yourself and let us go,
from whatever you have, old and new.

Since the road is ahead, why do we lag behind?
Even if we are broken-winged and bound-footed.

Come, let us unfetter our feet once,
let us measure the road on the crown of our heads.

Let us kiss the ground in the feast of the World-Ruler
and speak the prayer of his fortune a hundred times."

XII. Message to the Rose via the Morning Breeze

As they were going over the mountaintop,
the morning breeze came to the rose garden.

The Nightingale caught the breeze's hem with a song —
both of them scheming for the sake of the beloved.

He said to the morning breeze: "Arise,
go and cling to the skirt of my beloved.

Say to her: 'How is your peace with me?
Without you, my liver is a single drop of blood.

In your absence, O heart's ease,
neither patience remains, nor sense, nor calm.

My heart yearns for you, O sweet soul,
like the desire of Khusrow's heart for Shirin.

If once more I see your face
and sit a moment before you in private,

I will not care for the grief of the world at a grain;
I will not die, even if I die of it.

May no eye but mine see your face;
may the world's grief never see your quarter.

If you grant me life, I shall remain;
if not, I scatter my soul upon your love.'"

XIII. The Rose's Lament

The morning breeze came to the garden;
to her eyes the garden looked like a furnace.

The Rose had washed her hands of the Nightingale entirely —
her garment torn, sitting in blood.

A thousand thorns in her feet, her hand in mud,
the Nightingale's absence settled deep in her heart.

Like a cypress in the meadow, staggering,
she wailed and said: "O dear ones,

together it was sweet for us in the garden;
all the birds envied us.

May the envious ones have nothing but blindness;
may there never be distance between companions.

This is all the turning sky ever does —
it casts distance between those who love."

XIV. The Nightingale Praises Solomon

When the Falcon returned to Solomon's court,
the birds were drawn up rank upon rank.

The Nightingale laid his head upon the ground
and, girded for service, opened his tongue.

He gave thanks to the King and spoke a prayer;
he spoke much praise and glorification of Solomon.

"You are that king whom serpent, ant, and man —
beast, game, and fairy — all obey.

Kingship in the world befits you,
who hold bird and fish under your command.

There is no sovereign better than you —
generous, crown-bestowing, throne-holding.

You are the messenger of the Everlasting King;
in aspiration you are beyond deficiency and perfection.

From your quarter, may the thornless rose grow,
and may the morning breeze sweep the thorns like a servant.

Your desire and wish have been granted;
your heart has been made perfect by the light of glory.

You are the sought one wherever a seeker is;
your heart has become drunk on the secret of meaning.

I chose distance from your service
because I did not see myself worthy of serving you.

If God grants me life henceforth,
I will be the servant of your presence from this day."

XV. Solomon Forbids Wine

Solomon said: "O eloquent bird,
why do you drink wine like the libertines?

Now you are drunk, now sober;
now asleep, now awake.

In mourning, all the birds have placed dust upon their heads,
sitting with their faces pressed against the earth.

All are in mourning, in sorrow and in pain;
they are free and singular from all that is base.

Yet you take a new bride every moment —
I do not know if you are a Gabr or a Magian.

Drink a wine that carries no ill drunkenness,
whose delight has no face turned toward selfhood.

A wine by which your soul is gladdened,
from whose hangover your heart is freed.

A wine whose quality is ill drunkenness —
call it forbidden, even if it be the Water of Life.

They forbade wine for this reason:
it was being drunk among the rabble.

Do not be drunk among the rabble,
for drunkenness makes secrets plain.

The pleasure of wine is not worth its hangover;
a one-night bride is not worth the mourning.

Do not consume what makes you lose your reason
and leaves you in delusion every moment.

Do not consume what leaves you in sorrow —
it would be your everlasting affliction."

XVI. The Tale of Harut and Marut

"Have you heard the tale of Harut and Marut,
who were servants of the Court of the Divine?

At first they were angels upon the heavens;
in the end they became like devils kneaded from grief.

They were far from greed, avarice, and lust;
unaware of drunkenness, they were veiled.

When Adam was sent into the world,
fire fell into the souls of both.

They went to God's court and said
every secret they had hidden in their hearts.

At first they had told this tale:
'Sovereignty is more fitting for us.

The children of Adam commit corruption and bloodshed;
they fill the world's affairs with tumult.'

Since they saw themselves as better than Adam,
after that they never saw the face of improvement.

The Lord of the world gave them His command
and sent them to the kingdom of this world.

When they saw the face of Zuhra the radiant,
they drew the line of their own ruin.

They fell in love with her, lost themselves;
neither by day had they rest nor by night did they sleep.

Zuhra came and seized both by the ear
and whispered secretly to both:

'If your desire for me is complete,
nothing is permitted except obeying my command.

Put on the garments of the sinful;
commit corruption, shed blood, and drink wine.'

They did no corruption and shed no blood, but they drank wine;
when they drank wine, they committed corruption and shed blood.

They gave Zuhra the Greatest Name;
like stones, they fell into the well of grief.

When Zuhra learned the Greatest Name,
not a single hair of hers would burn in fire.

She recited that Name and ascended to heaven;
the moon became her doorkeeper and the sun her guard.

They remained upon the earth,
drunk and reckless, to the delight of their enemies.

When from drunkenness both became sober
and awoke from that heavy sleep —

when fate makes its decree of good and evil,
no one knows what to do with himself.

They raised a sigh wrapped in fire —
but when the deed is done, what good is a sigh?

Standing with their souls, begging pardon:
'Sin belongs to the servant, forgiveness to the kings.

We are so ashamed of what we have done
that we do not even have the face to ask forgiveness.

Give us our punishment here, where
there is no yesterday, no today, and no tomorrow.

The punishment of this world comes to an end;
the punishment of the next world has no end.'

In Babylon they hang upside down in a well of water,
yet from the water they find nothing but regret.

People go to Babylon, to the mouth of the well,
to learn sorcery at the hour of dawn.

They learn from them whatever they wish;
they do to themselves from them whatever they wish.

You are your own Harut in the well of selfhood,
always drunk on the wine of greed.

At first you were higher than the heavens;
you were pure from the dust of dark earth.

The abode of dust became your desire;
your soul bowed its head from throne to floor.

You have cut yourself off from your own origin;
you have seen that place from here.

I will tell you a fine parable — listen,
even if listening to me is worth only a grain.

From the dust of you two worlds have gained light —
for when has seeing ever been like hearing?

The world is a well, and fire is the wealth of this world;
the desires of this world are like Zuhra.

When you return from here as from there,
will you become a partridge of the mountain, or will you be a falcon?

If your inclination is toward pomp and rank,
you will always hang upside down in this well.

Thirsting in soul, yet you are at the water's edge —
the water has passed over your head, yet water is nowhere to be found.

You will remain forever seeking at the door,
far from the world, heart always full of fire.

You will remain forever in hardship and grief,
finding no confidant in either world.

You will remain forever wounded and tight-hearted,
in pain and burning and lament, like a harp."

XVII. Our Wine Is the Wine of Meaning

The Nightingale answered him: "O Prophet,
our wine has neither cup nor goblet.

My intoxication is from that red wine of meaning
whose cup's drink is from the water of Tuba.

My heart has the care of that moth
whose candle has no care but for itself.

Whoever is a lover of the Face
is always awake until dawn.

When the Cupbearer's heart burns with wine,
how would he care for food and sleep?

My body is thin and wasted, O Solomon —
yet I say I am greater than all the birds.

I am caught in the trap of the Beloved's love;
I am a prisoner in the trap of separation and affliction.

The birds saw nothing of me but a form;
since the birds did not give their souls, they did not see it.

Only one is aware of our pain
who, like us, is always liver-scorched.

Only a companion knows our pain
who has not strayed from love's road.

Only one has a scent of our pain
who is always in search and seeking.

From those wines I drank at dawn
from the hands of the cupbearers of the King's assembly —

if a single drop were poured down your throat,
reason and wisdom would flee from you."

XVIII. Mansur al-Hallaj

"From one draught of that wine they gave Mansur —
he said 'I am the Truth' and filled the world with uproar.

When the cup of unity was placed in his hand,
the jurists issued their decree for his blood.

Two hundred of those who had issued the decree
fell that instant from life.

They brought him to the market, drunk —
he held his head manfully in his hand.

He circled the gallows and spoke:
'It was divine jealousy that seized me, not the strangers.

I was going at dawn to the street of the Beloved;
I saw a shadow fallen on the road.

That one glance carried me away from myself;
it placed a sign upon the road before me.

I looked upon the face of a stranger —
and from God's jealousy I received the sting.

Why should the lover not be so bewildered
that he circles only the door of the Beloved?

When the sun enters through someone's door,
how could the existence of a mote appear to his eye?'

They raised him on the gallows; the stone-throwers
hurled stones at him from every side.

From gallows, stone, and rope he felt no grief;
not by a hair did he diminish his 'I am the Truth.'

They came at him with voices all at once —
door and wall and wood and rope and gallows.

They broke the cord of his life that moment;
they washed him in the water and fire of love.

The 'I' was annihilated in the essence — it was nothing;
the 'I' was not — there was God.

A wave rose from the sea to the plain;
the shell broke, and the pearl returned to the sea.

The 'I' of the narrow vessel — Hallaj removed it;
when it was full, it overflowed and was plundered.

A water-jug in the ocean — what does it weigh?
Yet the ocean cannot fit in a small pitcher.

The mountain's firmness before the power of the wind —
every grass cries out from every wind.

Thousands of cups of that wine they drank,
yet they did not reveal the secret of the Truth."

Then the Nightingale swore an oath in that breath:
"I will drink wine no more — God knows best.

For a moment I have an uproar from the love of the Rose;
a tumult rises in my heart every instant.

When the Rose packed her things from the garden,
my desire was bound like a captive's."

XIX. Solomon Praises the Nightingale

When Solomon heard the tale from the Nightingale,
he wept greatly over the parting from the Rose.

Then he said to the birds of the air:
"It was backbiting you practised against the Nightingale.

Whoever goes alone to the judge
returns from the judge contented and happy.

Speaking face to face is agreement;
making accusations in someone's absence is hypocrisy.

When a dispute is reasonable,
speak it to whoever is concerned.

When the Nightingale came, the time for backbiting —
not one of you stirs now from awe.

In his absence each of you was a lion,
your sword stained with the Nightingale's blood.

Your case against him is like a handful of foot-soldiers —
like the tale of the cat and the mouse and the wine."

XX. The Cat and the Mouse

"One night a mouse was searching for food,
stepping like ants on the way to provision.

He went circling the house of the wine-seller,
looking for grain — but grain he did not find.

He saw pure wine standing in a jar;
he drank that wine out of greed for grain.

He drank two or three cups, got drunk, and said:
'In manliness I have no equal in the world!

Where else is there one like me in courage?
The whole world before me is but a speck of dust!

If all the world were clad in armour,
before me they would forget manliness.

I will seize the whole world with the sword!
I will chain the feet of lions!

I will bring all the world under my command;
I do not care about anyone, not by a hair.

No king is my equal;
the mountain cannot bear the feet of my army.

All the leopards are afraid of me;
before my feet they are like dust.

From now on — who is the mangy cat
who scratches the heads of mice with her claws?

I will command the mice, in the hour of honour,
to hang her head from the gallows as a lesson!'

As it happened, the cat was coming from the hunt,
growling like a lion for the blood of mice.

The mouse was still playing that drunken tune —
the cat came in and seized the mouse.

The cat was twisting the mouse's ear;
the mouse was kissing the cat's paw.

Under her foot she was softening him gently,
adding to his hardship and pain.

In despair, with hands upon his head, he spoke;
tears rained from his eyes as he said:

'For God's sake, O king of the world's lions,
do not oppress me — look at my state.

