Attributed to the Bodhisattva Maitreya, as received by Asaṅga. One of the Five Dharmas of Maitreya — the foundation texts of the Yogācāra school of Mahāyāna Buddhism. This prose treatise (Toh 4022) is the companion to the verse summary (Toh 4023); together they form a complete unit. The text teaches how to distinguish phenomena — the world of false imagination and saṃsāra — from their true nature, dharmatā, which is suchness itself. It maps the entire path from delusion to transformation.
In the Indian language: Dharmadharmatāvibhāga.
In the Tibetan language: Chos dang chos nyid rnam par 'byed pa.
Homage to the Noble Mañjuśrī, the Youthful!
Because, having known, something is to be completely abandoned
And something else is to be made directly manifest,
Wishing to distinguish their characteristics,
This treatise was composed.
The Two Categories
All of this is encompassed by two: dharma and dharmatā.
What dharma indicates is saṃsāra. What dharmatā indicates is the nirvāṇa of the three vehicles.
The Characteristic of Dharma
False imagination — in which duality and expression appear as they do not truly exist — is the characteristic of dharma. "False" refers to the appearance of what does not exist. "Imagination" is merely conceiving everywhere without real objects.
The Characteristic of Dharmatā
Suchness — in which there is no distinction of grasped and grasper, of expression and what is expressed — is the characteristic of dharmatā.
Affliction and Purification
Because what does not exist appears, delusion is the cause of affliction — like seeing an illusory elephant and so forth. And also because what exists is not seen.
If either non-existence or appearance were absent, neither delusion nor non-delusion, neither affliction nor purification, would function.
Neither Identical nor Different
The two are neither identical nor different, because of the distinction and non-distinction of existence and non-existence.
Six Aspects of Supreme Understanding of Dharma
Supreme understanding of dharma is through six aspects: (1) characteristic, (2) establishment, (3) neither identical nor different, (4) pervasion, (5) shared and unshared, and (6) the functioning of the appearance of grasped and grasper as non-existent.
The characteristic, establishment, and neither identical nor different are as set forth in the summary above.
Pervasion
Whatever causes saṃsāra, that is pervasion — namely, the sentient world and the container world. The container world is cognition in the mode of what is shared. The sentient world is both shared and unshared.
Shared and Unshared
What is shared through mutual ownership: because of birth, designation, apprehension, destruction, and the mutual production of qualities and faults.
What is unshared through being individual: abode, cognition, action, pleasure, suffering, death and transmigration, birth, bondage, and liberation — these are unshared because they are individual.
What commonly appears as externally grasped is itself the grasping cognition. There is no object separate from cognition, precisely because it is shared.
The Non-Existence of Grasped and Grasper
The unshared objects of grasped consciousness — the minds of others and so forth — are not mutual objects of grasping cognition in either meditative equipoise or post-meditation. In post-meditation, one's own conceptualization vividly appears. And even in meditative equipoise, reflections of that appear within the domain of samādhi.
If appearance-as-grasped does not exist, it is well established that appearance-as-grasper also does not exist. Therefore it is established that imagination functions without the appearance of grasped and grasper — because beginningless incitement is established, and because the non-establishment of duality is established.
Six Aspects of Supreme Understanding of Dharmatā
Supreme understanding of dharmatā is through six aspects: (1) characteristic, (2) pervasion, (3) discernment, (4) contact, (5) recollection, and (6) approaching its very nature — through which dharmatā is thoroughly understood.
The characteristic is as set forth in the summary.
Pervasion is the collection of words of all dharmas that are pervasive, and of all twelve branches of the sūtra scriptures.
Discernment is the entire path of joining, encompassed by correct mental attention based on the Mahāyāna sūtras.
Contact is the realization and direct experience of suchness through the path of seeing, for the purpose of attaining right view — through engagement with direct perception.
Recollection is the entire path of meditation that removes stains, encompassed by the factors of enlightenment in accordance with what was contacted.
Approaching its very nature is when, from stainless suchness, only suchness appears in all aspects. That is the complete accomplishment of the transformation of the basis.
Ten Aspects of Supreme Understanding of Basis-Transformation
Supreme understanding of the transformation of the basis is through ten aspects: (1) essence, (2) entity, (3) persons, (4) distinction, (5) purpose, (6) abode, (7) mental attention, (8) application, (9) faults, and (10) benefits.
