by Farid ud-Din Attar

Farid ud-Din Attar of Nishapur (c. 1145–c. 1221) is remembered for the Conference of the Birds and the Book of Secrets — but the Mokhtar-nama, the Book of the Chosen, is his collection of nearly five thousand mystical quatrains, organized into fifty chapters that move from divine theology through the agonies of the lover to the symbolism of candle and moth. Each quatrain is a rubā'ī — four lines in the AABA rhyme scheme that Omar Khayyam made famous — and each is a self-contained world: a compressed explosion of paradox, prayer, image, or cry.

The first twelve chapters presented here contain 628 quatrains: the theological foundation of divine unity, praise of the Prophet and his Companions, then the deepening spiral — unity dissolving into isolation, isolation into annihilation, annihilation into bewilderment, bewilderment into the unspeakable secret of the spirit, and finally complaint against the self that cannot stop wanting. The arc is a Sufi curriculum in miniature.

No complete English translation of the Mokhtar-nama has ever been published. This is a Good Works Translation from Classical Persian, produced by the New Tianmu Anglican Church with AI assistance. The source text is from Ganjoor.net.

1

O — Your purity transcends every purity.
Your holiness is sacred beyond all perception.
On Your path, a hundred thousand worlds are dust.
In Your lane, a hundred thousand Adams are dirt.

2

In describing You, the intellect went mad.
The soul fell silent and took helplessness as its companion.
When the candle of Your manifestation appeared —
the peacock of heaven adopted the way of the moth.

3

O — the eight heavens, a single offering at Your door.
The seven spheres, curtain-keepers of Your threshold.
The radiant sun, its face sallow and its robe blue,
dazed by a single mote of dust at Your door.

4

Your description is not within the measure of any ancient mind.
Whatever has been said of You is merely words.
In both worlds, every flower of praise that has bloomed for You
is still a thorn-bush in the valley of Your unity.

5

The soul dissolved, and by no means recognized You.
The heart bled, and could not fathom the dust of Your lane.
O You who from the tip of one hair brought two worlds into being —
no one in two worlds has known a single hair's breadth of You.

6

The heart comes alive when it seeks life from You.
The soul is set free when it seeks salvation from You.
If Your shadow should fall on the head of a mote,
the sun itself would beg alms from that mote.

7

An intellect whose least capital is the entire world —
in describing You, its highest station is helplessness.
Any mote that chose Your desire for a single moment —
truly, a hundred suns stand in its shadow.

8

Your description, at which every heaven is bewildered,
is not fit for the heartburn of every tasteless fool.
Beside You, how could both worlds weigh anything at all?
Where You are, both worlds and a single mote are one.

9

The hand of the wisest intellect does not reach Your description.
The perception of the seeing soul's inner eye does not reach.
The Throne — whose grandeur casts two worlds as its reflection —
what wonder that an ant cannot arrive there?

10

O You — because of You, the sky is sleepless and without food.
From longing for You, it spins like quicksilver.
Every moment, a hundred thousand hearts bleed because of You.
What is a heart? A hundred thousand souls have melted.

11

The sun, which turns over and over,
turns for You — in the hope of one glance.
The parrot of heaven, since it tasted
the sugar of gratitude for You, has been spinning on its head ever since.

12

The world, whose capital is pure annihilation —
since it is six days old, Your grace is its wet-nurse.
Every mote that sat in the shade of Your kindness
casts its shadow over eight heavens forever.

13

Every heart that finds a trace of Your grace
finds the thread of its own self across both worlds again.
Whoever gives half a soul on Your path
finds a hundred thousand souls returned from Your kindness.

14

Every dot in the circle of Your apportioning
is at the margin of the table of Your bounty.
If they split open the breast of a single mote —
oceans upon oceans, worlds upon worlds, Your mercy.

15

You are the pearl of the shoreless sea of grace.
You are the treasure sealed behind the veil of both worlds.
So manifest — because so hidden.
Beyond the world and within the soul.

16

Neither does the intellect reach the core of Your eternity,
nor does thought reach the end of Your beauty.
No one reaches the core of Your perfection —
for who else is there to reach Your perfection but You?

17

Neither does the intellect reach that eternal court,
nor does the soul reach the pavilion of Your glory.
Whether a shadow moves or stands still,
it cannot possibly reach Your beauty.

18

Where You are, no champion arrives.
The courier of sight and the equipped intellect do not arrive.
In short, to Your essence — to which there is no road —
no one has ever arrived, and no one ever will.

19

No journey that exists is fit for Your lane.
No good that exists is even suited to it.
Never allow a single mote of thought of anything else —
what a pity, every thought of otherness that exists.

20

If nothing else exists alongside You, what of it?
If not a single mote exists even in the shadow — what of it?
In a place where a thousand Thrones are a pebble,
what does it matter if a handful of pebbles does not exist?

21

O — apart from You, not a hair exists in all the world.
Except Your face, no face exists in all the world.
From every direction I look, in both worlds,
that direction is You — but You are not that direction.

22

There is no one in both worlds who is not beneath You.
All are drowned in that court of the How-less.
No, no — how long will we speak of worlds and courts?
Whatever is outside You is not outside You.

23

O — before You, a hundred thousand souls are one hair's breadth.
In nearness to You, seven heavens are one hair's breadth.
Since not one hair's breadth of both worlds is visible,
nothing in both worlds is even one hair's breadth but You.

24

In describing You, our intellect and knowledge do not reach.
A drop of water cannot circle seven seas.
When eighteen thousand worlds, where You are,
are a fly's wing — no one arrives there.

25

In knowing You, even to breathe is a deficiency,
for You can only be known through You.
The sun, whose vision is luminous —
before Your essence, even its dawn is a penalty.

26

Without You, the sky was nothing but a headless, footless thing.
These two worlds, without You, were nothing but a body.
The great ones of the world said much about You —
but all of it, without doubt, was nothing but words.

27

One moment You enter speech and hearing —
You become the key to a hundred locked worlds.
What is not manifest is hidden.
You are more manifest than manifestation itself.

28

Without You, one cannot rest in existence.
With You, one cannot choose anything but nothingness.
What a strange affair — one cannot reach You,
and yet one cannot be cut from You for a single moment.

29

The sky has turned so long in waiting for You
that all night till dawn it is drenched in blood from the twilight.
When it found no path to You, forward or back,
it spun within itself for a hundred thousand ages more.