If I am nothing, at least you are something;
do not insist so much on nothingness.

If you spill my blood — you can.
I brought my head to your feet — you decide.

When a servant sins in drunkenness,
the lord's lordliness forgives him.

In drunkenness I babbled nonsense here —
never again will I say such things.

In drunkenness all the libertines in the tavern
speak such idle drivel.

For everything I said in drunkenness I ask pardon;
if I went astray, I am still on the path.

From now on I will be a servant of your quarter;
if I live, I will be one who prays for you.

When things have left his hands and the man is drunk,
the drunkard does not know what he says.

Whatever he says is not counted;
he seeks his heart's desire at random.

Forgive me now, for friendship's sake,
for out of mercy you are my comforter.'"

XXI. The Cat's Reply

"The cat answered the mouse and said:
'Do not speak! Be silent, O mouse!

You have trespassed against religious law and got drunk;
if I spill your blood, there is just cause.

My master gave me good counsel —
from that counsel I became fair-faced.

He told me: do not raise your head too high,
even if you are an elephant and your enemy less than a fly.

Do not feel safe that he is small or slight;
his sting will make your heart ache.

Do not feel safe from his schemes — for suddenly
through cunning he will cast you into a well.

I did not forget the counsel of my masters;
that counsel became like a ring in my ear.

Cut off your hope of salvation from me;
you have no business left but dying.

You will not escape my hand alive,
for I have long lain in ambush for you.'"

XXII. The Birds Fall Silent

The birds came to court like devils,
making the court full of tumult.

When they saw the Nightingale, they went mute;
in that state they all lost themselves.

Solomon said to the Nightingale: "Where are you?
Why do you not enter the arena of the birds?

Why have you gone silent, O eloquent one?
Scatter pearls and coral from your ruby lip.

Open your tongue and tell the tale of your state;
speak the story of all things through and through.

Since the birds have come now to judgment,
what decisive proof do you have? Bring it."

XXIII. Not Every Bird Is Worthy

He answered and said: "O fountain of light,
may the evil eye be far from your face.

What shall I say, and to whom shall I say this truth?
When does the tongue of thought know nature?

Who are these two or three withered hearts
with their feet stuck in water and mud?

They have not cut their greed for trap and grain;
they have not tasted the wine of the Beloved's union.

Like frozen stone in their self-sufficiency,
they have spent their lives in play.

I have no share in their condition;
therefore I have cut myself off from their chatter.

I fled from the birds for this reason:
I saw no one among them who truly sought.

If I were to heave a sigh from this narrow heart,
I would burn Mars and Cancer upon the sky.

Venus would tear her own gall at once;
Mercury would make dust of his own portion.

The moon would fall into a well and become a fish —
O You, from whom sovereignty exists in the plain of being!

By your fortune, O Creator of the world,
may the cloud of your desire be the world's work.

I will tell the state of these tyrannous birds;
I will tell what each one knows of the work.

I will seek out all their tales,
and after that I will seek knowledge and honour."

XXIV. The Simurgh Speaks to the Nightingale

"You are a Simurgh, yet you have no art among the birds;
like other birds, you have no passage on this road.

How long will you circle inside your own house?
Come to the field, if you are a man of battle.

You went into the sea of non-existence like a fish;
come to the plain of existence, if you are a king.

Be a companion of the assembly of lovers;
be yearning for the cup of longing.

If you are a sincere recluse,
why, like crows, are you dead in lust?

If you are a recluse and a wayfarer,
why are you perishing in the bondage of this world?

You have nothing in the world but a name —
the same shape the painter has painted.

Outside you have fame like a herald;
inside you are like the outside of a dark pot.

In the world you have much fame,
yet you are a sorrowful and mournful bird.

If you exist, then go into non-existence;
your absence causes us grief of but a grain.

Solomon named you king of the birds —
clear the thorn of oppression from the birds' path.

If you are a general, then lead the army;
if not, become dust — do not make a fire.

And if you have no care for yourself,
why, like a candle, do you have a hundred moths?

You are neither candle nor moth — what kind of bird are you?
Neither friend nor stranger — what kind of bird are you?

You cut yourself off from the company of friends
so that you could make easy both your eating and sleeping.

If you were in the gathering, you would become the gathering;
you would be the candle, and for you it would become the candle.

Be among the people, and be with God;
like the soul with the body — sit with it yet be separate from it.

When you enter multiplicity, seek unity;
gaze upon body and soul and be amazed.

You circle only around yourself, alone —
why do you strike like me, alone like a lament?

In solitude, where will you arrive?
With a friend one can cross the stations.

In solitude only one can sit:
one who can wash clean the image of everything other.

In solitude only one is a seeker:
one who is not trapped in the snare of the self.

Otherwise you will be trampled by the devil;
you will circle around trickery and excuses and the devil.

Otherwise you will remain trampled by the ego,
tormented in everlasting affliction.

The fiend will block his way of freedom;
with every wind he will give over his fancies.

He remains captive in the devil's hand;
he does not see the road and way of truth."

XXV. The False Hermit

"I have heard from a wise elder:
a youth in the gorge of Mount Alvand

had taken a corner without provision or drink,
like a man of Haydar, wearing felt.

Like the Simurgh, behind the mountain of contentment,
a companion in unity, far from the crowd.

He had washed his heart clean of impurity;
he had risen from himself and sat down in himself.

Yet he had not served the elders
nor taken a blow from the master of wisdom.

He was going alone on the endless road —
there is no kingship without sainthood.

His sister brought him bread every day;
he lived on a single piece of bread.

One day he said to his sister: 'O my soul,
go — do not trouble me any more.

The grace of God has been kind to me;
He has entrusted the service to Rizwan.

He brings me sweets and bread,
flowing from the kitchen of the Abode of Paradise.'

See what the old man said to himself —
perhaps the devil has caught him in his trap.

They told this tale to the master of the time.
'I know of his breaking and his complaint.

The devil has played many tricks on him;
now the devil's trick has come to fruition.'

The master gestured to a good man:
'Go there — seize him from head to foot.

Say: O you who are with all yet apart from all!
The master sends you greetings, O good man.

You have wandered so long that you became heavenly;
you forgot your friends from memory.

The Lord gave you much provision and sustenance;
give us our share of what God gave you.'

To the servant he gave a single piece of bread and sweets —
the outside sweets, the inside full of nothing.

When the man brought it before the clear-sighted master,
the sweets were filth and the bread was dung.

Whoever has no guiding master on the road
has Satan as his companion on the way.

If you wish to become wise,
revolve around the heaven of the elder.

A youth who kisses the feet of elders —
in old age the princes will kiss his hand.

To walk the road alone, unseen — that is ignorance;
to walk the road on the road already walked is easy.

The tree of the wild forest bears no fruit;
it is comely, but eating it is not fit.

See the tree that the gardener tended:
it has a lovely shape and sweet fruit.

Your body is Qaf, and your soul is the Simurgh;
from being the Simurgh, you need thirty birds.

The veil of Mount Qaf will stop you, and that is all;
when it blocks you, turn halfway back.

You have only heard a name of the soul;
you have seen the existence of the soul as the body.

The whole world is full of the soul's traces,
yet the soul is hidden from all the world.

You are a Simurgh, but in a veil;
you are a sun, but behind a mask.

Pass beyond the Mount Qaf of the body;
journey to the kingdom of the spirit.

You are a bird of the heavenly nest,
yet like falcons you remain far from your nest.

Like crows, you died on carrion;
from purity you became content with dregs.

Like falcons, spread your wings for a moment;
fly out of this cage and this trap of desires.

When like falcons you abandon trap and grain,
you become the companion of the King's hand, royally.

You will fly from this heap of earth to the heavens,
circling with the birds of the spheres.

Otherwise, every moment without wing and feather,
like a bird at every door you will wander door to door.

Sometimes in water you will circle like a fish;
sometimes like water you will be in ruin."

XXVI. The Father's Advice

"I have heard that in a time past
there was a prince who had become the ruler of his age.

He had seen much of the world's good and evil;
from every wise heart he had heard counsel.

He said to his son: 'If you would be victorious,
if you are wise-hearted, learn some counsel.

The wise give counsel in sobriety;
the fool does not take counsel from the wise.

Do not be disobedient — obey your father's command;
a father never wishes evil for his son.

A son who is unworthy is no son;
a father who teaches evil is no father.

If for the continuation of the line you take a wife,
she will guard you from every ruin.

Take refuge in the word of the Prophet:
if a job does not go wrong, it surely hits the mark.'

The son said: 'O father, your counsel is a chain;
your chosen counsel is beyond counting.

Women are a trap, and Satan is the trap's maker —
do not throw me into Satan's trap.

Be at peace and guard your heart with me,
for I will never bind my heart to this affair.

When reason does not become the slave of lust,
my heart will never become scattered.

A thorn has entered the sole of my foot;
a harder task than this has come upon me.

My father tells me to take a wife, and my heart says:
do not become the companion of affliction, do not be wed.

I do not know whose command to follow —
my father's, or shall I abandon my head?'

The father said: 'Do not put aside this quality;
do not become bitter, do not turn sour, do not make a fuss.

Remove the noise and harm from your head;
bring your heart back from such talk.

At first strive in the work of goodness,
for there are calamities in delaying work.'

They came together and held a wedding —
Muslim and Magian and Gabr and Zoroastrian.

The first night between husband and wife —
the halter of the body's lust was placed on her.

If the wife is wise, like a mule
she will gently remove the halter from her head.

And if she is a fool, she becomes like a donkey for the wife,
becoming a shield for the arrows of affliction.

'Tonight stay — lest you become less a man;
without a husband, do not circle around a wife.'"

XXVII. The Nightingale Debates the Falcon

"Come, O Falcon, fierce and swift of flight —
do not be proud of rank and glory and ease.

You boast that you sit on the hand of kings,
yet you do not know the custom and manner of kings.

They seat you on their hand deliberately,
then cast you like dust into the plain.

If your ego had not made you vain,
if your eye had not made you short-sighted,

why were your eyes sewn shut?
Why were you trained on carrion, like a common bird?

Why do you remain in mourning for yourself?
Why have you not read the secrets of the Truth?

They bound your feet and opened your eyes;
they placed the hood of heedlessness on your head.

You are stuck like the blind in your own grief,
not seeing the expanse of your own world.

When they lift the hood of heedlessness from your head,
you beat your wings toward the nest in resolve.

You would fly — but the bond of the leash
pulls you back.

Alas — if contentment were your companion,
why would the foot of your heart be in anxious thought?

Until you die in servitude,
you will not be accepted at the Sultan's court.

If your eye had been your companion,
how would you have been a caretaker of this and that?

You are the falcon whom the hunters of the world
are glad of — while you are in grief.

From the nest of the world of the soul
they brought you for the hand of kings.

You sat on the hand of your own desire;
you wearied your soul in the chain of greed.

They sewed your eyes shut in exchange for your sight;
they taught you like crows as a display.

Like the blind you sit at the roadside;
open both eyes, so you may see the way.

Cast off the hood from the head of the soul;
for the pleasure of the body, do not torment the soul.

Break the bond of lust's desire for drunkenness;
fly to your own nest — for you are free.

Hear from me, O bloodthirsty hunter:
refrain from fierceness and bloodshed.

From now on, harm no one — be at peace;
do not eat the world's grief — be devout and be at peace.

For nothing you shed the blood of so much prey;
on the day of reckoning, you too will be prey.

Think of the tyranny of the turning sky —
for one day you too will be humbled and sorrowful.

If you are a man of the path, do not harm an ant,
for an ant on this road is not idle.