Essence
Understanding of essence: the adventitious afflictions, and the non-appearance and appearance of suchness with respect to stainless suchness.
Entity
Understanding of entity: the shared container-world cognition becoming suchness, the dharma-realm of the sūtras becoming suchness, and the unshared sentient-realm cognition becoming suchness.
Persons
Understanding of persons: the first two becoming suchness pertains to Buddhas and bodhisattvas; the latter pertains also to śrāvakas and pratyekabuddhas.
Distinction
Understanding of distinction pertains to Buddhas and bodhisattvas: the distinction of the complete purification of buddha-fields, the dharmakāya, the distinction of the sambhogakāya, and the distinction of attaining the nirmāṇakāya — because of the distinctions of seeing, teaching, and wealth attained.
Purpose
Understanding of purpose: because of the distinction of former aspirational prayers, the distinction of focus on teaching the Great Vehicle, and the distinction of engagement in the ten grounds.
Abode: Non-Conceptual Wisdom
Understanding of abode: because non-conceptual wisdom is understood through six aspects — (a) focus, (b) abandonment of signs, (c) correct application, (d) characteristic, (e) benefit, and (f) thorough knowledge.
Focus is understood through four aspects: teaching the Great Vehicle, aspiration toward it, certainty, and complete accumulation of the collections.
Abandonment of signs is understood through four aspects: signs of the adverse side, signs of the antidote side, signs of suchness, and signs of the dharmas of understanding. The abandonment of coarse, medium, subtle, and far-reaching signs — this is exactly as taught in the enumeration.
Correct application is also understood through four aspects: from focused application, from non-focused application, from the application of focus as non-focus, and from the application of non-focus as focus.
The characteristic is understood through three aspects. Abiding in dharmatā — because of abiding in the non-dual dharmatā that is free from expression. Non-appearance — because of the non-appearance of duality, of what is expressed, of faculties, of objects, of cognition, and of the container world. Through these, what the sūtras proclaim as the characteristic of non-conceptual wisdom — "formless, inexpressible, without abode, without appearance, without cognition, and without support" — is clearly shown. Appearance — because of seeing all dharmas like the expanse of space, and because of seeing all conditioned things like illusions and so forth.
Benefit is understood through four aspects: because of completely attaining the dharmakāya, because of attaining the abode of unsurpassed bliss, and because of attaining the wealth of a teacher.
Thorough knowledge is also understood through four aspects: thorough knowledge of the antidote, of the characteristic, of the distinction, and of the function.
Thorough knowledge of the antidote: Non-conceptual wisdom is the antidote to attachment to the five uncomfortable essences — dharma, person, change, difference, and disparagement.
Thorough knowledge of the characteristic: Its own characteristic is having abandoned the five — absence of mental attention, having truly passed beyond, utter peace, the meaning of essence, and grasping at brilliance.
Thorough knowledge of the distinction: Because of the five distinctions — being without conceptualization, not being one-sided, being without abiding, permanence, and impermanence.
Thorough knowledge of the function: The five aspects of the distinction of function — distancing conceptualization, bestowing unsurpassed bliss, engaging in separation from afflictive and cognitive obscurations, entering all aspects of knowable objects through subsequently attained wisdom, purifying buddha-fields, ripening sentient beings, and granting omniscience.
Mental Attention
Understanding of mental attention: As it is said —
"A bodhisattva who wishes to understand non-conceptual wisdom should attend in this way: From beginningless time, from not knowing suchness, false imagination is the seed of all — the cause of the untrue appearance of duality. Dependent on that, there is also diversity. In that, though cause and effect appear, they are untrue. Though they appear thus, the dharmatā of that does not appear. And when that does not appear, dharmatā appears."
When attending correctly in this way, a bodhisattva understands non-conceptual wisdom.
Application: Entry Through Stages
Thus, from focusing on what is observed, one comes to focus on mere cognition alone. From focusing on mere cognition, one understands that all objects are without focus. From all objects being without focus, one understands that mere cognition too is without focus. From that non-focus, one comes to focus on the distinction of both.
Therein, where neither of the two is focused upon — that is non-conceptual wisdom: without object, without focus, characterized by the non-focus of all signs.