30

In Your kingdom there is no duality — O You who are all.
Your kingdom is one, spiritually — O You who are all.
In the secret of secrets of our soul, You know
that the core of what the soul truly is, is You — O You who are all.

31

O Lord — all secrets, You know. You.
The measure of every matter, You know. You.
Of this secret that turns within our nature,
no one is aware — You know. You.

32

Your essence, from eternity to eternity, stands alone.
Outside You, all are ignorant — You alone know.
If the hand of seeking does not reach Your court,
perpetual glorification from Your court is enough.

33

Where is the intellect that could traverse Your path?
Where is the soul that could speak of Your glory?
Look at the presumption — that we are seeking You.
When all is You, who could seek You?

34

O essence of permanence — in what permanence You are hidden!
Not in a place — and in what soul You are hidden!
O You whose spirit is beyond place and direction —
where are You, after all? And where are You not?

35

We have spoken about Your essence for years.
We have read and studied many books.
And still we have arrived at the old women's saying:
"O You who are all — You! We are all entirely lost."

36

On Your path, we found that knowledge was an error.
What path? What knowledge? Whom did we know?
There was one finding of You — and the cry of both worlds:
"This is not the kind of thing we thought we knew."

37

Where is the eye that could see a mote of Your beauty?
Where is the mind that could glimpse the threshold of Your perfection?
If every atom in the world became an eye,
it could not possibly see into union with You.

38

Your secrets cannot be held in letters.
Your numbers cannot be held in thousands.
Forever, no one will ever
have understanding of Your wisdom.

39

O You who bring faith out of unbelief,
and from thorns bring forth manna,
from clay You bring the delicate rose,
and from mountain and stone You bring the jewel.

40

The world that I see full of Your wisdom —
I see it as one circle full of Your bounty.
Devoting my whole life to each individual mote,
I see oceans upon oceans of Your power.

41

O — infinite mercy and generosity are from You.
In every particle, a thousand signs from You.
If all the horizons should fall into error,
nothing would be possible from You but guidance.

42

O — a whiff of Your grace kindles paradise.
Hell burns from the heat of Your wrath's fire.
If the scroll of Your pain must be read aloud,
I have a fifty-thousand-year day ahead of me.

43

You can rule a kingdom on the Loving One's palm.
You can remain with all, and without all.
If I place the seal of silence on my lips,
You can read the sealed letter anyway.

44

O You who know the perfection of the subtle knowers,
who know the qualities of old and young alike —
if in describing You my tongue has failed,
I know that You understand the tongue of the tongueless.

45

O You who rule the kingdom by command,
who read from the heart what was never written —
if I do not tell You, what shall I say in my heart?
Unsaid and unheard, You know it already.

46

The soul speaks Your praise from within the soul.
Drowned in You — both worlds proclaim it.
If this tongue of mine cannot speak Your thanks,
each hair of mine speaks it in a hundred tongues.

47

If grief for You comes for one moment — better.
That moment, since it is worth more than two worlds — better.
Since no tongue exists that can praise You,
I have left You to Yourself — and that too is better.

48

You have those You have called to Your breast.
You have those You have driven from Your door.
Both the called and the driven are bewildered.
O how many bewildered ones You have.

49

O — the madman and the sage are both lost in You.
The thread of every mote's meaning is found in You.
When the dawn of union with You broke in my heart,
both worlds vanished in my heart — and my heart in You.

50

The intellect seeks a sign of Your essence.
Understanding seeks You around the world.
O comfort of the soul and heart — I am amazed:
You are in the heart, and the heart seeks You with the soul.

51

Since there is no one in two worlds who is Your companion,
no one can ever know Your secret.
In Your presence I have become absent from myself —
O present-absent One — from whom shall I seek You back?

52

Since You are present-absent, upon what shall I cry out?
Since there is no sign of You, upon what shall I place a sign?
After all, since You are with me and I with You —
upon what shall I place this eternal pain of separation?

53

O — every creature in both worlds chants Your remembrance.
All of creation moves toward You.
Though by striving one cannot reach You,
You are with everyone — and everyone seeks You.

54

O You who, as You see fit,
manage the affairs of small and great with wisdom —
Provider and protector of every living thing,
maker of the affairs of bewildered creation.

55

Since my abasement is from me, and glory is from You —
how can this helpless heart seek glory from You?
Since everything You hold has no visible end,
I will never be satisfied with anything less from You.

56

Sometimes You give a gift for a cry at dawn.
Sometimes You grant me honor for a single sigh.
That is why I seek my own self-loss — because You
first make one lose oneself, and then give the way back.

57

In the realm of both worlds, reign.
Dedicate our soul and heart to the divine.
Since I cannot say "You belong to me" —
I belong to You. Do with me as You will.

58

O You who sit within my heart — are You a soul, or not?
From Your very manifestation, are You thus hidden, or not?
That thing I will never come to know —
tell Your servant: are You that, or not?

59

The kingdom of grief for You is worth more than both worlds.
Your pain is worth more than eternal healing.
I am the dust of Your door — for the dust of Your door,
one mote of it, is worth more than a hundred thousand souls.

60

O Soul — You were always in the midst of the soul.
To creation, You were neither manifest nor hidden.
We burned both worlds and gave their ashes
to the wind — and in the midst, there You were.

61

Every drop does not reach the pearl's core in the sea.
Every mote does not reach the exalted sun.
On Your path, all steps have arrived —
yet who has ever arrived at You, or not?

62

For thirty years we ran with a hundred thousand sprints
until by Your road we reached Your court.
For thirty years more we circled Your door —
we saw the crier on the roof and the guard at the gate.

63

I ran and searched, without number, much.
From the dust of Your road I found no trace.
Suppose it is true that You cannot be known —
then tell Your servant: who am I, at least?

64

O — those who have eaten Your grief, one by one, so many.
In longing for You, humans and angels, so many.
Since the sky cannot reach You by a single mote,
what use is all its turning — so many times?

65

When all souls burn from longing for You,
they sew shut their eyes to their own existence.
In Your presence — which is the sun of eternity —
all souls are like stars in daylight.

66

The soul seeking Your face turns to water.
The wakefulness of the heart before You turns to sleep.
If Your face should emerge from behind the veil,
every mote would certainly become a sun.