If you are a madman like the whispering devil,
if you have talons sharp as diamonds —

as long as you make claims of manliness against me,
perhaps you have not felt the grip of real men?

In manliness you have no firm footing;
better that you keep the chain on your feet.

If you are a man, do not be vexed by the enemy;
gentleness is better than war.

And if you wish that in the world, like a servant,
the people of the world lay their heads at your feet —

cast the crown of lordship from your head;
throw your own head in the path of the lesser.

With the water of knowledge, quench the fire of wrath;
do not place the arrow of cruelty in the quiver of wrath."

XXVIII. The Nightingale Advises the Parrot

"He said to the Parrot: O sugar-eating bird,
have you ever been my companion in grief?

You peddle eloquence without grace;
grace is needed first, then eloquence.

If they saw your sharp nature as an ally,
in anger they cut you off from the company of friends.

When the master of speech opened your eyes,
your eye fell upon the surface of the mirror.

In the mirror you saw your own face;
you thought you heard speech from yourself.

In the mirror you saw your own face;
you lack the eye of reason and wisdom.

Alas, you remained fixed on falsehood;
you remained heedless of the master of speech.

Do not hold this mirror before you any longer —
place the face of the master before your own mirror.

If you truly recognise this mirror,
how will you remain upon the mirror's face?

If you see fire in the mirror,
you will see its likeness also in the manner of the mirror.

Seek yourself outside the mirror;
break the cage — fly to the summit of the heavens.

Do not be deceived by this counterfeit speech;
do not make yourself skilled through ignorance.

Many in the garment of their own beauty —
when they see beauty like yours, it is beyond measure.

If through ignorance you had shown yourself truly,
you would never have been caught in the cage.

If you read the knowledge of the whole world,
without love you know not a letter of it.

To walk the road alone, unseen — that is ignorance;
to walk the road on the road already walked is easy."

XXIX. The Parable of the Mirror

"I have heard from the elder of chivalry,
in the schoolhouse of the city of generosity:

the tongue of the state and the counsel of the garment of speech —
the prophet learns from the active intellect.

I will show you a fine parable
that will unlock a hundred fortunes for you.

Command them to bring a master craftsman
and fashion a mirror of polished steel.

From India bring parrots;
fill the nest to the brim with sugar.

He brought a parrot around the mirror
and took it to the private chamber of the king of the world.

Behind the mirror, beneath a blanket,
like Moses he spoke to the parrot as one who converses.

The crooked-thinking heart of the parrot supposed
that a parrot was teaching a parrot.

By this contrivance the parrot became eloquent —
thus does the angel instruct the human.

Of Simurgh and nightingale and lark,
only this one bird has the clever nature.

Of the human species, it is the prophets
who have that capacity and that knowledge.

The angel comes to the limit of the human;
it sits behind the mirror of the soul.

It teaches the prophet the knowledge of the human;
the prophet brings that knowledge into speech."

XXX. The Discourse

"O parrot of the cage — until you die,
you will not escape the bonds of captivity.

When they drew you in the rank of form,
you fell into the trap — they moved on.

Die to pleasure and renounce sugar;
like the Simurgh, pass beyond all the world.

If you renounce sugar, then like a falcon
you will reach the spiritual India again.

Otherwise you will remain fixed on falsehood,
like a blind man without a staff, stuck in the mud.

You will roll like a bird with its head cut off,
having cut your own wing-feathers with your own hand."

XXXI. The Nightingale Debates the Peacock

"Come, O bird in a coloured garment without scent —
you have a Turkish head and Hindu feet.

A body clothed, but a naked soul;
a laughing lip, but weeping eyes.

You have not wiped the rust from the mirror's face;
you have dressed the mirror in a hundred colours.

If gold gilds iron,
the iron does not take gold's colour truly.

How can ornament make the moon-like ugly?
How can a fist become a finger with a blow?

Why do you sell this colour without scent?
Why do you not hide your feet from people?

You display yourself entirely,
yet your faithlessness reaches to the Mountain of Qaf.

Better than a reputation is the fame of modesty;
better than a peacock are the feet of the peacock.

See yourself, and come out of selfhood;
stroll into the quarter of non-existence and pause.

If you remembered your black feet,
how would your heart be glad in its display?

Like the Nightingale, cast off the coloured garment;
put on the patched robe, like the Falcon.

Neither your colour will remain, nor wing, nor feather;
do not be proud of this counterfeit colour.

What glory comes from the glory of that —
that they place your feather on the head of the trusted?

What profit — tell me, O merry bird —
comes from the painter's design on the bathhouse door?

You became proud of your own colour
and wandered far from the presence of the King.

All colour, yet of us you have no scent;
all scent, yet of us you have no scent."

XXXII. Cutting Off Ornament

"Go — cut off the head of the peacock of lust,
for the scent of desire is carrying off your head.

Beware of the coloured house of lust;
arise from the chains of your own desire.

When the colour of your lust becomes colourless,
all the world will seem narrow to your eyes.

The inside of your soul's house is dark;
what use if a golden crown is on your head?

With the colour and ornament of the world, like a peacock,
you cover your darkness with a show of modesty.

Do not rejoice if your affairs go well,
for the days of good and evil will one day end.

Neither joy nor grief lasts forever;
life comes to an end in good and evil."

XXXIII. The Nightingale Debates the Shrike

"Come, O immature bird, where are you?
Why are you heedless of your precious life?

Alas — the leaf of your life has gone with the wind,
not having made yourself glad for a moment in the world.

If you had wings — that is, knowledge;
if you had flight-feathers — that is, vision —

you would fly to the Tree of Eternal Life;
otherwise you will remain here until eternity.

From longing for the nest, O bird of the heavens,
you have been staggering and falling upon the earth.

Do not be slow, for time is fierce —
the deeds of children displease the elders.

Greatness — yet you harm the lowly;
a little freedom — yet you eat carrion.

A nose stuffed with the stench of carrion —
like a crow and a dog, you devour the rotting dead.

Do not sit with crows and dogs
if you wish to see the Simurgh's rose garden.

You are sober, yet your heart is heavy —
know that from eating carrion comes lowliness.

You have bowed your head to carrion;
why do you not place the crown of knowledge on your head?

Why are you not a lover, so that you might be?
Scratching outside the circle of the devout —

be drunk first, so you may become sober;
become disgusted with your own life."

XXXIV. The Shrike Accepts Counsel

"Take counsel from me, O wise one;
put a chain on the feet of anger and wrath.

Set the hat of poverty upon your head;
give the greed you have even less.

Sew shut the eye of sedition against Him;
teach it sleeplessness, like the wind.

Set your own hunter loose upon it;
instead of bread, give the wicked one only scraps.

If you humble it like Joseph,
you will make it the Beloved of Egypt, like Joseph.

It has closed the door of the fortune of felicity —
the exposition of the world of the unseen and the seen.

Like a conjuror, it holds marbles under its box;
so many marbles that no one can count them.

With every friend whose time has come,
it steals the marble of man's and woman's life.

They revolve after one another in its turning —
two servants on its road: Roman and Hindu.

The earth of the lowly is its heaven;
the palace of the exalted is its threshold.

Listen to this speech with the ear of understanding;
sacrifice soul and body for this speech.

While there is opportunity, the work should be greater;
if regret comes, when will it be of use?

Light the lamp of the heart from the candle of the soul;
learn the principles of knowledge from the masters.

If you serve the master with your soul,
you will benefit from service and become a master yourself.

But your thought does not have that capacity;
your riddle-speaking has no life in it."

XXXV. The Hoopoe Challenges the Nightingale

"Come, O Hoopoe of true guidance —
what news do you bring from every land?

You wear a coat, yet have no pain;
you tend a flock, yet have no manliness.

Strip the body — put dust on your head:
a coat without permanence, a counterfeit crown.

Only one is worthy of wearing the crown
who has royalty in his lineage.

Only one is worthy of the King's nearness
who is fit for divine glory.

If the head of the hopeful wears a crown —
think: is it truly for the crowned one?

You wear a patched robe and a jewelled crown;
a jewelled crown does not suit a patched robe.

The way of the crown is reason and justice;
what you have gained is nothing but wind.

When the sun is above the mountain for you,
what hope do you hold for the spent day?

Fly to the Tree of Life;
otherwise, without merit, you will remain here.

Your aspiration is at the measure of your own selfhood;
my aspiration is beyond the heavens in measure.

You have bowed your head to carrion;
why do you not place the crown of knowledge on your head?

People are pained by the colour and stench of carrion;
they guard their noses from the stink of death.

I am the bird who sings in the garden;
you are the bird who scratches at the thorn.

You have been faithless to Solomon;
I am his prayer-sayer with heart and soul.

Perhaps you have not heard, O small bird:
disobeying the command became unblessed.

Until you die in servitude,
you will not be accepted at the Sultan's court.

From afar they show me a sign;
for me, doors are constantly opening.

You sit on the tips of your toes with head raised —
your head and feet cut off on every side.

Do you think the libertines of the tavern
will take your blood and make their talismans?

The kings of the world's kingdom, like Alexander,
wear the crown on their heads for the sake of justice.

Go — remove from your head this crown of injustice,
for injustice brings every crown to ruin."

XXXVI. Resolution — The Hoopoe Gives Permission

The Hoopoe said to the Nightingale: "O bewildered one,
why did you deal unjustly with them?

Do not be ignorant, O you who have thrown faith to the wind —
for ignorance deals injustice upon all.

Do not scratch and claw the inside of the wounded heart;
like a cooked pot, be still — how long will you make noise?

Since the love of the beloved is a flowing treasure,
it is better hidden within the heart.

Go — burn and endure in love;
do not lay open the secret of your heart to anyone.

Rise from the bondage of your own self and sit;
do not tell the tales of before any longer.

The tale has grown old from being told so much;
the inside has grown threadbare from being told so much.

New speech, like a rose, finds its blossoming —
not like the Nightingale, retelling the same tale.

The talk of love, though it is sweet,
yet people have become path-seeing through proof.

Go from here, O head of tumult and judgment;
if you have a store of knowledge, bring it.

Speak according to what you have;
come into the field, if you are a man of action.

Why have you made idle talk your trade?
You have not thought of yourself like real men.

Since the work of my time is a battlefield,
today my business with you is a tough one.

My speech is the tale of friends;
my address is to the preacher of the garden.

I will twist him and see what he says;
what can he say but shout along the way?

Do not cry out — choose silence;
look into your own face with the eye of certainty.

When I open my tongue with a single point,
I will bind the speech of the bird of the garden.

First I will ask you about Unity;
second, Faith; third, Abstraction.

My first word with you concerns the Essence;
in the end, the argument is about the Attributes.

Come, sit — tell me from the beginning:
why has God no like and no equal?"

From the Hoopoe, the lovesick Nightingale was undone;
from love of the Rose, he was suddenly turned upside down.

He laid his head before the Hoopoe then:
"I erred — do not hold it against me — God forgive me.

My heart was wounded from the pain of separation;
that is why I was harsh with the dear ones."

He laid down his shield before the Prophet:
"Grant me leave to go before the Beloved.

Beyond this I have no strength for separation;
I am as one who has no soul.

Do not ask service of the lover and the madman,
for he himself is burnt from the pain of love."

Solomon gestured and commanded:
"From now on, your state was known to me.

Leave him with his love," he said to the birds,
"since you cannot bear the force of his speech."

The Nightingale went out from Solomon's presence,
after his beloved, to the rose garden.

When union with the friend became possible,
no more can be written of this.

My speech became the tale of friends;
my address was to the preacher of the garden.

When the Nightingale Book came to its end by grace —
like men of the Truth's road, walk in certainty.

O Attar, you are the soul of lovers;
you are aware of the gift of the Knower of the Unseen.