Application Through the Grounds
Understanding through application is through four aspects:
Because of applying through aspiration on the ground of devoted conduct — that is the stage of discernment.
Because of applying through individual realization on the first ground — that is the stage of contact.
Because of applying through meditation on the six impure grounds and on the three pure grounds — that is the stage of recollection.
Because of applying to the consummation on the buddha-ground — for the spontaneous and uninterrupted activity of the Buddha — that is the stage of approaching its very nature.
Faults
Understanding of faults: when there is no transformation of the basis. The faults are of four kinds: (1) the fault of lacking the support for afflictions not to engage, (2) the fault of lacking the support for the path to engage, (3) the fault of lacking the support for designating a person's nirvāṇa, and (4) the fault of lacking the support for designating the distinction of the three types of enlightenment.
Benefits
Depending on the reversal of those faults, where there IS transformation of the basis, one should know the four kinds of benefits.
Analogies
These same aspects should be known as the ten aspects of understanding basis-transformation as it really is.
The appearance of non-existent dharmas is like illusion, dreams, and so forth.
The analogy for the transformation of the basis is like space, gold, water, and so forth.
Colophon
Distinguishing Dharmas from Dharmatā, composed by the Noble Maitreya, is complete.
Good Works Translation from Classical Tibetan. Translated by Tenzin (Life 126, Tibetan Translator), New Tianmu Anglican Church, March 2026. No existing English translation was consulted — none is freely available. The translation is independently derived from the Degé Tengyur Tibetan etext (Esukhia/derge-tengyur, CC0).
This is the prose treatise (Toh 4022); its companion verse summary (Toh 4023) was translated by Pema (Life 125) and is also available in this archive.
Translated and finalized by the Indian paṇḍita Śāntibhadra and the chief translator-monk Tshul khrims rgyal ba. Later revised and finalized by the Kashmiri paṇḍita Paraheta and the chief translator-monk Dga' rdor at the sacred temple of Tho ling. Maṅgalam.
🌲
Source Text: ཆོས་དང་ཆོས་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ
Classical Tibetan source text from the Degé Tengyur (Tohoku catalogue no. 4022), Esukhia/derge-tengyur digital edition (GitHub, CC0). Folios 46b–49a. Presented for reference and verification.
༄། །ཆོས་དང་ཆོས་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་བཞུགས་སོ། །
༄༅༅། །རྒྱ་གར་སྐད་དུ། དྷརྨ་དྷརྨ་ཏཱ་བི་བྷཾ་ག་ཏ། བོད་སྐད་དུ། ཆོས་དང་ཆོས་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ། འཕགས་པ་འཇམ་དཔལ་གཞོན་ནུར་གྱུར་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གང་ཕྱིར་ཤེས་ནས་འགའ་ཞིག་སྤང་བྱ་ཞིང་། །གཞན་དག་འགའ་ཞིག་མངོན་སུམ་བྱ་
བའི་ཕྱིར། །དེས་ན་དེ་དག་མཚན་ཉིད་ལས་རྣམ་དབྱེ། །བྱེད་པར་འདོད་ནས་བསྟན་བཅོས་འདི་མཛད་དོ། །འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་ཏེ། ཆོས་དང་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །ཆོས་ཀྱིས་ཉེ་བར་མཚོན་པ་ནི་འཁོར་བའོ། །ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་མཚོན་པ་ནི་ཐེག་
པ་གསུམ་གྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །གཉིས་དང་བརྗོད་པ་ཇི་ལྟར་སྣང་བ་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དེ། མེད་པ་སྣང་བ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའོ། །ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དོན་མེད་པར་རྟོག་པ་ཙམ་མོ། །གཟུང་བ་དང་། འཛིན་པ་དང་།