67

Bleed the heart, if it had no head for Your affliction.
Burn the soul, if it had no loyalty to You.
Though heart and soul had nothing worthy of You —
everything that was not for You is unbelief.

68

The one thing I know that is beyond unbelief and faith —
that is Your love. This I know with certainty.
In my soul, that chain You have cast —
it will never break. This I know.

69

Every soul that did not find the way behind the veil of mystery —
even if it found the veil, found nothing but a sound.
Blind is the one who does not find the copy of each single thing
reflected back in the mirror of Your beauty.

70

Whoever holds a sign from Your secret
will be occupied with eternal presence.
If a single breath rises from the heart today without You,
tomorrow the grief of it will be the soul's hell.

71

Losing myself — as a sign from You — was enough for me.
My passion for You — as a loss from You — was enough for me.
How much of two worlds? For two worlds were enough for me.
The thought of You as the qibla of the soul — enough for me.

72

Without remembrance of You, the heart is a shadow in the sun.
With remembrance of You, it is at the peak of hope.
Every seed I have sown in the field of the heart —
except the memory of You — is the seed of eternal regret.

73

Since my companion from the world of sorrow was You,
my heart's joy in every grief was sorrow for You.
The pain of my sorrowful heart, in all my life —
if it ever had a remedy, that remedy too was sorrow for You.

74

O — the intellect is humbled in describing Your essence.
All this shortfall has passed beyond all measure.
What would it be — since it is in Your hand — if from generosity
You took the hand of a barefoot, bare-headed handful?

75

Since Your forgiveness can be taken for granted,
how long must we mourn over the grief of sin?
You know it is a small thing — from the ocean of Your generosity —
to scatter one drop as a gift over both worlds.

76

If the intellect cannot be certain of Your grace,
it is because it will not sharpen the eye of faith.
If You forgave all of creation —
I know that it would cost You nothing.

77

One mote of Your guidance is needed — and nothing more.
One moment of Your protection is needed — and nothing more.
For all these bewildered ones with soiled hems,
the rain of Your favor is needed — and nothing more.

78

Since Your pain has become the cure for the soul,
Your pain is enough for this incurable heart.
Since from generosity You show the way to all,
show a way to all these bewildered ones.

79

O Soul — who could take Your place?
What could the heart possess that could take Your place?
In both worlds, it is not possible for anyone
to have anything that could be worthy of You.

80

Without You I cannot rest for a single breath.
Your kindnesses I cannot count.
If every hair on my body became a tongue,
I could not give You one thanks in a thousand.

81

Since I am unaware of what destiny holds for me,
my madness has brought me in chains.
Since You do not deal by cause with bad and good —
abandon bad and good, and accept me.

82

I have no standing in the ranks of the truthful.
I have no name on the road of lovers.
That door which no one but You can open —
open it, for I have a tightly knotted affair.

83

O Lord — do not make us exiles from the court.
Do not leave us bewildered and broken on this road.
I know we did not live a single breath as we should have.
If You wish, take the reckoning now — or do not.

84

The face we wash five times a day,
and wash now and then with the blood of both eyes —
do not burn it with fire, so that with the water of regret
we may wash our scroll of sin clean before Your face.

85

Since the day we appeared from nonexistence,
we have come into vain talk and hearing.
You said: "Come gathered!" — but we have become scattered.
You said: "Come clean!" — but we have come filthy.

86

O Lord — we have come weeping with a hundred laments.
If You forgive, we have come with hope.
And from our own shamelessness, before Your door,
we have come burning with humiliation, ashamed.

87

O — the circle of Your decree is bewilderment.
The desert of Your judgment is perplexity.
Would someone like You stain their hand with my blood?
After all, You are You and I am I — You know.

88

O You who are the loosening of all my bonds,
the helper of my yearning soul —
whether I am good or not, I am the servant of Your decree.
Whether You show grace or not — You are my Lord.

89

When will this wounded heart of mine be full of You?
When will the road to You be closed to me?
If You drag me in wrath from bond to bond,
when will my hope in You be broken?

90

O — my soul with its burnt heart is alive through You,
and from shame at its own deeds hangs its head before You.
Accept me — for besides You, I have no one.
If You do not accept me, where shall Your servant go?

91

O Lord — help me with Your own friendship.
Cross out my sins from Your own good works.
If You lift the hand of generosity from my head,
I will never be free from my own ruin.

92

From awe of You, this grief-eating heart has burned.
The heart? — what is the heart? The helpless soul itself has burned.
O Lord, do not burn this bewildered body —
it has burned a hundred times already in the fire of shame before You.

93

O — the memory of You is the balm of my wounded heart.
Every breath, grief for You is my constant companion.
If You do not remember me with the kindness that is Yours,
who will open this shut door of mine?

94

O Lord — how shall I measure my grief for You?
Life has slipped from my hands — what plan shall I make?
From my guilt and Your forgiveness, shame has seized me —
how long shall I be negligent in Your service?

95

You keep the robe of grace around me.
You keep the crown of protection on my head.
Though You see more wickedness from me each day,
each moment, by Your generosity, You hold me higher.

96

O — to serve You is to reign.
Your only work is divine giving.
I, in heedlessness, have spent my life.
I did this — now what will You do?

97

O Lord — the soul fears for the sinners.
Day and night, the heart mourns for the departed.
You said: "Come in helplessness and weakness."
Helplessness and weakness we have — by the cartload.

98

If I am left with a thousand demons again,
it is better than being left with my own ego.
Save me from myself — for I am helpless.
Do not leave me left alone with myself again.

99

O — in every breath, two hundred worlds full of remedy
wander in the valley of searching for You.
Set free the fire-temple of my heart
from the company of the fire-worshipping infidel ego.

100

The soul in both worlds had no one in Your place.
The heart kept its eyes on the road for none but You.
O Lord — burn the dog of the ego with a hundred pains,
for that faithless wretch had no loyalty to You.

101

Your pain has always been my source of healing.
Your longing has always been the life of my soul.
Reverence for You has always been abundant in my heart —
but the dog of my ego was never obedient.

102

O Lord — free me from this enemy-natured ego.
Lead me out of this furnace-natured body.
See my heart's brokenness — for I am broken-hearted indeed.
Give me courage — for I have been all too cowardly.