O Lord, You are the worshipped and the Judge,
the All-Hearing, the All-Seeing, the Unique, the Merciful.

You forgive the sins of all the world —
and after that, this weak and weary wayfarer too.

I have spoken much in detail of the soul's tale;
I have brought the tale to its end.

XXXVII. Conclusion

If you have understanding of the soul's explanation,
your foot stands upon the crown of the seven heavens.

Otherwise, though I told you the explanation of secrets,
it is like the scent of the garden before one who has lost his nose.

What use is this mirror-holding
when you hold a mirror before a blind man's eye?

You are a royal falcon, and the birds of wrath and lust
have placed the chain of heedlessness upon your foot.

Break free from the hand of heedlessness;
measure the headless road upon the crown of your head.

XXXVIII. Supplication to God Most High

O Lord, You are the Knower of the world,
higher than the world and the soul of the world.

There was no earth, no Iblis and no Adam,
no world, no atoms of the world.

You are the Nurturer, the Creator,
who paints forms without ink or pen.

With Your own hand You kneaded the clay of Adam;
upon his head You wrote our destiny.

To Saturn You raise whomever You will;
in disgrace You cast whomever You will.

My sin — if it stretches from Pisces to the Moon —
yet Your mercy is greater than the sin.

Forgive the crime of Attar, O Lord;
do not hold his soul in heedlessness and chains.

You are the Wise, the Knowing, the Ancient,
the Forgiving, the Grateful, the Gentle.

In mercy You forgive all the world,
for You are the Living, the Pardoner of Sins, and the Judge.

Colophon

The Bolbol-nama (بلبل نامه, "The Nightingale Book") was composed by Farid ud-Din Attar of Nishapur (~1145–1221 CE), one of the towering figures of Sufi mystical poetry. The poem is the companion and counterpart to Attar's masterwork, the Conference of the Birds (Mantiq al-Tayr). Where the Conference follows the Hoopoe as guide and presents the Nightingale as the bird who refuses the journey for love of the Rose, the Bolbol-nama makes the Nightingale the hero — summoned to Solomon's court against her will, she transforms from accused to teacher, defending the supremacy of love over reason, invoking the martyrdom of Hallaj, and silencing the Falcon, Parrot, Peacock, and Shrike in turn. When the Hoopoe himself tests her, she humbles herself — and Solomon grants her leave to return to the garden and her Beloved.

This is a Good Works Translation from Classical Persian. The source text is from Ganjoor.net, the principal digital archive of classical Persian poetry. No reference English translation was consulted — no prior freely available English translation of this poem from the Persian is known to exist.

Translated for the Good Work Library by the New Tianmu Anglican Church, 2026. Tulku: Djedi (Liberation Translator, run 146).

🌲

Source Text: بلبل نامه

Persian source text from Ganjoor.net (ganjoor.net/attar/bolbolname). Presented here for reference, study, and verification alongside the English translation above.

بخش 1 — بسم الله الرحمن الرحیم

به توفیق خدای صانع پاک
که دانش می‌دهد بر ملک و افلاک

ز بلبل‌نامه بیتی چند گویم
چو آب رفته باز آمد به جویم

قلم برگیر و راز دل عیان کن
سرآغازش به نام غیب‌دان کن

خداوندی که جز وی کس نشاید
که تا بر بندگان روزی گشاید

قلم می‌شد به سر از درد هجران
همی بارید خون بر شکل باران

چو بر کافور مشک ناب داده
به زنجیرش سراسر آب داده

قلم غواص دریای معانی
سخن‌هایش همه چون درّ کانی

ز بهر دردمندان غم گساری
بماند تا قیامت یادگاری

بود روح و روانِ اهل دانش
ز روی عقل و از افهام دانش

بخش 2 — رفتن مرغان بحضرت سلیمان و شکایت نمودن از بلبل

شنیدستم که در دور سلیمان
که بُد دیو و پری او را بفرمان

نشسته بود روزی بر سر تخت
سعادت یاور و اقبال با تخت

شدند مرغان بدرگاه سلیمان
بر آورده ز دست بلبل افغان

بنالیدند چو نای و می زدند چنگ
گهی بر سر گهی بر سینهٔ تنگ

چو بگشادند همه منقار آمال
بسی بر خاک مالیدند پر و بال

ز بلبل جمله می‌کردند شکایت
همی گفتند هر یک در حکایت

هر آن رازی که در دل می‌نهفتند
سلیمان را یکایک باز گفتند

ز بلبل جمله می‌کردند شکایت
همی گفتند هر یک در حکایت

خطیب مرغها مرغی نزار است
نهاده منبرش بر شاخسار است

لئیمی ترش روی و پر فغانست
ولیکن مرغکی شیرین زبانست

نمی‌بندد دمی شیرین نفس را
نمی‌گیرد به چیزی هیچ کس را

همیشه جامهٔ بی رنگ پوشد
ریا و زرق و هستی می‌فروشد

به صد دستان زهر دستی سرآید
چوهنگام بهار و گل درآید

چودیگی بر سر آتش به جوش است
نمی‌خسبد همه شب در خروش است

همی‌نوشد شراب آب انگور
همی نالد به زاری همچو طنبور

ز خامی می‌زند آن قلتبان خوش
که خام آوازه دارد پخته خاموش

چو چشمش گرید آهش کلّه بندد
دهان گل بر او حالی بخندد

قدش پست است و بانگش بس بلند است
خداوندا که او را حیله چنداست

ندارد صبر و باشد بی قرار او
کند از شوق خود را آشکار او

ندارد یک زمان ذوق و حضوری
ز درد عشق هست او ناصبوری

نه بیند هیچ کس رخسارهٔ او
بجز گل کو بود غمخوارهٔ او

وگر نه اختیار از دست بستان
بده ما را خلاص از دست مستان

بخش 3 — فرستادن سلیمان باز را باحضار بلبل

ز مرغان چون سلیمان قصه بشنید
بتندید و ببالید و بجوشید

یکی از خشم آتش را برافروخت
گهی بر آب و آتش را فرو سوخت

همان دم باز را فرمود هان زود
برو چون آتش و باز آی چون دود

به بین خود تا چه مرغ است آنکه مرغان
ز دست او همی دارند افغان

ز دانش بهره دارد یا ندارد
چو شیران زهره دارد یا ندارد

چرا آرد به بین نفرت ز کثرت
که داد او را بگو منشور وحدت

نمی‌گردد دمی خالی ز غوغا
نمی‌بندد کمر در خدمت ما

چرا از خدمت ما مستمند است
وزین دوری گزیدن دردمند است

مگر دیوانه و مستست و بی خود
که دائم غافلست از نیک و از بد

به تن زار و نزارش می‌نمایند
به هر گلزار زارش می‌نمایند

ز استغناء او بسیار گفتند
همه مرغان ز عشقش درشگفتند

چو نزدیکش رسی میکن تبسم
مبادا کو بمیرد از توهم

مگو سختش بنه انگشت بر لب
نگه می‌دارش از منقار و مخلب

بخش 4 — رفتن باز بطلب بلبل و خواندن او را بسلیمان

روان شد باز تند و تیز منقار
بخون بلبل زار کم آزار

به زهر آلوده کرده تیغ و چنگال
به هیبت بازگسترده پر و بال

بساط خدمت سلطان ببوسید
ز سر تا پای خود جوشن بپوشید

چنان مستغرق فرمان شه شد
بجای پا سرش بر خاک ره شد

نشان بندهٔ مقبل همان است
که پیش از کار کردن کاردان است

ز مهتر کار فرمودن ز کهتر
بجان کوشیدن اندر کار مهتر

هر آن کهتر که داند حق شناسی
ازو هرگز نیاید ناسپاسی

هر آن کهتر که او عقل و ادب داشت
مدام اندر وفاشوق و طلب داشت

هر آن کهتر که با مهتر ستیزد
چنان افتد که هرگز برنخیزد

پی فرمان گرفت آمد به بستان
چو مستان بود بلبل درگلستان

هوا چون نافهٔ مشگین معطر
چمن چون عالم علوی منور

میان خود به عیش گل ببسته
چو بلبل را بدو تقوی شکسته

صفای گلستان از بی بقائی
نوای بلبلان از بی نوائی

به گوشش نالهٔ بلبل خوش آمد
به چشمش رنگ و بوی گل خوش آمد

به چرخ آورد یک دم باز را عشق
به بست از گفت و گو دم باز را عشق

چو باز آمد به خود از بیخودی باز
به خون بلبلان در کار شد باز

بخش 5 — گفتار بلبل با گل و غنیمت دانستن وصال

به گل بلبل همی گفت ای دل افروز
چراغ مهربانی را برافروز

بیا کامشب شب ناز و نیاز است
چو زلف ماهرویان شب دراز است

غنیمت دان شبی با یار تا روز
به هم گفتن بسی اسرار جان سوز

دو یار مهربان چون راز گویند
حکایتهای رفته باز گویند

بهشت جاودان جز آن نفس نیست
ولی کس را بدان دم دسترس نیست

بخش 6 — حکایت گفتن بلبل و عتاب کردن باغبان و عذر خواستن گل

شبی دور از لب و دندان اغیار
به دندان می‌گزیدم من لب یار

درآمد باغبان با گل همی‌گفت
بگو تا خود که بود امشب ترا جفت

نقاب از روی خوبت که کشیده است‌؟
لب و لعلت به دندان که گزیده است‌؟

دم باد صبا خوردی شکفتی
به دست هر کس و ناکس بیفتی

لبانم نیم شب تا روز تر کرد
نسیم آمد دهانم پر ز زر کرد

دهانم خون بلبل می‌مکیده است
از آن خون قطره‌ای بر لب چکیده است

مکن عهد و وفا‌داری فراموش
بیا چون جان شیرینم در آغوش

ترا چون من هزاران بنده باشد
که سر در پای تو افکنده باشد

مرا چون تو به عالم هیچ کس نیست
شکیبم از وصالت یک نفس نیست

ترا بهتر ز من عاشق هزار است
مرا بی روی خوبت کار زار است

لبانم خشک و چشمم اشگباران
زمین خشک را جان است باران

همی ترسم ازین دوران گردون
که دون را نیک کرده نیک را دون

به یک گردش که گرد خود بگردد
نظام کار نیک و بد بگردد

ترا در کورهٔ آتش بسوزد
مرا آتش به دل در بر فروزد

ترا باد خزان پژمرده دارد
مرا هجران تو افسرده دارد

مبادا روز ما را روشنایی
شب وصل ترا روز جدایی

مبادا بی وصالت روز ما خوش
که از هجران تو باشم بر آتش

مبادا بی وصالت زندگانی
که تو هستی مراد جاودانی

درین اندیشه بودند تا سحرگاه
نبودند از قضا آگه که ناگاه

بخش 7 — نصیحت گفتن باز بلبل را

سپاه روز روشن چون برآمد
قضا را ترک هجران بر سر آمد

به بلبل باز گفت ای خفته برخیز
بیا خود را به بال من درآویز

چو موری کعبه را خواهد که بیند
فراز شهپر بازان نشیند

سلیمانت همی خواهد به داور
چه داری حجت قاطع بیاور

چه خواهی گفت با او من چه مرغم
که می‌گردم به عالم فارغ از غم

برنگ و بوی گل مغرور گشتی
ز نزد حضرت شه دور گشتی

به حسن بی بقا دل خوش چرایی
ز امر سروران سرکش چرایی

چرا دل بندی اندر بی وفائی
شوی محروم و در خدمت نیائی

مگر دان سر ز درگاه خداوند
که سرگردان بمانی پای در بند

اگر خواهی که گردی در جهان فرد
به گرد کوی صاحب دولتان گرد

که از صاحبدلان یا بی عطائی
نیابی هیچ از اینها بی وفائی

سخن از اهل عقل و فهم بنیوش
اگر داری خبر از دانش و هوش

گدائی مفلس و سرگشته حیران
پی روزی گرفت آمد به شروان

بخش 8 — حکایت

به نزد خانهٔ دستور کشور
وثاقی مختصر بگرفت بی در

همی‌مالید سالی بیشتر عور
تن خود را بدان دیوار دستور

ز نزدیکان یکی می‌دید از دور
به عالم فاش گشت این راز مستور

وزیر شهر شروان مرد را گفت
«چه مقصود است ترا بر خاک ما خفت؟»

جوابش داد و گفت «ای چشمهٔ نور
ز رخسار تو بادا چشم بد دور

یکی دل‌خسته‌ام، ای صدر عالم
نمی‌داند کسی اسرار حالم

چو فر دولت اندر خانهٔ تست
دل من مرغ دام و دانهٔ تست

همی‌مالم تن خود را به دیوار
مگر روزی دهی در خانه‌ام بار!»