རྗོད་པ་དང་། བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ། །མེད་པ་སྣང་བའི་ཕྱིར་འཁྲུལ་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུ་སྟེ། སྒྱུ་མའི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་མཐོང་བ་བཞིན་ནོ། །ཡོད་པ་མི་མཐོང་བས་ཀྱང་ངོ་། །མེད་པ་དང་སྣང་བ་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་
བ་ཞིག་མེད་ན་འཁྲུལ་པ་དང་མ་འཁྲུལ་པ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འགྱུར་རོ། །གཉིས་པོ་དག་གཅིག་པ་དང་ཐ་དད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཡོད་པ་དང་མེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་པ་དྲུག་གིས་ཆོས་རྟོགས་པ་གོང་ན་མེད་པ་ཡིན་
ཏེ། མཚན་ཉིད་དང་གྲུབ་པ་དང་། གཅིག་པ་དང་། ཐ་དད་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་གནས་པ་དང་། ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་དང་། གཟུང་བ་དང་འཛིན་པར་སྣང་བ་དངོས་པོ་མེད་པར་འཇུག་པའོ། །མཚན་ཉིད་དང་། གྲུབ་པ་དང་། གཅིག་པ་དང་། ཐ་དད་པ་མ་ཡིན་པ་
རྣམས་ནི་ཇི་ལྟར་མདོར་བསྟན་པ་བཞིན་ནོ། །གང་གང་ན་འཁོར་བར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ཀུན་དུ་གནས་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་དང་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནི་ཐུན་མོང་བ་བཞིན་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་རིག་པའོ། །སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནི་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའོ། །སྐྱེ་བ་དང་།
ཐ་སྙད་དང་། རྗེས་སུ་གཟུང་བ་དང་། ཚར་གཅད་པ་དང་། ཡོན་ཏན་དང་། སྐྱོན་ཕན་ཚུན་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཕན་ཚུན་བདག་པོ་ཉིད་ཀྱི་ནི་ཐུན་མོང་བའོ། །གནས་དང་། རྣམ་པར་རིག་པ་དང་། ལས་དང་བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། འཆི་འཕོ་དང་། སྐྱེ་
བ་དང་། བཅིངས་པ་དང་། གྲོལ་བ་ནི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ན་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའོ། །ཐུན་མོང་དུ་ཕྱི་རོལ་དུ་གཟུང་བར་སྣང་བ་ཉིད་ནི་འཛིན་པའི་ཤེས་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། ཤེས་པ་ལས་ལོགས་ཤིག་ན་དོན་མེད་དེ། ཐུན་མོང་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་གཟུང་བའི་
རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་གཞན་གྱི་སེམས་ལ་སོགས་པ་ནི་མཉམ་པར་གཞག་པ་དང་། མཉམ་པར་མ་བཞག་པའི་འཛིན་པའི་རྣམ་པར་རིག་པའི་ཡང་ཕན་ཚུན་ཡུལ་མ་ཡིན་ཏེ། མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་ལ་ནི་རང་གི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་རབ་ཏུ་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། །མཉམ་པར་གཞག་པ་
ཡང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་དེའི་གཟུགས་བརྙན་རབ་ཏུ་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུང་བར་སྣང་བ་མེད་ན་འཛིན་པར་སྣང་བ་མེད་པར་ཡང་རབ་ཏུ་གྲུབ་པོ། །དེས་ན་གཟུང་བ་དང་འཛིན་པར་སྣང་བ་མེད་པར་རྟོག་པར་རབ་ཏུ་གྲུབ་པོ། །ཐོག་མ་མེད་པའི་ཀུན་ནས་སློང་བ་རབ་ཏུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་
གཉིས་མ་གྲུབ་པར་རབ་ཏུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་པ་དྲུག་གིས་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་རྟོགས་པ་གོང་ན་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། མཚན་ཉིད་དང་། ཀུན་ཏུ་གནས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་། རེག་པ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། དེའི་བདག་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་དེ་རབ་ཏུ་རྟོགས་པའོ། །མཚན་
ཉིད་ནི་མདོར་བསྟན་པ་བཞིན་ནོ། །ཀུན་ཏུ་གནས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དང་། མདོ་སྡེ་གསུང་རབ་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚིག་གི་ཚོགས་སོ། །ངེས་པར་འབྱེད་པ་ནི་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་སྡེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བའི་ལམ་ཐམས་ཅད་