103

How long will this body be the veil of my helplessness?
How long will I drink the draught of sorrow?
It is time You took my hand and freed me —
for I have fallen once and for all.

104

Since the entire road and its caravan belong to You and me,
and wherever there is darkness, it is between You and me —
do not tear my veil, for every sin that passed
is a secret behind the curtain between You and me.

105

Where is the heart that could bear the affliction of Your time?
Where is the soul that could endure the punishment of Your reckoning?
I have become the shame of the unclean —
where is the neck of the strong that could carry Your burden?

106

O Lord — do not take me from this world veiled.
Do not take my soul except with faith at death.
I have made a broom for Your door from my beard —
so that You will not drag me by the hair into hell.

107

I come — and I come with a blackened heart.
Bewildered and fallen from the road, I come.
O Pure One — give me purity from my pollution!
For I come stained with every kind of sin.

108

O Lord — since I had no profit from my own ego,
and it too was never pleased with me for anything —
free me from this dog in this long life,
not one breath of which held Your pleasure.

109

O — the seven earths and heavens are full of You.
Why are mouths and tongues not full of You?
O life of my heart — do You permit this:
I stand empty-handed, both worlds full of You?

110

If I repent of sin a thousand times over,
until You grant the repentance, I am nowhere.
Whether I am good or bad, I am Yours.
Free me from the infidel of my ego — once and for all.

111

Neither in worse nor in better am I dying.
Neither beginner nor arrival am I dying.
Look at me — O You whose door is the dust of both worlds —
from both worlds, empty-handed, I am dying.

Chapter Two: In Praise of the Chief of Messengers

1

A man of vision, never once cast down —
yet none was alive without the gaze of his intercession.
He is the Sultan of both worlds, and God's chosen servant:
that servant — no master was ever more a servant.

2

A chief who was higher than all that existed.
He was the purpose of both accident and substance.
There — where Adam was between water and clay —
in the world of soul and heart, the Messenger was already he.

3

A chief who, beyond both worlds, was in excess —
in the Presence of God, drowned in selflessness.
With all this rank and worth and nearness that he held,
his one boast among all of them was poverty.

4

Before the nine tents of the heavens were raised,
before this tent was pitched around a heap of dust —
in the world of souls, they sat before him as equals,
and on the palace of eternity, struck the drum of "Were it not for you."

5

You are a mercy to the worlds — "We sent you" —
and the cause of creation — "Were it not for you."
God called out to your soul, O pure jewel:
"Were it not for you, We would not have created the heavens."

6

That beauty hidden behind the veil of the unseen —
from whose reflection all beauty in both worlds flows —
if a single mote of that beauty were revealed,
a hundred suns would blaze from a single soul.

7

Commander of the realm of prophets — who is it? You.
Proof of "You exalt whom You will" — who is it? You.
The bright-eyed one of "He truly saw" — who is it? You.
The hem of the intimacy of "He drew near" — who is it? You.

8

At God's gate, who holds this glory but you?
From the holy realm, who has this readiness but you?
Truly — no prophet of God has ever attained
this station, this rank, this miracle that is yours.

9

O mercy of the worlds — mercy is from you.
Rebellion is from us, as protection is from you.
Show grace, and do not turn your face from us,
for the backing of the sinners of your community is from you.

10

If in your community there were no obedient soul,
it would be no great wonder — for backing like yours exists.
Blood should weep from the eyes of any
who had, in truth, no intercessor like you.

11

Since there is an intercessor like you — a lord of generosity —
no one in all creation need carry grief.
If you take one step, out of grace,
you will settle the case of every sinner in a breath.

12

So long as the moon has a path from your finger,
the moon of heaven splits itself each month.
Until the Day of Judgment, when it collapses from its course,
your hand will hold it up — for you will intercede.

13

The four elements, too, are servants at your gate.
The seven heavens, too, are rings on the arch of your court.
The souls of all the world's inhabitants, in this prison of the senses,
are drawing wages from the deputies of your tribunal.

Chapter Three: On the Virtue of the Companions

1

A chief whose truthfulness made him the foremost of both worlds —
in the Law, the first, the comfort of its eye.
With the Master of all creation, in that private retreat —
God Himself says he was the "second of the two."

2

That leader from whom the Law took its name —
demons, in fear of him, seized the world at a single stride.
From his majesty, earthquakes fell into the earth,
and from his whip, earthquakes found their peace.

3

O you whose rule was modesty and forbearance,
the Quran, from the station of nearness, was your companion.
Your blood was worthy of the "dye of God" — for
the dyeing of the dye of God was from your blood.

4

A chief who swept the dust from the vault of meaning,
who pierced the pearl of the shell of the ocean of piety.
Both worlds were beggars at his door,
and he was the one who said to all of them: "Ask me."

5

O moon — from the beauty of your face, the world had its share.
Filled with musk from the perfume of your character, all of time.
And from both worlds, where can one bear this anguish?
That they killed the Water of Life with poison.

6

O jewel of the mine of virtue, ocean of knowledge.
From your counsel, the pearls of heaven's casket are strung.
On seven heavens, and in eight paradises,
the nine spheres never saw a leader like you among the Ten Immaculate.

Chapter Four: On Meanings Related to Divine Unity

1

An ocean whose heaven is the earth itself —
the same here and there, this very one it shall be.
From the heights of the Throne to the farthest depth: one drop of it.
Such is the measure of that ocean's single drop.

2

That ocean which in its oneness is truly one —
against a single drop of it, no heaven can weigh.
If eighteen thousand worlds fell into it,
truly, not a fish would surface from it.

3

Around you has gathered such an ocean,
and you have not found your way to a single drop.
Do you know how you are in this world full of secrets?
Like a blind man in the garden of paradise.

4

One face must be seen with a hundred faces.
One thing must be seen from every side.
Then eighteen thousand worlds and everything in them
must be seen within the tip of a single hair.

5

A path that must be walked entirely —
one cannot speak of it — it must be traversed.
A path where with every step you take,
your first step must be the cutting of the trace.

6

At last, one day your heart will reach the gate.
Your soul will arrive at its purpose, suddenly.
You see a hundred star-filled worlds —
when all converge in one constellation, the path arrives.

7

Everything that exists in both worlds, less or more,
is from the display of His light, O dervish!
So long as display continues, all display is His.
When He abandons display — there remains no before or after.