خوش آمد این سخن در گوش جانش
ز زر پر کرد دامان و دهانش

مقرّب گشت حضرت را چنان شد
که حکمش بر همه شروان روان شد

اگر خواهد کسی تا میر گردد
به گرد پادشاه و میر گردد

بخش 9 — جواب دادن بلبل باز را و استغنا نمودن او

جوابش داد هشیار سخنگوی
مگو ما را از این معنی بر این روی

برو ما را سر و سودای کس نیست
ز عشقم یک نفس پروای کس نیست

تو هرگز بر کسی عاشق نبودی
هنوز آتش نهٔ مانند دودی

تو نادر بی خودی بیخود نمانی
تو قدر عاشقان هرگز ندانی

شراب عاشقی آن کس کند نوش
که یاد غیر را سازد فراموش

مرا معذور می‌دار ای خداوند
که عاشق نشنود از عاقلان پند

مقام عاشقان بالای عقل است
طریق عاقلی در عشق جهل است

سلیمان را بگو ای نور یزدان
عنان حکم خود از ما بگردان

ترا بر ما از آن دست ستم نیست
که بر دیوانه و عاشق قلم نیست

بخش 10 — درشتی نمودن باز بلبل را

به بلبل گفت بشنو تا چه گویم
حدیثی خوش گذشته باز جویم

جوانان گر ببوسند دست پیران
به پیری پای بوسندش امیران

چو می‌نامد به صد لطف و به صد ناز
چو ترکان یا ز تندی کرد آغاز

بزد چنگال و او را در هوا برد
به چنگالش دو سه نوبت بیفشرد

چو بلبل دید کار از دست رفته
ز پای افتاده یار از دست رفته

بخش 11 — عجز آوردن بلبل به پیش باز و دستوری طلبیدن او

بدو گفت ای تو هم نیش و توهم نوش
بمن رسوای عالم پرده درپوش

چو کردی لطف و بنمودی بزرگی
چو شیران رحم کن بگذر ز گرگی

مرا بگذار تا بهر سلیمان
بسازم تحفهٔ مدح از دل و جان

که شرط مرد دانا این چنین است
به هر کاری که باشد پیشه این است

خردمندان چو آیند نزد شاهان
به نظم آرند دعای صبحگاهان

سه چیز آید وسیلت نزد شاهان
هنر یا مال یا مرد سخندان

هر آن کس کو تهی‌دستی نماید
همیشه کار او پستی نماید

من از مال و هنر چیزی ندارم
ولی گنج سخن دارم بیارم

به بلبل گفت هین میساز و میرو
ز هر چیزی که داری کهنه و نو

چو ره پیش است ما از پس چرائیم
اگر چه خسته بال و بسته پائیم

بیا تا پای بگشائیم یک ره
به فرق سر به پیمائیم یک ره

زمین بوسیم در بزم جهاندار
دعای دولتش گوئیم صد بار

بخش 12 — پیغام فرستادن بلبل به‌دست باد صبا

چو می‌رفتند بر بالای کهسار
نسیم صبحدم آمد به گلزار

به دامانش بزد بلبل به دستان
ز بهر دلستان آن هر دو دستان

نسیم صبحدم را گفت برخیز
برو در دامن معشوقم آویز

بگو با من ترا آرام چونست
مرا بی‌تو جگر یک قطره خونست

چنانم در فراقت ای دل‌آرام
نه صبرم ماند و نی هوش و نه آرام

دلم مشتاق توست ای جان شیرین
چو میل خاطر خسرو به شیرین

اگر بار دگر رویت ببینم
به خلوت یک زمان پیشت نشینم

غم گیتی به یک جو برنگیرم
نباشم مردهٔ گر زان چه میرم

به جز چشمم کسی رویت مبیناد
غم گیتی سر کویت مبیناد

اگر عمرت بود زین پس بمانم
وگرنه جان به عشقت برفشانم

بخش 13 — فغان کردن گل در هجر بلبل

نسیم صبحدم آمد به گلشن
به چشمش گلشن آمد همچو گلخن

گل از بلبل به کلی دست شسته
دریده پیرهن در خون نشسته

هزاران خار در پا, دست در گِل
فراق بلبلش بنشسته در دل

چو سرو اندر چمن افتان و خیزان
به زاری زار می‌گفت ای عزیزان

به هم خوش بود ما را در گلستان
حسد بردند بر ما جمله مرغان

حسودان را به جز کوری مبادا
میان همدمان دوری مبادا

همینش کار باشد چرخ گردان
که دوری افکند با دوستداران

بخش 14 — آوردن باز بلبل را و مدح سلیمان گفتن

چو باز آمد به درگاه سلیمان
صف اندر صف کشیده جمله مرغان

سر خود بر زمین بنهاد بلبل
کمر بسته زبان بگشاد بلبل

سپاس پادشه کرد و دعا گفت
سلیمان را بسی مدح و ثنا گفت

تو آن شاهی که مار و مور و انسان
دد و دام و پری داری به فرمان

ترا زیبد به عالم پادشاهی
که زیر حکم داری مرغ و ماهی

نباشد از تو بهتر شهریاری
کریمی تاج‌بخش تخت‌داری

رسول پادشاه بی‌زوالی
به همّت برتر از نقص و کمالی

ز کویت تا گل بی‌خار روید
چو فراشان صبا خاشاک روید

تورا کام و مرادت حاصل آمد
دلت از نور عزت کامل آمد

تویی مطلوب هر جا طالبی هست
دلت از سرّ معنی گشته سرمست

از آن از خدمتت دوری گزیدم
که خود را لایق خدمت ندیدم

اگر عمرم دهد یزدان ازین پس
غلام حضرتت باشم از این پس

بخش 15 — منع کردن سلیمان بلبل را از خوردن شراب

سلیمان گفت ای مرغ سخندان
چرا مِی می‌خوری مانند رندان

گهی سرمست و گه هشیار باشی
به گاهی خفته, گه بیدار باشی

به ماتم جمله مرغان بر سری خاک
نشسته کرده رخها بر سوی خاک

همه در ماتم و اندوه و دردند
ز هرچه دون بُوَد آزاد و فردند

تو می‌سازی به هر دم نوعروسی
نمی‌دانم که گبری یا مجوسی

شرابی خور که بدمستی ندارد
نشاطش روی در هستی ندارد

شرابی را که جانت شاد باشد
ز مخموری دلت آزاد باشد

شرابی را که بدمستی صفاتست
حرامش دان اگر آب حیاتست

حرام از بهر آن کردند مِی را
که با اوباش می‌خوردند وی را

مکن مستی میان جمع اوباش
که مستی می‌کند اسرار را فاش

نشاط مِی خمارش هم نیرزد
عروس یک شبه ماتم نیرزد

مخور چیزی که عقلت را کند گم
وز آن هر لحظه باشی در توهم

مخور چیزی که در اندوه مانی
بود آنت بلای جاودانی

بخش 16 — حکایت هاروت و ماروت

شنیدی قصهٔ هاروت و ماروت
که بودند خادم درگاه لاهوت

از اول بر فلک بودند فرشته
شدند آخر چو دیو از غم سرشته

ز حرص و آز و شهوت دور بودند
ز مستی بی‌خبر‌، مستور بودند

چو آدم را به عالم می‌فرستاد
به جان هردوشان آتش درافتاد

به درگاه خدا رفتند و گفتند
هر آن رازی که در دل می‌نهفتند

از اول کرده بودند این حکایت
که بر ما هست اولی‌تر ولایت

فساد و خون کنند اولاد آدم
پر از آشوب دارند کار عالم

چو خود را بهتر از آدم بدیدند
از آن پس روی بهبودی ندیدند

خداوند جهان فرمانشان داد
بدارالملک دنیاشان فرستاد

چو روی زهرهٔ زهرا بدیدند
رقم را بر صلاح خود کشیدند

بر او عاشق شدند‌، از خود برفتند
نه روز آرامشان‌، نی شب بخفتند

درآمد زهره گوش هر دو بگرفت
به گوش هر دوشان پوشیده می‌گفت

شما را گر به من میلی تمام است
بجز فرمان من بردن حرام است

لباس عاصیان بر خود بپوشید
فساد و خون کنید و می‌ بنوشید

مرا گر ز آنکه می‌خواهند همدم
درآموزید ما را اسم اعظم

فساد و خون نکردند می بخوردند
چو می‌ خوردند فساد و خون بکردند

به زهره اسم اعظم را بدادند
چو سنگ ایشان به چاه غم فتادند

چو زهره اسم اعظم را بیاموخت
در آتش یکسر مویش نمی‌سوخت

بخواند آن اسم را، بر آسمان شد
مهش دربان و مهرش پاسبان شد

فرو ماندند ایشان بر سر خاک
به کام دشمنان سرمست و بی‌باک

ز مستی هر دو چون هشیار گشتند
وز آن خواب گران بیدار گشتند

قضا چون اقتضای نیک و بد کرد
نداند هیچ کس تدبیر خود کرد

برآوردند آهی آتش‌اندود
چو کار افتاد‌، آهش کی کند سود‌؟!

ستاده پای با جان عذر خواهان
گناه از بنده عفو از پادشاهان

چنان از کردهٔ خود شرمسار‌یم
که روی عذر خواهی هم نداریم

عذاب ما هم اینجا ده که اینجا
نه دی باشد نه امروز و نه فردا

عذاب این جهان دوران سرآرد
عذاب آن جهان پایان ندارد

به بابل سرنگون در چاه‌ِ آبند
ولیک از آب جز حسرت نیابند

روند مردم به بابل در سر چاه
به سحر آموختن وقت سحرگاه

بیاموزند از ایشان هرچه خواهند
کنند بر خود از ایشان هرچه خواهند

تو هاروت خودی در چاه هستی
همیشه از شراب حرص مستی

تو اول برتر از افلاک بودی
ز گرد خاک تیره پاک بودی

سرای خاکدان‌ت آرزو کرد
به فرش از عرش جانت سر فرو کرد

ز اصل خویشتن ببریده‌ای تو
تو آنجا را از اینجا دیده‌ای تو

مثالی خوش بگویم با تو بشنو
اگر تو بشنوی بر من به یک جو

ز گرد تو دو عالم نور دیده
که دیده کی بود همچون شنیده‌؟!