དོ། །རེག་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བའི་ལམ་གྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་རབ་ཏུ་རྟོགས་ཤིང་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་སྟེ། མངོན་སུམ་ཉིད་དུ་སྦྱོར་བས་སོ། །རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རེག་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱིས་བསྡུས་པ་དེའི་དྲི་མ་སེལ་བའི་བསྒོམ་པའི་ལམ་ཐམས་ཅད་དོ། །
དེའི་བདག་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དྲི་མ་མེད་པར་གྱུར་པ་ལས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དེ་བཞིན་ཉིད་ཙམ་སྣང་བ་སྟེ། དེ་ནི་གནས་ཡོངས་སུ་གྱུར་པའི་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའོ། །རྣམ་པ་བཅུ་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཡོངས་སུ་གྱུར་པ་རྟོགས་པ་ནི་གོང་ན་མེད་པ་སྟེ། ངོ་བོ་དང་། དངོས་པོ་
དང་། གང་ཟག་དང་། ཁྱད་པར་དང་། དགོས་པ་དང་། གནས་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། ཕན་ཡོན་ལ་རབ་ཏུ་རྟོགས་པའོ། །ངོ་བོ་རྟོགས་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དྲི་མ་མེད་པ་ལ་གློ་བུར་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་དང་དེ་བཞིན་ཉིད་མི་སྣང་བ་དང་སྣང་བའོ། །དངོས་པོ་རྟོགས་
པ་ནི་ཐུན་མོང་གི་སྣོད་ཀྱི་རྣམ་པར་རིག་པ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། མདོ་སྡེའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་རྣམ་པར་རིག་པ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའོ། །གང་ཟག་རྟོགས་པ་ནི་དང་པོ་གཉིས་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ནི་སངས་རྒྱས་དང་བྱང་ཆུབ་
སེམས་དཔའ་ཉིད་ཀྱིའོ། །ཕྱི་མ་ནི་ཉན་ཐོས་དང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ངོ་། །ཁྱད་པར་རྟོགས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་དང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཁྱད་པར་དང་། ཆོས་ཀྱི་སྐུ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་རྫོགས་པའི་ཁྱད་པར་དང་། སྤྲུལ་པའི་སྐུ་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་
ཀྱང་ཡིན་ཏེ། མཐོང་བ་དང་། སྟོན་པ་དང་། འབྱོར་པ་བརྙེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཕྱིར་རོ། །དགོས་པ་རྟོགས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་སྨོན་ལམ་གྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཐེག་པ་ཆེན་པོ་སྟོན་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དང་། ས་བཅུ་ལ་རབ་ཏུ་སྦྱོར་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཕྱིར་རོ། །གནས་རྟོགས་པ་ནི། རྣམ་པ་དྲུག་གིས་རྣམ་པར་མི་
རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་པ་དྲུག་གིས་རྟོགས་པ་ཉིད་ནི་དམིགས་པ་ལས་དང་། མཚན་མ་ཡོངས་སུ་སྤངས་པ་ལས་དང་། ཡང་དག་པར་སྦྱོར་བ་ལས་དང་། མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཕན་ཡོན་གྱི་ཕྱིར་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་པ་བཞིས་དམིགས་པ་རྟོགས་པ་སྟེ། ཐེག་པ་ཆེན་པོ་སྟོན་པ་
དང་། དེ་ལ་མོས་པ་དང་། ངེས་པ་དང་། ཚོགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །རྣམ་པ་བཞིས་མཚན་མ་སྤོང་བ་རྟོགས་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་། གཉེན་པོའི་ཕྱོགས་དང་། དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། རྟོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་ལས་ཏེ། རགས་པ་དང་། འབྲིང་པོ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། རིང་
དུ་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་མཚན་མ་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་རྣམ་གྲངས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འདིས་ཡང་དག་པར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་དག་པར་སྦྱོར་བ་རྟོགས་པ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། དམིགས་པའི་སྦྱོར་བ་ལས་དང་། མི་དམིགས་པའི་སྦྱོར་བ་ལས་དང་། དམིགས་པ་མི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་སྦྱོར་