8

The world sees only its own speech everywhere.
Upon the seeker it sees its own seeking.
Everything that exists is altogether a mirror —
holding it in hand, it sees its own face.

9

May the heart be always seized with jealousy!
May it wander in the desert of oneness!
Every image you see emerging from the veil —
when the veil falls away, may it all astonish you!

10

One must make a passageway to oneself, toward oneself —
and this work must be done strongly, not casually.
Everything that exists is each a mirror.
In these mirrors, one must display.

11

Every soul that looks for a guide on the path
gazes for forty years through the eye of madness.
When forty pass, it sees a sun
peering out from the window of every mote.

12

One thing that is not one, and yet a thing is that thing.
The whole is entirely that, and precious is that thing.
Whatever the soul decrees — "this is that" —
it is that, and beyond all decrees, that thing is still.

13

Something in which, for one breath, neither you nor I exist.
Its quality — neither you know it nor I.
If the veil of illusion were to rise:
He would remain, and He — neither you would remain, nor I.

14

That moon that shines upon both worlds,
shines into the marrow of earth and sky.
The whole face of the earth is a mote within it —
a moon that shines from the heaven of the soul.

15

Something that is beyond knowledge and discernment —
do not think of it as just a thing, for it is also something else.
It is a being in which all beings are nothing.
It is a thing in which all things are nothing.

16

That which cannot enter a name — good night!
Neither soul nor body — good night!
You know nothing but existence and nonexistence,
and it is not of either kind — good night!

17

That ocean which changes at every moment —
how could it fully emerge from behind the veil?
One drop of that ocean we are speaking of
exceeds eighteen thousand worlds.

18

The diver, at his first step, dives headfirst,
so that in the sea he moves like lightning.
When the sea turns its face to the interior of a man,
in a blink of an eye, it drowns both worlds.

19

A place where there was neither slope nor height,
no body, no direction, no movement of parts.
Everything the seeker sought endlessly —
when he arrived there, everything was already there.

20

That ocean that surges higher with every breath —
from longing for it, a thousand bloods surge.
You would say that in a different way, a different form,
it gushes from every mote at every moment.

21

An ocean in which both worlds disappeared —
He was, and aside from Him, all appearance was madness.
That drop which was seeking that sea —
when it arrived there, it had always been there.

22

Every heart that is in this headless, footless circle
is in the sea — yet the sea is in it.
Every moment a thousand waves rise from this ocean.
The thing that matters is that the ocean sits still.

23

Every soul that gathers a guide to the sea
goes out from itself and gathers inwardness.
Both worlds become a mote in its eye,
and that mote transcends its mote-ness.

24

So long as you worship the self, your grief increases.
But if you have a heart, your kingdom grows each moment.
What need for both worlds? — for where the heart is,
every mote exceeds a hundred thousand worlds.

25

Every heart that fell into the ocean of signlessness
fell into the oil of the marrow of life.
It passed beyond that world which was the place of the absent
and fell into the very presence of eternity.

26

That whole by which I saw the parts in motion —
in each part of it, I saw both worlds appear.
I saw it: an ocean without head or foot.
As far as I walked, I saw only ocean.

27

A bird that saw the dregs of this ocean's wine
spent a lifetime struggling toward the sea.
It said: "I shall drink all this water by myself."
One drop reached it, and it died in the sea.

28

Every soul that is not captive to Him with its whole soul —
with that sleeping heart, what business has it?
Wherever that ocean takes its place,
it kills the wretched one with thirst, on the spot.

29

A hundred drops that all appear as one water —
when they turn their face to their companions, all as one.
Every wakefulness that exists in all the world,
in His reflection, appears as sleep entirely.

30

Sometimes the soul saw its own heart drowning in blood.
Sometimes it saw itself bewildered and upside down.
In an ocean where one must lose oneself —
the deeper it went, the more it found itself outside.

31

That ocean whose wave casts jewels
enters the chest of lovers with a hundred graces.
Once it came in and made me lose myself.
This time, if it returns, it will lose me entirely.

32

As long as you see this sea full of jewels,
you will see it with the eye, and you will see the eye that sees.
It is an ocean — the interior of every drop of it,
you will see, is the resting-place of someone else.

33

Every soul that finds the guide to the sea quickly
goes quickly out of itself and comes quickly within.
Both worlds become a mote in its eye,
and that mote quickly transcends its mote-ness.

34

When meaning emerges from the whole into the part,
every part of that part appears transformed.
How long will you say: "The part comes from the whole"?
"How" cannot be said — because it comes without a how.

35

That light which shines outward and inward —
what do you know of how it shines?
You would say that from beneath a hundred thousand veils,
something shines out in oneness.

36

This very place is the same place it always was.
This very time is the same time it always was.
If they dress a mote in a hundred garments,
place your finger on it — it is the same as it was.

37

There is a secret beyond all these secrets that exist.
There is a light apart from all these lights that exist.
Be not content with any task, and know:
there is a work beyond all these works that exist.

38

In an ocean that had neither head nor foot,
every drop displayed a thirst.
Though every drop had its place in the sea,
each one had a thousand bouts of dropsy.

39

No one exists for whom the whole ocean fell.
Or for whom all war and peace befell.
Yet every mote imagines
that this whole affair has fallen to it alone.

40

Everything that entered existence from nonexistence —
all are drunk on the wine of this event.
If a single mote should emerge from the veil,
every mote that exists would adorn the city.

41

The day the sun was scattering stars,
a hundred worlds were pouring drops from the sea.
Suddenly it gazed into Adam's clod —
from that moment, from that clod, people kept pouring.

42

Sometimes they speak of the new, sometimes of the old.
Sometimes of "Do," sometimes of "Do not."
Though there is no need — yet out of kindness,
they speak to us in our own language.

43

In the world of the soul, no man appears, no woman.
Not even soul appears there, nor body.
How long will you speak of "we" and "I"? Shame!
How long "we" and "I" — when there is no "we" and no "I"?

44

You were asking: "What is this illusory image?"
If I tell the truth of it, it is a long story.
It is an image that appeared from an ocean
and then returned to the bottom of that ocean.

45

That flood which surged from its own force,
which wrestled with everything that crossed its path —
when at last it reached the sea,
you would say it had been among the silent ones all its life.