جهان چاه است و آتش مال دنیا
مثال زهره چون آمال دنیا

تو زین جا چون از آنجا باز گردی
شوی کبک دری یا باز گردی

اگر میلت بود با حشمت و جاه
همیشه سرنگون باشی درین چاه

به جان تشنه‌لب و تو بر سر آب
ز سر بگذشته آب و آب نایاب

بمانی دایماً جوینده بر در
ز دنیا دور‌، دائم دل پر آذر

بمانی دایماً در محنت و غم
نیابی در دو عالم هیچ محرم

بمانی دایماً مجروح و دلتنگ
به درد و سوز و ناله مانده چون چنگ

بخش 17 — گفتار بلبل به حضرت سلیمان

جوابش داد بلبل کای پیمبر
شراب ما ندارد جام و ساغر

مرا مستی ار آن صهبای معنی است
که جامش را شراب از آب طوبی است

دلم پروای آن پروانه دارد
که شمعش جز به خود پروا ندارد

کسی کو عاشق دیدار باشد
همیشه تا سحر بیدار باشد

چو ساقی دل ز می پر تاب دارد
کجا پروای خورد و خواب دارد

تنم زار ونزار است ای سلیمان
بگفت افزونترم از جمله مرغان

به دام عشق جانان مبتلایم
اسیر دام هجران و بلایم

ز من جز صورتی مرغان ندیدند
چو مرغان جان ندادند آن ندیدند

ز درد ما کسی باشد خبردار
که دائم همچو ما باشد جگرخوار

ز درد ما حریفی باشد آگاه
که او نبود ز راه عشق گمراه

ز درد ما کسی راهست بوئی
که باشد دایماً در جست و جوئی

از آن میها که من خوردم سحرگاه
ز دست ساقیان مجلس شاه

اگر یک قطره در حلق تو ریزند
ز تو عقل و خرد بیرون گریزند

بخش 18 — تمثیل آوردن بلبل منصور و اناالحق گفتن او

از آن یک جرعه می‌دادند منصور
اناالحق گفت و عالم کرد پر شور

چو جام وحدتش بر کف نهادند
به خونش مفتیان فتوی بدادند

دو صد کس ز آنکه فتوی داده بودند
در آن دم از حیات افتاده بودند

به بازارش برآوردند سر مست
نهاده بود سر مردانه بر دست

بگرد دار می‌گردید و می‌گفت
مرا غیرت گرفت اغیار نگرفت

بکوی دوست می‌رفتم سحرگاه
بدیدم سایهٔ افتاده بر راه

مرا آن یک نظر از خویشتن برد
علامت بر سر راه من آورد

نظر بر روی نامحرم که کردم
ز دست غیرت حق نیش خوردم

چرا عاشق چنین حیران نگردد
که جز گرد در جانان نگردد

کسی را کافتاب از در درآید
وجود ذره کی در چشمش آید

بدارش برکشیدند سنگساران
همی کردند هر سو سنگباران

ز دار و سنگ و رشته غم نمی‌خورد
سر موئی ز اناالحق کم نمی‌کرد

به آواز آمدند با او به یکبار
در و دیوار و چوب و رشته و دار

طناب عمر او آن دم گسستند
به آب و آتش عشقش بشستند

انانیت بذات خود فنا بود
انانیت نبود آنجا خدا بود

برآمد موجی از دریا به صحرا
صدف بگسست و گوهر شد بدریا

انای تنگنا برداشت حلاج
چو پر شد بر سر آمد شد بتاراج

سبوی آب در دریا چه سنجد
ولی درکوزهٔ کوچک نگنجد

ثبات کوه پیش از قوت باد
زهر بادی گیاه آید به فریاد

هزاران جام از آن می باز خوردند
ولی افشاء سر حق نکردند

همانگه کرد بلبل عهد در دم
ننوشم نیز می والله اعلم

دمی از عشق گل دارم خروشی
برآید در دلم هر لحظه جوشی

چو گل بر بست رخت از باغ و بستان
مرادم بسته شد چون زیردستان

بخش 19 — ملامت کردن سلیمان مرغان را و ستایش بلبل

سلیمان چون ز بلبل قصه بشنید
بسی اندر فراق گل بنالید

پس آنگه گفت مرغان هوا را
که غیبت بود از بلبل شما را

هر آنکس کو رود تنها به قاضی
ز قاضی خرم آید گشته راضی

سخن گفت برابر اتفاق است
به غیبت ماجرا کردن نفاقست

حدیث ماجرا چون هست معقول
بگو با هر که باشد هست مشغول

چو بلبل حاضر آمد وقت غیبت
نمی‌جنبد یکی اکنون ز هیبت

به غیبت بوده هر یک از شما شیر
به خون بلبلان آلوده شمشیر

مثالش با شما مشت پیاده
مثال گربه و موش است و باده

بخش 20 — حکایت گربه و موش و باده

شبی موشی طلب می‌کرد روزی
چو موران پا نهاده بهر روزی

به گرد خانهٔ خمار گردید
ز بهر گندم و گندم نمی‌دید

شراب ناب دید استاده در خم
بخورد آن باده را از حرص گندم

دو سه باده بخورد و مست شد گفت
ندارم من به مردی در جهان جفت

چو من دیگر کجا باشد به مردی‌؟
بود عالم به پیش من به گردی

اگر عالم همه گردد زره پوش
به نزد من کنند مردی فراموش

بگیرم جمله عالم را به شمشیر
ببندم پای شیران را به زنجیر

همه عالم به زیر حکم آرم
ز کس من یکسر مو غم ندارم

نباشد هیچ شاهی همسر من
ندارد کوه پای لشکر من

پلنگان جمله از من ترسناکند
به پیش پای من مانند خاکند

ازین پس گربهٔ گرگین که باشد‌؟!
که موشان را به پنجه سر خراشد‌؟

بفرمایم به موشان وقت غیرت
که آویزند سرش از دار عبرت

قضا را گربه می‌آمد ز نخجیر
به خون موش می‌غرید چون شیر

همان دستان همی‌زد موش سرمست
درآمد گربه و در موش زد دست

همی‌مالید گربه موش را گوش
همی‌بوسید دست گربه را موش

به زیر پای کامش نرم می‌کرد
همی افزود او را محنت و درد

ز حسرت دست‌ها بر سر همی‌گفت
ز دیده اشک می‌بارید و می‌گفت

خدا را ای شه شیران عالم
ستم بر ما مکن بنگر به حالم

اگر من نیستم آخر تو هستی
مکن بر نیستی چندین تو هستی

اگر خونم بریزی می‌توانی
به پای خود سر آوردم تو دانی

ز چاکر چون خطا آید به مستی
کند عفو خداوندیش هستی

به مستی ژاژ خاییدم من اینجا
نگویم من دگر هرگز چنین‌ها

به مستی جمله رندان در خرابات
همی گویند بیهوده خرافات

به مستی هرچه گفتم عذر خواهم
اگر بیراه رفتم هم به راهم

ازین پس بندهٔ کوی تو باشم
اگر باشم دعاگوی تو باشم

چو کار از دست رفت و مرد شد مست
نداند هرچه گوید مرد سرمست

نباشد در حسابی هرچه گوید
مراد خاطر خود هرزه جوید

کنونم عفو کن از روی یاری
که ما را از ترحم غمگسار‌ی

جوابی داد گربه موش را گفت
تو دزدی‌، نیست در دزدی ترا جفت

بخش 21 — پاسخ دادن گربه موش را

مگو بیهوده هان ای موش خاموش
چو افتادی در آتش در همی جوش

خلاف شرع و دین کردی شدی مست
اگر خونت بریزم جای آن هست

مرا استاد پندی داد نیکو
کز آن پند آمدم فرخنده مه رو

مرا گفتا که تو بیرون مبر سر
اگر فیلی و خصم از پشه کمتر

مشو ایمن که کم یا بیش گردد
ز نیش او ترا دل ریش گردد

مشو از فکر او ایمن که ناگاه
در اندازد ترا از مکر در چاه

نکردم پند استادان فراموش
مرا آن پند شد چون حلقه در گوش

ببر از من امید رستگاری
بجز مردن دگر کاری نداری

نخواهی رستگار آمد ز دستم
که بسیاری کمین تو نشستم

بخش 22 — آمدن مرغان بدیوان

به دیوان آمدند مرغان چو دیوان
همی کردند پر از آشوب دیوان

چو بلبل را بدیدند لال گشتند
در آن حالت همه از حال گشتند

سلیمان گفت بلبل را کجائی
چرا در معرض مرغان نیایی

چرا خاموش گشتی ای سخندان
ز لعل خود بر افشان دُرّ و مرجان

زبان بگشای و شرح حال برگوی
سراسر قصهٔ اقوال برگوی

چو مرغان آمدند اکنون بداور
چه داری حجت قاطع بیاور

بخش 23 — جواب دادن بلبل سلیمان را

جوابش داد و گفت ای چشمهٔ نور
ز رخسار تو بادا چشم بد دور

چه گویم با که گویم این حقیقت
زبان وهم کی داند طبیعت

که باشند این دو سه پژمرده دلها
بمانده پایشان در آب و گلها

طمع از دام و دانه نابریده
شراب وصل دلبر ناچشیده

چو سنگ افسرده اندر بی نیازی
به سر بردند عمر خود به بازی

ندارم بهرهٔ از حال ایشان
از آن ببریده‌ام از قال ایشان

ز مرغان من برای آن رمیدم
که کس را مشتری خود ندیدم

اگر آهی برآرم از دل تنگ
بسوزد بر فلک مریخ و خرچنگ

بدرد زهره حالی زهرهٔ خویش
عطارد خاک سازد بهرهٔ خویش

به چاه افتد مه و گردد چو ماهی
به صحرای وجود ای از تو شاهی

به اقبال تو ای دادار عالم
که باد ابر مرادت کار عالم

بگویم حال مرغان ستمکار
بگویم تا چه داند هر کسی کار

سراسر قصه‌هاشان باز جویم
وز آن پس دانش و اعزاز جویم

بخش 24 — آمدن سیمرغ به خدمت سلیمان

تو سیمرغی و یک مرغت هنر نیست
چو مرغان اندرین راهت گذر نیست

تو تا کی در درون خانه گردی؟
به میدان آی اگر مرد نبردی

به دریای عدم رفتی چو ماهی
بصحرای وجود آ گر تو شاهی

حریف مجلس عشاق میباش
بجام شوق اومشتاق میباش

اگر خلوت نشین بی ریائی
چو زاغان مردهٔ شهوت چرائی

اگر خلوت نشین سالکی تو
چرا در بند دنیا هالکی تو

بجز نامی نداری در جهان فاش
همان شکلی که صورت کرده نقاش

برون آوازه داری چون مبیره
درونت چون برون دیگ تیره

تو در عالم بسی آوازه داری
ولی مرغی حزین و سوگواری

اگر هستی بیا در نیستی رو
غم نادیدنت برما بیک جو

سلیمان کرد نامت شاه مرغان
ببر خار ستم از راه مرغان

اگر سرلشکری لشکر کشی کن
وگرنه خاک شو نی آتشی کن

وگر از خود بسی پروا نداری
چرا چون شمع صد پروانه داری

نه شمعی و نه پروانه چه مرغی
نه خویشی و نه بیگانه چه مرغی

از آن ببریده از جمع اصحاب
که تا آسان کنی هم خورد و هم خواب

تو گردر جمع باشی جمع گردی
تو باشی شمع او را شمع گردی

میان خلق باش و با خدا باش
چو جان با تن نشین وز تن جدا باش

چو در کثرت شوی وحدت طلب کن
نظر در جسم و جان بوالعجب کن

چو می‌گردی بگرد خویش تنها
چرا چون من زنی مانند تنها

به تنهائی کجا خواهی رسیدن
به یاری می‌توان منزل بریدن