བ་ལས་དང་། མི་དམིགས་པ་དམིགས་པར་སྦྱོར་བ་ལས་སོ། །མཚན་ཉིད་རྟོགས་པ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཆོས་ཉིད་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ནི་གཉིས་སུ་མེད་པ་བརྗོད་པ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཉིད་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྣང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ནི་གཉིས་དང་། ཇི་ལྟར་བརྗོད་པ་དང་། དབང་པོ་
དང་། ཡུལ་དང་། རྣམ་པར་རིག་པ་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སུ་སྣང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་གཟུགས་མེད་པ། བསྟན་དུ་མེད་པ། གནས་མེད་པ། སྣང་བ་མེད་པ། རྣམ་པར་རིག་པ་མེད་པ། རྟེན་མེད་པ་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ་ཞེས་ཇི་ལྟར་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་མཚན་ཉིད་དེ་
གསལ་བར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །སྣང་བའི་ཕྱིར་ནི་ནམ་མཁའི་དཀྱིལ་ལྟར་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཐོང་བའི་ཕྱིར་དང་། སྒྱུ་མ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཕན་ཡོན་རྟོགས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་སྐུ་རྫོགས་པར་རབ་ཏུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། གོང་ན་མེད་པའི་བདེ་བའི་གནས་པ་རབ་
ཏུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། སྟོན་པའི་འབྱོར་པ་རབ་ཏུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལས་རྟོགས་པ་ཡང་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། གཉེན་པོ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དང་། མཚན་ཉིད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱད་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་གཉེན་པོ་ཡོངས་སུ་
ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། ཆོས་དང་། གང་ཟག་དང་། གྱུར་པ་དང་། ཐ་དད་པ་དང་། སྐུར་པ་ལྔ་མི་བདེ་བའི་ངོ་བོ་ལས་ཞེན་པའི་གཉེན་པོའོ། །མཚན་ཉིད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་འདས་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ངོ་བོའི་དོན་དང་། བཀྲ་བར་
འཛིན་པ་ལྔ་སྤངས་པ་ནི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དོ། །ཁྱད་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི་རྟོག་པ་མེད་པ་དང་། ཕྱོགས་གཅིག་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། གནས་པ་མེད་པ་ཉིད་དང་། གཏན་དུ་བ་ཉིད་དང་གཏན་མེད་པ་རྣམ་པ་ལྔའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཕྱིར་རོ། །ལས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི། རྣམ་པར་རྟོག་པ་རིང་དུ་བྱེད་པ་
དང་། བླ་ན་མེད་པའི་བདེ་བའི་སྦྱིན་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་དང་བྲལ་བར་སྦྱོར་བ་དང་། དེའི་རྗེས་ལས་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་བྱའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། སེམས་ཅན་ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་དང་།
རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་སྟེར་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ལྔ་ནི་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྟོགས་པ་ནི། ཇི་སྐད་དུ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་རྟོགས་པར་འདོད་པ་དེ་འདི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ། དེ་བཞིན་ཉིད་མི་ཤེས་པ་ཐོག་མ་མེད་པའི་
དུས་ཅན་ལས་ཏེ། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ས་བོན་ཐམས་ཅད་པ་སྟེ། མི་བདེན་པ་གཉིས་སུ་སྣང་བའི་རྒྱུ་དང་། དེ་ལ་རྟེན་པ་ཐ་དད་པ་ཡང་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུར་བཅས་པ་སྣང་དུ་ཟིན་ཀྱང་མི་བདེན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྣང་བས་ཀྱང་དེའི་ཆོས་