46

That wondrous secret — neither you nor I will know it.
To solve it — neither you nor I are able.
If a single mote of that secret became visible,
not a single mote more would you or I recite.

47

To solve it — neither you nor I are able.
No plan exists except swallowing grief.
Not a single mote more will you or I recite.
Not a single mote has room to raise its head.

48

In a desert where the foot must become the head,
each day the journey must be made anew.
Faith departs if you wish to stand still.
The soul is lost if the journey must be made.

49

There is a work beyond old age and youth,
beyond the world of death and life.
A secret beyond the veil of meanings —
eternally beyond the lasting and the passing.

50

In bondage, one must be the untier of knots.
Lost, one must be the guide.
One must live a thousand years in a single moment.
One must be in a thousand places in a single moment.

51

A seed in which the world's marrow was hidden —
both worlds were lost in it, and this was the remedy.
Everything in both worlds that arrived there —
when it looked closely: what was this, was that.

52

A soul in which dark and light are both you —
there, truly, your soul would be your body.
It is here that you are you and I am I today.
But there: you would be you, and I would be you.

53

Those people who possess this in the unity of the whole —
the kingdom of both worlds, without doubt, is theirs.
Though in number they appear to be many,
imagine they are one body with a hundred souls.

54

When you find the light that illumines all paths,
in your own breast you find the way of the messengers.
In every single part, imagine a multitude —
until in your own heart you find the whole world.

55

That secret hidden behind a hundred coverings —
burn the coverings and open your eyes with care.
If you cannot see it in a single form,
then see it in every form, and be silent.

56

In the Presence of God, all must be reverence.
As long as the soul lasts, one must be in pursuit.
Even if you drain a thousand seas with every breath,
one must make little of it, and keep one's lips dry.

57

If you thirst for the sea, hold faith in the jewel.
When you become the sea, keep the jewel within the soul.
And if you are an ocean, raise no wave but foam.
Then like the sea, keep your jewel hidden.

58

When you become the sea, keep the jewel within the soul.
Your mouth is bitter from sweetness — do not ask.
Then like the sea, keep your jewel hidden.
He was the runner, and the rest — do not ask.

59

How can a gnat see the Pleiades?
Or an ant see the verdant garden?
Every drop that does not become the colour of the sea —
how shall it see the sea, while in the sea?

60

Whether a man is aware or unaware,
he is drenched in this headless, footless sea.
If the sun itself is thirsty, it is no wonder —
every mote from it is a thousand times thirstier.

61

Rise and enter the sea of the Beloved's love.
Be brave and enter this work like a man.
Strip yourself bare of both worlds like a needle,
then enter the sea headfirst.

62

An ocean you will see in a single breath for all eternity —
both worlds within it like two dewdrops.
Be present to the subtlety of that sea-dweller,
until in your own circle, you see both worlds.

63

If you see your own heart without darkness,
you see one drop of the divine sea.
And that point of unity you carry in your soul —
you see it as an infinite circle.

64

If you have eyes, cast your eye upon the work.
Cast the soul into the secrets of oneness.
Bind a perfect water over both worlds by decree,
then seize it and cast it in the salt-marsh.

65

Though your heart grows tight from all this grief —
bear it, for through grief a man grows wise.
Suffer in this prison of affliction in a hundred colours,
until that moment when all becomes one colour.

66

Be not bound to any fantasy other than one mote.
In the sea, lose yourself — be not a drop.
The world is entirely a mirror, and God the face in it.
Look at the face — be not deceived by the mirror.

67

How long will you think of yourself in terms of foot and head,
of before and after, below and above?
Since all is one in everything you see,
you are a polytheist if you imagine another.

68

Every soul that thinks ahead by the holy light —
is not outside itself; it is entirely within itself.
A single mote of imagining otherness in your interior
is the seed of two thousand mountains of fire and more.

69

Since your business is not outside this madness,
you have fallen — mad — out from behind the veil.
O drop, fallen out into the desert —
why did you come out of the sea?

70

If you lift the veil from the face of the work —
behind the veil, you find an idle puppet.
Or: everything that exists in the world is a mirror —
do you imagine the mirror is anything but You?

71

How long will you prepare to set out for the sea?
Go like a man and throw yourself into the sea.
If you have being, you stay at the bottom of hell.
If you have no being, where will you find yourself again?

72

Every soul that was drowned in grace
was at rest in the world of infinity.
If you walk a hundred centuries on His path —
when you look closely, it was still the first step.

73

When infamy befalls one in a lifetime,
it is not the man who falls from fame.
If you want the pearl, seek it from the ocean's depths —
for it is the foam that washes up on shore.

74

Since there is nothing: if you go forward, no forehead.
If you cut the road behind, no end.
A hundred roads rise from every mote —
to which road your soul will fall, who knows?

75

If you cut the road behind, no end.
You choose that mote over the sun.
To which road your soul will fall, who knows?
Then His appearance is everything you see.

76

If "I" should rise from before your eyes,
you would see: you are besotted with pure annihilation.
God is self-sufficient — yet when you look closely:
since there is no one but Him, from whom is He self-sufficient?

77

To one for whom certainty is visible with the eye of discovery,
he is wise on the straight path.
Though there are a thousand kinds of roads, thin as hair,
from all those hairs, see one straight rope.

78

Look, look, O heart! — if you are a wayfarer —
so that you may escape the veil of both worlds.
On what will you set this subtle conjuring trick?
The box is both full of Him, and the box is empty.

79

You imagine that God will become visible,
or that something hidden will become apparent.
Since He is the visible, and nothing but Him is visible —
since there is no other, to whom would He become apparent?

80

Every eye that saw the world's secrets absolutely
saw part derived from whole, and whole from the whole of wholes.
What part, what whole? — since all must be seen as God.
Until you do not see God, all cannot be seen as God.

81

How long — this carved image that exists?
How long — this enchantment of the living and dead that exists?
If this veil that exists should be raised,
every deed that exists would be undone by decree.

82

There where you see the earth as a heaven,
you see vast time as a little thing.
Whenever this circle pauses from its turning,
you see eternity and infinity as one.

83

Every soul that went beyond the decree of the centre of turning —
its future, present, and past became the same.
For us, eternity and infinity are one, O dervish!
We ourselves never came — how then could we go?

84

That ardent wayfarer who, through valley and height,
melted like a candle in burning and anguish —
his heart wholly turned from the world of the part.
He let out one cry and returned to the world of the whole.