به تنهائی کس داند نشستن
که نقش غیر تاند پاک شستن

به تنهائی کسی باشد طلبکار
که نبود او به بند خود گرفتار

اگر نه پایمال دیو گردی
بگرد زرق و عذر و دیو گردی

وگرنه پایمال نفس مانی
معذب در بلای جاودانی

به بندد اهرمن راه مجالش
به بادی بر دهد هر دم خیالش

به دست دیو در ماند گرفتار
حقیقت را نبیند راه و هنجار

بخش 25 — حکایت

شنیدستم من از پیر خردمند
جوانی در مغاک کوه الوند

گرفته گوشه‌ای بی توشه و نوش
چو مرد حیدری گشته نمد‌پوش

چو سیمرغ از پس کوه قناعت
قرین در وحدت و دور از جماعت

ز ناپاکی خود دل پاک شسته
ز خود برخاسته در خود نشسته

ولیکن خدمت پیران نکرده
ز استاد خرد سیلی نخورده

به خود می‌رفت راه بی‌نهایت
نباشد پادشاهی بی ولایت

ببردش خواهر‌ش هر روز نانی
همی‌کردی به نانی زندگانی

به خواهر گفت روزی ای مرا جان
برو زین بیشتر ما را مرنجان

عنایت کرد با من لطف یزدان
حوالت کرد خدمت را به رضوان

همی آرد به من حلوا و نانم
روان از مطبخ دارالجنانم

جواب پیر بین با خود چه گفته‌ست
مگر دیو‌ش به دام خود گرفته‌ست‌

به پیر وقت گفتند این حکایت
که دانم در شکست و در شکایت

بسی با او بکرد ابلیس تلبیس
به کار آمد کنون تلبیس ابلیس

اشارت کرد مرد نیک را پیر
برو آنجا ز سر تا پای او گیر

بگو ای با همه وی از همه فرد‌!
سلامت می‌کند پیر ای جوانمرد

بسی گشتی تو تا گشتی بهشتی
رفیقان را ز یاد خود بهشتی

خداوندت بسی برگ و نوا داد
نصیب ما بده ز آنچت خدا داد

به خادم داد یکتا نان و حلوا
برون حلوا درونش پر ز بادا

چو مرد آورد پیش پیر ره‌بین
نجاست بود حلوا نانش سرگین

هر آنکس کاو ندارد پیر رهبر
بود همراه شیطانش به ره در

اگر خواهی که با تدبیر گردی
به گرد آسمان پیر گردی

جوانی کاو ببوسد پای پیران
به پیری دست بوسندش امیر‌ان

به خود ره رفتن نادیده جهل است
به ره رفتن به‌راه رفته سهل است

درخت بیشه میوه بر نیاید
بود رعنا ولی خوردن نشاید

درخت باغبان پرورده را بین
که شکل خوب دارد بار شیرین

تنت قاف‌ست و جانت هست سیمرغ
ز سیمرغی تو محتاجی به سی مرغ

حجاب کوه قافت آرد و بس
چو منعت می‌کند یک نیمه شو پس

به جز نامی ز جان نشنیده‌ای تو
وجود جان خود تن دیده‌ای تو

همه عالم پر از آثار جان است
ولی جان از همه عالم نهان است

تو سیمرغی ولیکن در حجابی
تو خورشیدی ولیکن در نقابی

ز کوه قاف جسمانی گذر کن
به دار‌الملک روحانی سفر کن

تو مرغ آشیان آسمانی
چو بازان مانده دور از آشیانی

چو زاغان بر سر مُردار مردی
ز صافی گشته خرسندی به دُردی

چو بازان باز کن یک دم پر و بال
برون پر زین قفس وین دام آمال

چو بازان ترک دام و دانه کردی
قرین دست او شاهانه کردی

بپری بر فلک زین تودهٔ خاک
همی گردی تو با مرغان در افلاک

وگرنه هر زمان بی بال و بی پر
چو مرغ هر دری گردی به هر در

گهی در آب گردی همچو ماهی
گهی چون آب باشی در تباهی

بخش 26 — حکایت

شنیدستم که در عهد گذشته
امیری بود والی عهد گشته

بسی نیک و بد عالم بدیده
ز هر دانا دلی پندی شنیده

پسر را گفت تا گردی تو پیروز
اگر دانا دلی پندی بیاموز

خردمندان بهشیاری دهند پند
نگیرد بی خرد پند از خردمند

مشو عاق و ببر فرمان پدر را
پدر هرگز نخواهد بد پسر را

پسر کو ناخلف باشد پسر نیست
پدر کو هم بدآموزد پدر نیست

بقای نسل را گر زن بخواهی
نگه دارد ترا از هر تباهی

به قول مصطفی دین در امان گیر
که کاری گر نیاید بی گمان تیر

پسر گفت ای پدر پند تو بند است
گزیده پند تو بیرون زچند است

زنان دامند و شیطان دام را ساز
مرا در دام شیطانی مینداز

تو ایمن باش و با من دل نگهدار
که من هرگز نبندم دل درین کار

چو شهوت را خرد بنده نگردد
دلم هرگز پراکنده نگردد

مرا پا بر سر خاری درآمد
ازین مشکل ترم کاری درآمد

پدر می‌گویدم زن خواه و دل گفت
مشو جفت بلا با زن مشو جفت

نمی‌دانم که را فرمان برم من
پدر را یا بترک سر کنم من

پدر گفت این صفت از خود مکن دور
مشو تلخ و مشوترش و مکن شور

ز سر بیرون کنی بازار و آزار
دل خود از چنین گفتار بازآر

به اول سعی کن در خیر کاری
که آفتها است در تأخیر کاری

به هم جمع آمدند کردند عروسی
مسلمان و مغ و گبر و مجوسی

شب اول میان شوهر و زن
نهاد افسار بروی شهوت تن

اگر عاقل بود زن را چو استر
به نرمی برکند افسار از سر

وگر ابله بود زن را چو خرشد
به تن تیر بلا را چون سپر شد

تو امشب باش تا کم زن نگردی
به بی شوئی بگرد زن نگردی

بخش 27 — مجادله بلبل با باز

بیا ای باز تند و تیز پرواز
مشو غره بجاه و عزت و ناز

همی نازی که بر دست شهانی
تو رسم و عادت شاهان ندانی

نشانند بر سر دستت بعمدا
بیندازند چون خاکت به صحرا

اگر نفست نکردی خویش بینی
اگر چشمت نکردی پیش بینی

چرا چشم کژت بر دوختندی
به مردارت چو مرغ آموختندی

چرا در ماتم خود ماندهٔ تو
چرا اسرار حق ناخواندهٔ تو

ببستند پای تو چشمت گشادند
کلاه غفلتت بر سر نهادند

فروماندی چو کوران درغم خویش
نمی‌بینی فضای عالم خویش

چو بردارند کلاه غفلت از سر
به عزم آشیان بر هم زنی پر

تو خواهی تا کنی پروای پرواز
ولی بند دوالت می‌کشد باز

دریغا گر قناعت یار بودی
چرا پای دلت افکار بودی

تو تا در بندگی بیجان نباشی
قبول حضرت سلطان نباشی

ترا گردیدهٔ سر یار بودی
کجا با این و آن غمخوار بودی

تو آن بازی که صیادان عالم
بتو دل شاد باشند و تو درغم

ترا از آشیان عالم جان
بیاوردند بهر دست شاهان

تو بر دست هوای خود نشستی
به بند حرص جان خود بخستی

بقای چشم خود بر دوختندت
نموداری چو زاغ آموختندت

چو کوران بر سر ره می‌نشینی
دودیده باز کن تاره به بینی

کلامت را بینداز از سر جان
ز بهر ذوق تن جان را مرنجان

به پیوند هوای حرص و مستی
بپر بر آشیان خود که رستی

ز من بشنو تو ای صیاد خونریز
که از تندی و خون ریزی بپرهیز

ازین پس هیچکس نازارو خوش باش
غم دنیا مخور دیندار و خوش باش

به ناحق خون چندین صید کردی
تو روز عاقبت هم صید گردی

بیندیش از جفای چرخ گردون
که تو روزی شوی هم خوار و محزون

اگر مرد رهی موری میازار
که موری اندرین ره نیست بیکار

اگر دیوانهٔ چون دیو خناس
سر چنگال داری همچو الماس

تو تا با ما کنی دعوی به مردی
مگر سر پنجهٔ مردان نخوردی

تودر مردی نداری پای بر جای
چنان بهتر که داری بند بر پای

اگر مردی ز دشمن دل مکن تنگ
مدارا کردن اولی تر هم از جنگ

وگر خواهی که در عالم چو چاکر
نهد خلق جهان بر پای تو سر

کلاه سروری از سر بینداز
سر خود در ره کهتر درانداز

بآب علم بنشان آتش خشم
منه تیر جفا بر ترکش خشم

بخش 28 — خطاب بلبل به طوطی

به طوطی گفت ای مرغ شکرخوار
تو هرگز بودهٔ با من جگرخوار

فصاحت می‌فروشی بی ملاحت
ملاحت باید آنگه بس فصاحت

تو را گر طبع زیرک یار دیدند
به قهر از صحبت یاران بریدند

چو استاد سخن بگشاد چشمت
بروی آینه افتاد چشمت

تو در آیینهٔ روی خویش دیدی
تو پنداری سخن از خود شنیدی

تو در آیینه دیدی روی خود را
نداری دیدهٔ عقل و خرد را

دریغا بر سر باطل بماندی
ز استاد سخن غافل بماندی

منه این آینه زین بیشتر پیش
رخ استاد را ز آیینهٔ خویش

تو این آیینه را گر باز دانی
به روی آینه کی باز مانی

اگر در آینه آتش به بینی
هم آیین خود آیینی به بینی

طلب کن خویش را ز آیینه بیرون
قفس بشکن بپر بر اوج گردون

مشو مغرور این نطق مزور
مکن خود را بنادانی هنرور

بسی در کسوت زیبائی خود
که زیبائی چو تو بینند بی حد

به نادانی اگر خود وانمودی
گرفتار قفس هرگز نبودی

اگر علم همه عالم بخوانی
چو بی عشقی ازو حرفی ندانی

به خود رفتن ره نادیده جهلست
به ره رفتن براه رفته سهلست

بخش 29 — حکایت

شنیدستم من از پیر فتوت
به مکتب‌خانهٔ شهر مروت

زبان حال و رای کسوت قال
بیاموزد نبی از عقل فعال

مثال خوش ترا خواهم نمودن
که صد دولت ترا خواهد گشودن

بفرما تا بیارند مرد استاد
یکی آیینه‌ای سازند ز پولاد

ز هندوستان بیارند طوطیان را
پر از شکر بریزند آشیان را

به گرد آینه طوطی بیاورد
به خلوت‌خانهٔ شاه جهان برد

پس‌ِ آیینه شد زیر گلیمی
چو موسی کرد با طوطی کلیمی

گمان بردش دل کژ‌بین طوطی
که طوطی می‌کند تلقین طوطی

بدین تصنیف شد طوطی سخن‌دان
ملک زینسان کند تلقین انسان

ز سیمرغ و ز بلبل وز چکاوک
همین یک مرغ دارد طبع زیرک

ز جنس آدمی پیغمبرانند
که استعداد آن دارند و دانند

همی آید ملک تا حد انسان
نشیند از پس‌ِ آیینهٔ جان

بیاموزد نبی را علم انسان
نبی آن علم را آرد به گفتار

بخش 30 — المقاله

تو طوطی قفس را تا نمیری
نخواهی رَستن از بند اسیری

ترا چون در صف صورت کشیدند
تو افتادی به دام‌، ایشان بریدند

بمیر از لذت و ترک شکّر کن
چو سیمرغ از همه عالم گذر کن

اگر ترک از شکر گیری تو چون باز
به هندوستان روحانی رسی باز

وگرنه بر سر باطل بمانی
چو کوری بی‌عصا در گِل بمانی