ཉིད་ནི་སྣང་བ་མེད་ལ། དེ་སྣང་བ་མེད་པ་ལས་ཀྱང་ཆོས་ཉིད་སྣང་བ་ཡིན་ནོ། །ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་རྟོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཉེ་བར་དམིགས་པ་ལས་རྣམ་པར་རིག་པ་ཙམ་ལ་ཉེ་བར་དམིགས་པ་རྟོགས་
པར་བྱེད་དོ། །རྣམ་པར་རིག་པ་ཙམ་ལ་ཉེ་བར་དམིགས་པ་ལས་དོན་ཐམས་ཅད་དམིགས་པ་མེད་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །དོན་ཐམས་ཅད་དམིགས་པ་མེད་པ་ལས་རྣམ་པར་རིག་པ་ཙམ་ཡང་མི་དམིགས་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །དེ་མི་དམིགས་པ་ལས་གཉི་ག་
ཁྱད་པར་དམིགས་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེར་གང་ཡང་གཉིས་དམིགས་པ་མེད་པ་དེ་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། ཡུལ་མེད་ཅིང་། དམིགས་པ་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། མཚན་མ་ཐམས་ཅད་མི་དམིགས་པས་ཉེ་བར་མཚོན་པ་ཉིད་ཀྱི་
ཕྱིར་རོ། །སྦྱོར་བས་རྟོགས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། མོས་པས་སྤྱོད་པའི་ས་ལ་མོས་པས་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་གནས་སྐབས་སོ། །ས་དང་པོ་ལ་སོ་སོར་རིག་པར་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ནི་རེག་པའི་གནས་སྐབས་སོ། །རྣམ་པར་
མ་དག་པའི་ས་དྲུག་ལ་སྒོམ་པ་ལ་རབ་ཏུ་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་དང་། ཡོངས་སུ་དག་པ་གསུམ་པོ་ལ་ཡང་ངོ་། །དེ་ཉིད་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་གནས་སྐབས་སོ། །སངས་རྒྱས་(ཀྱིས་,ཀྱི་ས་)ལ་མཐར་ཕྱིན་པ་ལ་སྦྱོར་བའི་ཡང་ཕྱིར་ཏེ། ལྷུན་གྱིས་གྲུབ་པར་
སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་རྒྱུན་མི་འཆད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་ནི་དེའི་བདག་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་གནས་སྐབས་སོ། །ཉེས་དམིགས་རྟོགས་པ་ནི། གནས་སྐབས་སུ་གྱུར་པ་མེད་ནའོ། །ཉེས་དམིགས་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་མི་འཇུག་པའི་རྟེན་མེད་པའི་ཉེས་
དམིགས་དང་། ལམ་འཇུག་པའི་རྟེན་མེད་པའི་ཉེས་དམིགས་དང་། གང་ཟག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་ཐ་སྙད་གཞག་པའི་རྟེན་མེད་པའི་ཉེས་དམིགས་དང་། བྱང་ཆུབ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཐ་སྙད་གཞག་པའི་རྟེན་མེད་པའི་ཉེས་དམིགས་སོ། །དེ་དག་ལས་བཟློག་པ་
ལ་བརྟེན་ནས་གནས་ཡོངས་སུ་གྱུར་པ་ཡོད་པ་ལ། ཕན་ཡོན་རྣམ་པ་བཞི་ཉིད་དུ་རིག་པའོ། །དེ་དག་ཉིད་ནི་གནས་གྱུར་པ་ཇི་ལྟ་བར་རྟོགས་པ་རྣམ་པ་བཅུར་རིག་པར་བྱའོ། །མེད་པའི་ཆོས་སྣང་བ་ནི། དཔེར་ན་སྒྱུ་མ་དང་རྨི་ལམ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །གནས་གྱུར་པའི་
དཔེ་ནི། ནམ་མཁའ་དང་གསེར་དང་ཆུ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། །།ཆོས་དང་ཆོས་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་འཕགས་པ་བྱམས་པས་མཛད་པ་རྫོགས་སོ།། །།རྒྱ་གར་གྱི་མཁན་པོ་པཎྜི་ཏ་ཤཱནྟི་བྷ་དྲ་དང་། ཞུ་ཆེན་གྱི་ལོ་ཙཱ་བ་དགེ་སློང་ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱལ་
བས་བསྒྱུར་ཅིང་ཞུས་ཏེ་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ལས། སླད་ཀྱིས་ཁ་ཆེའི་མཁན་པོ་པཎྜི་ཏ་པ་ར་ཧེ་ཏ་དང་། ཞུ་ཆེན་གྱི་ལོ་ཙཱ་བ་དགེ་སློང་དགའ་རྡོར་གྱིས་ཐུགས་དམ་ས་ཐོ་ལིང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཅོས་ཤིང་གཏན་ལ་ཕབ་པ།། །།མངྒ་ལཾ།། །།
Source Colophon
Degé Tengyur, Tohoku catalogue no. 4022. Esukhia/derge-tengyur digital edition, file 123_སེམས་ཙམ།_ཕི.txt, GitHub. CC0 (public domain). Based on the Degé xylographic edition. The text spans folios 46b–49a of the Sems tsam (Yogācāra/Cittamātra) section, Volume 123.
The Tibetan translation was produced in two stages: first by the Indian paṇḍita Śāntibhadra and the chief translator-monk Tshul khrims rgyal ba (Tshul khrims rgyal bas bsgyur cing zhus te gtan la phab pa), and later revised by the Kashmiri paṇḍita Paraheta and the chief translator-monk Dga' rdor at the temple of Tho ling (Sa tho ling gi gtsug lag khang).
🌲