85

O heedless heart! Where are we? Come.
Why are we apart from each other? Come.
Look — every mote that exists in the world
is crying out: "It is we! Come."

86

The heart's lineage is neither from Adam nor Eve.
The soul's desire is neither earth nor heaven.
I have not the daring to let a breeze pass my lips.
I have not the patience to keep still — what a wondrous affair!

87

Love came and left no name of infidelity or faith.
Every illusion that existed, it left no place to hide.
When it looked closely, it saw the veil of the unseen.
It left not a single mote of imagining otherness in the soul.

88

In love, the intellect and discernment that were — remained not.
Heart and soul burned entirely — that too which was.
When the sunlight shone from behind the veil,
like a mote, everything that was became invisible.

89

That heart which shone from yearning for the greatest light,
which shone from seeking God like a luminous candle —
when it looked closely, it saw one Presence
shining from everything in a different way.

90

From seeing so many wondrous secrets of Yours,
my heart turned to blood — such a wondrous Beloved!
Enough that I sought You from the whole world, night and day.
You Yourself are the whole world — what a wondrous affair!

91

O Lord — how hidden, how manifest: it is You.
Neither intellect arrives nor knowledge, where You are.
At last, open a door to this closed heart,
that I may drown in that spectacle which is You.

92

Each day You will be more beautiful.
Each moment You will display Yourself anew.
You will never show Your face to anyone —
so long as You exist, You will display Yourself.

93

Beloved — the grief of Your love cannot be traded for the soul.
A single mote of it cannot be traded for the kingdom of both worlds.
Every heart that fell in the desert of Your love —
nevermore can a sign of it be given.

94

On Your path, duality was lost — what wonder!
What shall the polytheist do, or the dualist — what wonder!
There where You are, all are pure annihilation.
And here where I am, all are You — what wonder!

95

That eye which sees divine unity clearly
sees, in the very annihilation of "me," only "You."
May it be forever blind to the secret of the work —
the eye that, in this midst, sees duality.

96

Beloved — between me and You, whose hand is it?
If I explain, it does not come out right.
If I am me, why do I not know myself?
And if I am not me, what is all this crying for?

97

Beloved — I am neither one nor two — what wonder!
I am neither old in love nor new — what wonder!
Perpetually I go while sitting still — what wonder!
I am neither with You nor without You — what wonder!

98

The heart, wearied by years and bound by months, remained not.
It perished, and awareness of good and evil remained not.
From sinking so deep into thought of You,
no room for thought of anything else remained in it.

99

When my heart again set grief for You as its feeding,
it tore a rent in the curtain of the seventh heaven.
From thinking about both worlds, freedom was born —
for it placed the thought of both worlds in a box.

100

In love for You, joy and grief were nothing at all.
The illusion of my existence, like nonexistence, was nothing at all.
Every trick I had, I tried — and at the end,
I came to know: all of it, too, was nothing at all.

Chapter Five: On Divine Unity in the Language of Isolation

1

We are. There is no other beside Us — behold, perfection.
Occupied with Our own beauty — behold, beauty.
You imagine that We gaze upon you?
When have We ever seen anything but Ourselves? — behold, the impossible.

2

Since We are manifest in Our own existence —
since We are manifest in Our own existence —
you are nothing, yet you imagine you are something.
You are nothing, yet you imagine you are something.

3

Be Ours — better than being desire's.
Better than being this weak, afflicted creation's.
From ignorance, you think yourself entirely self-sufficient —
yet We are entirely yours, if you are Ours.

4

Your life, which turns between soul and body —
or a single drop of you in Eden —
you keep fleeing, while Our presence
wishes to make you like Itself.

5

With Ourselves We play the game of love forever.
In Ourselves and Our own beauty We take pride.
Since no other besides Us has appeared —
for a single moment, We attend to no one.

6

From the qualityless world, one must arrive at stillness.
One must guide oneself toward one's own self.
If even a single mote exists and We know it,
one must step out of oneself toward it for an instant.

7

We are. There is no court but Ours.
Though We are all, no one is aware.
You are a hundred thousand leagues from your own self,
yet from Our being to you, there is not a hair's breadth of distance.

8

O you who said "Yes" at the Day of Alast — you are from Us.
In both worlds, high and low, you are from Us.
Consider: We, to you, are all that We are —
better that you know yourself, as you are, to be from Us.

9

That thing from which I see the world and Adam —
in eighteen thousand worlds, I find it scarce.
You imagine you are you — no, you are not you.
Rise from the path, that I may see you as an intimate.

10

We are. With Us, nothing is fitting.
When there is nothing, nothing deserves.
Be nothing, so that nothing may be yours.
When you are nothing, there is nothing for you.

11

With all this difference and distinction that exists —
We are all, besides all, and also that which is.
The secrets of Our being are everything that was.
The modes of Our witnessing are everything that is.

12

Many a rebel I have slain with a single hair —
and not one drop of blood has stained My finger.
And see this wonder: face to face with all creation,
I sit with My back turned to every one of them.

13

If there is a heart, it is better mad with love.
What love? Which love? Better still a legend.
For a day or two we carried our belongings out of the house.
We came back home — for home, after all, is better.

Chapter Six: On the Annihilation of Unity and Perishing in Isolation

1

We have drunk a hundred seas, and still we are bewildered:
how, like the sea, are we still dry-lipped?
From dry-lippedness we forever seek the sea.
We ARE the sea — dry-lipped, for this very reason.

2

This frenzy that drives us running —
this passion can never be stilled.
They say: bring yourself down, settle at last!
How can I bring a sea to heel?

3

From this sea that has appeared in our breast,
from its radiance the world's eye became seeing.
That drop — which once you'd say had only a heart —
today has drowned in blood and become a sea.

4

The heart said: we are like a wretched drop.
In a lifetime, when shall we see the shore of the sea?
That drop, having said this, entered the sea —
and cried out: WE ourselves are this!

5

Since the eye of my heart grew seeing by God's light,
both worlds vanished from its sight.
You would say my heart, from longing for this vast sea,
sweated out of the body and became a sea.

6

Every moment my heart applies itself to thought,
every mote of the heart becomes a wellspring of secrets.
Every drop I lift from the sea of my heart —
another sea appears from the depths.