همی‌غلتی چو مرغ سر بریده
به دست خویشتن شه‌پر بریده

بخش 31 — مجادله بلبل با طاووس

بیا ای مرغ رنگین‌ جامه بی‌بو
سر تُرکانه داری پای هندو

تنی پوشیده داری جان عریان
لب پرخنده داری چشم گریان

ز روی آینه نزدوده‌ای زنگ
لباس آینه کردی به‌صد رنگ

اگر زر می‌کند آهن زر اندود
نگیرد آهن از زر رنگ نابود

به زیور کی شود چون ماه تو زشت‌؟
به ضرب مشت چون گردد برانگشت‌؟

چرا این رنگ بی‌بو می‌فروشی‌؟
چرا پای خود از مردم نپوشی‌؟

سراسر خویشتن را می‌نمایی
ولیکن گر به قاف بی‌وفایی

به از ناموس باشد نام ناموس
به از طاووس باشد پای طاووس

ببین خود را و از هستی برون آی
به کوی نیستی بخرام و می‌پای

اگر پای سیاهت یاد بودی
به جلوه کی دل تو شاد بودی‌؟

چو بلبل جامهٔ رنگین بینداز
مرقع‌پوش شو مانندهٔ باز

نه رنگت ماند و نی بال و نی پر
مشو مغرور این رنگ مزوّر

چه عزت می‌رسد از عزت آن‌؟
که پرت می‌نهند بر سر امینان‌؟

چه نفع آمد بگو ای مرغ خوش باش‌؟
در حمام را از نقش نقاش‌؟

به رنگ خویشتن مغرور گشتی
ز قرب حضرت شه دور گشتی

همه رنگی ز ما بویی نداری
همه بویی ز ما بویی نداری

بخش 32 — نصیحت بلبل طاوس را

برو طاوس شهوت را ببر سر
که بوی آرزویت می‌برد سر

ز رنگین خانهٔ شهوت بپرهیز
ز بند آرزوی خویش برخیز

چو رنگ شهوتت بی رنگ گردد
همه عالم به چشمت تنگ گردد

درون خانهٔ جانت سیاه است
چه سود ار بر سرت زرین کلاه است

به رنگ و زینت دنیا چو طاوس
همی پوشی سیاهی را بناموس

مکن شادی اگر کارت برآید
که روز نیک و بد روزی سرآید

نماند شادی و غم جاودانی
به نیک و بد سرآید زندگانی

بخش 33 — مجادله کردن بلبل با موش خوار

بیا ای مرغ نابالغ کجائی
ز عمر نازنین غافل چرائی

دریغا برگ عمرت رفت بر باد
دمی ناکرده خود را از جهان شاد

اگر پرت بدی یعنی که دانش
اگر بالت بدی یعنی که بینش

بپری تا درخت جاودانی
وگرنه تا ابد اینجا بمانی

ز شوق آشیان ای مرغ افلاک
شدی افتان و خیزان بر سر خاک

مکن سستی که دوران سخت تند است
ز پیران کار طفلان ناپسند است

بزرگی و ولی آزار خواری
کم آزادی ولی مردار خواری

مشام آکنده از گند مردار
چو زاغ وسگ شوی برگند مردار

مکن با زاغ و با سگ هم نشینی
چو خواهی گلشن سیمرغ بینی

تو هشیاری دل چون بارداری
تو از مردار خوردن دان که خواری

بمرداری فرود آوردهٔ سر
چرا تازی بدانش بر سر افسر

چرا عاشق نباشی تا بباشی
برون از زاهدان رومی خراشی

تو مستی باش تا هشیار گردی
ز عمر خویشتن بیزار گردی

بخش 34 — نصیحت پذیرفتن موش خوار

ز من پندی فرا گیر ای خردمند
عتاب و خشم را بر پای نه بند

کلاه فاقه را بر فرق سر نه
بدان حرصی که باشد کمترش ده

ز قهرش دیدهٔ پر فتنه بردوز
چو باد انش به بی خوابی بیاموز

مسلط کن برو صیاد خود را
بجای نان مده پالوده بد را

گر او را خوار کردی همچو یوسف
عزیز مصر کردی همچو یوسف

ببسته سدهٔ فر سعادت
بیان عالم الغیب و شهادت

مشعبد وار زیر حقه دارد
نه چندان مهره کانراکس شمارد

بهر یاری که وقتش اقتضا کرد
بدزدد مهرهٔ عمر زن و مرد

همی گردند پیاپی گردش او
دو چاکر در رهش رومی و هندو

زمین سفلیان را آسمان است
سرای علویان را آستان است

بگوش هوش بشنو این سخن را
فدای این سخن کن جان و تن را

چو فرصت هست کاری بیشتر بود
پشیمانی گر آید کی کند سود

چراغ دل ز شمع جان برافروز
اصول علم استادان بیاموز

به جان گر خدمت استاد کردی
ز خدمت برخوری استاد گردی

ولی اندیشهٔ تو آن ندارد
معما گفتن تو جان ندارد

بخش 35 — آمدن هدهد در نصیحت بلبل

بیا ای هدهد صاحب هدایت
چه داری تا خبر از هر ولایت

قباپوشی ولی دردی نداری
گله داری ولی مردی نداری

ز تن بیرون کن و کن خاک بر سر
قبائی بی بقا تاج مزور

کسی باشد سزای تاجداری
که باشد در تبارش شهریاری

کسی باشد سزای قرب شاهی
که باشد لائق فر الهی

سر اهل امل گر تاجدار است
بیندیش آن برای تاجدار است

مرقع پوشی و تاج مرصع
مرصع نی مناسب با مرقع

طریق تاجداری عقل و دادست
ترا حاصل بدست از جمله بادست

ترا چون بر سر کوهست خورشید
چه میداری بروز رفته امید

بپرهان بر درخت زندگانی
وگرنه بی هنر اینجا بمانی

ترا همت بقدر هستی خویش
مرا همت بقدر از آسمان بیش

بمرداری فرود آوردهٔ سر
چرا ننهی ز دانش بر سر افسر

کسان رنجند ز رنگ و بوی مردار
نگه دارند مشام از گند مردار

من آن مرغم که می‌نالم بگلزار
تو آن مرغی که میخاری سر خار

تو کردی بی وفائی با سلیمان
منش هستم دعاگو با دل و جان

مگر نشنیدهٔ ای مرغ کوچک
خلاف امریا شد نامبارک

تو تا در بند گی بی جان نگردی
قبول حضرت سلطان نگردی

مرا از دور رمزی می‌نمایند
مرا پیوسته درها می‌گشایند

نشینی بر سر پا سر کشیده
سر و پایت برون هر سو بریده

روا دای که رندان خرابات
برند از خون تو سازند طلسمات

ملوک ملک عالم چون سکندر
ز بهر داد دارند تاج بر سر

برو از سر بنه این تاج بیداد
که بی دادی دهد هر تاج بر باد

بخش 36 — جواب دادن هدهد بلبل را و اجازت دادن

به بلبل گفت هدهدکای پریشان
چرا کردی تو بیدادی بدیشان

مکن بی علمی ای دین داده بر باد
که بی علمی کند بر جمله بیداد

درون خسته دل مخراش و مخروش
چو دیگ پخته شو تا کی زنی شوش

چو عشق دلبران گنج روانست
چنان بهتر که اندر دل نهانست

برو در عاشقی می‌سوز و می‌ساز
مکن راز دل خود پیش کس باز

ز بند جان خود برخیز و بنشین
مکن زین پس حکایتهای پیشین

حکایت کهنه شد از بسکه گفتند
درون فرسوده شد از بسکه گفتند

سخن نونو چو گل یابد شکفتن
نه چون بلبل حکایت بازگفتن

حدیث عشق اگرچه هست شیرین
ولی مردم ببرهان گشته ره بین

برو ز اینجا سر آشوب و داور
ز علم ارسکهٔ داری بیاور

بقدر خود بگو تا خود چه داری
بمیدان اندر آگر مرد کاری

چرا بیهوده گفتن پیشه کردی
نه چون مردان بخود اندیشه کردی

چو کار روزگارم کارزار است
مرا امروز با تو کار زار است

حدیثم داستان دوستان است
خطابم با خطیب بوستان است

به پیچش درکشم تا خود چگوید
چه گوید جز ره نعره نپوید

مکن فریاد و خاموشی گزین تو
به بین در روی خود عین الیقین تو

چو بگشایم به یک نقطه زبان را
به بندم نطق مرغ بوستان را

سؤالت اول از توحید پرسم
دوم ایمان سوم تجرید پرسم

مرا اول سخن با تو زذات است
به آخر ماجرا اندر صفات است

بیا بنشین ز اول بازگو تا
چرا ایزد ندارد مثل و همتا

ز هدهد بلبل عاشق زبون شد
ز عشق گل به یک ره سرنگون شد

سری بنهاد پیش هدهد آنگاه
خطا کردم مگیر استغفرالله

مرا دل ریش بود از درد هجران
از آن تندی نمودم با عزیزان

سپر بنهاد در پیش پیمبر
کاجازت تا روم در پیش دلبر

فزون زین طاقت هجران ندارم
چنانستم که گوئی جان ندارم

مخواه از عاشق و دیوانه خدمت
که او خود سوخت از درد محبت

سلیمانش اشارت دادو فرمود
کزین پس حال تو معلوم ما بود

بمرغان گفت با عشقش گذارید
چو تاب قوت نطقش ندارید

برون شد بلبل از پیش سلیمان
پی معشوقهٔ خود تا گلستان

وصال دوستش چون شد میسر
سخن نتوان نوشتن زین فزونتر

حدیثم داستان دوستان شد
خطابم با خطیب بوستان شد

چو بلبل نامه آخر شد به توفیق
چو مردان راه حق میرو بتحقیق

ایا عطار جان عاشقانی
تو آگاه ازعطای غیب دانی

خداوندا توئی معبود و دیان
سمیعی و بصیر وفرد و رحمن

به بخشائی گناه جمله عالم
از آن پس این ضعیف خسته راهم

بسی گفتم به شرح ازجان حکایت
حکایت را رسانیدم به غایت

بخش 37 — در ختم حکایت

بشرح جان اگر ادراک داری
قدم بر فرق هفت افلاک داری

وگرنه با تو گفتم شرح اسرار
بود چون پیش اخشم بوی گلزار

چه سود آید ازین آیینه داری
که پیش چشم کور آیینه داری

تو شهبازی و مرغان خشم و شهوت
بپایت برنهادند بند غفلت

زیند دست غفلت پای بگشای
بفرق سر ره بی سر به پیمای

بخش 38 — در مناجات باری تعالی

خداوندا توئی دانای عالم
ز عالم برتری و از جان عالم

نه گیتی بود نی ابلیس و آدم
نه عالم بود و نی ذرات عالم

تو آن پروردگار کردگاری
که بی حبر و قلم صورت نگاری

به دست خود گل آدم سرشتی
به سر بر سرگذشت ما نوشتی

بکیوان برکشی آن را که خواهی
بخذلان درکشی آن راکه خواهی

گناهم گر زماهی تا بماه است
ولیکن رحمتت بیش از گناه است

به بخشی جرم عطار ای خداوند
نداری جان اودر غفلت و بند

حکیمی و علیمی و قدیمی
غفوری و شکوری و حلیمی

بیامرزی برحمت جمله عالم
که حی وغافر الذنبی و حاکم

Source Colophon

Persian source text from Ganjoor.net (ganjoor.net/attar/bolbolname), the principal digital archive of classical Persian poetry. The text is freely available in the public domain. Ganjoor.net hosts the complete works of over 380 classical Persian poets. The Bolbol-nama text presented here contains all 597 couplets across 38 sections as published on the site.

🌲