7

Into the depths of my own heart I must journey.
Upon the universal world, one glance I must cast.
Every day, from the road's thirst, a hundred seas
I have drunk alone — and still I need more.

8

A lifetime we sat in hope, seeking.
Day and night, lost in thought, we sat.
When a hundred seas were drunk, from jealousy of the world
we wiped our lips and sat there, dry-lipped.

9

That drop which drank all its water from the sea
hid itself, though it swallowed a whole world.
My soul, which breathes nothing but the Beloved,
in every breath devours both worlds alone.

10

Every time my heart appears from behind the veil,
the world erupts in commotion and tumult.
If the sea of my heart should flood the plain,
from every wave of it, a thousand seas would rise.

11

Through the world brimming with knowledge I will journey.
Past the world brimming with ignorance I will pass.
Into the sea where the nine heavens are drowned,
like a diver I will go seeking the pearl.

12

From diving so deep into this abyss,
every hair of my heart, from ecstasy, became a star.
Yesterday I had a tongue and a heart from the world.
Today the tongue is mute and the heart is lost.

13

We girded our loins and opened the heart's blood.
We set aside the illusion of our own existence.
Why blame us, friend? — for we
have fallen into a valley without end.

14

From the day we died while still alive,
we carried the ball of seeking past a thousand worlds.
The road on which a thousand sober men burned —
in our own drunkenness and ecstasy, we crossed.

15

The day I charge into the sea of annihilation
and hurl myself to the very bottom —
friend, take a long look at me here,
for there, no one will ever find me again.

16

Terrible — to gaze upon a mote,
and from that mote make a road without end.
When the Beloved opened that path upon the soul,
I said: what shall I do? He said: what would you do?

17

When my reason gained freedom from reason's chains,
the heart grew sad — but the soul found joy.
In knowledge, a thousand ignorances increased.
In unknowing, a thousand masteries were found.

18

In love, my heart became bewilderment itself.
It fell at the feet — headless, disordered.
Though outside the curtain it was confusion,
when it passed within the curtain, it became sovereignty.

19

A lifetime we wandered every road in seeking.
Mountain-bodied, we became light as chaff.
When we left the house, we were beggars.
When we came home, we were kings.

20

For a day or two one must keep house in nonexistence.
For a day or two, in existence too.
Now we are free of both being and nonbeing.
We have become ourselves — whom should we grieve for?

21

We have turned our face from both worlds.
Many a breast of the heart we have split open with thought.
From the seventh curtain of the heart — the soul —
beyond both worlds, we have found a world.

22

From the day we saw the sun of the Presence,
we saw the motes of both worlds in proximity.
And that Simorgh whose shadow covers the Throne —
we saw it beyond Mount Qaf of power.

23

Above, beyond the heavens, I was.
Below, in the boundless earth, I was.
A lifetime the world kept calling me back to itself.
When I looked within — I was the world.

24

Since I am not I — why be just soul and body?
Better that I should be just myself.
How long this back and forth of being and nonbeing in two worlds?
Whether I exist or not, everything is just me.

25

My life is forever beyond day and night.
What I seek exceeds the capacity of seeking.
Do you know what is inside my soul?
A wonder beyond all wonders.

26

With both being and nonbeing, I am a stranger —
for to step beyond both is a man's work.
If, given the wonders I carry in my soul,
I do not go mad — that in itself is madness.

27

Thank God that I am not, at every breath,
distracted like the heedless world in desire.
If both worlds became my enemy, I would not yield —
with what I know, I do not acknowledge anyone.

28

The more I am a student, the more I surpass the master.
The more a servant, the freer than all.
A strange affair, this headless, rootless business of mine:
I am saddest at the moment I am most glad.

29

There is a strange thing in my heart and soul — do not ask.
I am so drowned in that thing — do not ask.
Of all that you see in books:
I do not know that. This I know — do not ask.

30

We have recognized our own pure essence.
Before death, we have emptied this house.
We are free of shedding the skin, free of death —
for we have shed the skin while still alive.

31

Today, who is as shattered and mad as I?
Fallen on the dust, with a heart full of blood — who?
This is not even me — God alone knows.
Until that moment, I existed. And now — who is this?

32

The bird of my heart, from sheer flight,
brought secret upon secret, world upon world.
It flew out to every corner of the universe so far
that it reduced both worlds to a single point.

33

We have no business in town or at home —
fallen like a half-slaughtered bird, we have work.
Behind the curtain, in the heart's wonders, we have work.
It cannot be told to anyone — it is a difficult work.

34

Drunk on the wine of love, I have fallen in ruin.
The heart, risen — without food or sleep, collapsed.
In the sea that lives within our breast:
the soul has gone, and the body floats on the surface.

35

From this secret that turns within our breast —
from its turning, the heavens bend double.
I cannot tell head from foot, nor foot from head,
for within head and foot, something headless and footless turns.

36

When the bird of my heart escaped this narrow cage,
it became featureless — like a carving worn from stone.
At every step it traversed a thousand worlds.
In every breath it traveled a thousand leagues.

37

Every day I want to surpass the heavens.
Sometimes behind, sometimes ahead, I want to turn.
With the world and the world's people I have no business.
I want to circle my own head and feet.

38

Before this I was raving about madness.
And then I was stepping past why and how.
A lifetime I knocked on this door — and when they opened it,
I myself had been knocking from the inside out.

39

I am unaware of soul and body — behold, the wonder!
I must become my own self — behold, the wonder!
I come to myself, yet I have arrived as another.
You would say another is what I am — behold, the wonder!

40

When existence turned to ruby in my stone —
I see my raindrops as pearls.
My heart has risen so it will never sit down again,
from how deeply I have made my soul sit still.

41

When the grief of union added to the grief of separation —
much pain heaped upon the hope of remedy.
From the meaning of infinity, my soul was diminishing.
When all became one, my soul increased.

42

How long shall I circle the soul in thought?
How long shall I wander the world in desire?
So close am I in this world to that world
that you would say I am about to pass from this one into that.

43

Whenever I enter behind the curtain of the secret,
I become the curtain-maker around both worlds.
They say: from that world, no one ever returns.
I return several times a day.

44

However much I saw of the world before and behind Him —
I never saw that own-ness of Him that is His Self.
In a long life, what I saw of Him once:
you would say I had seen it a thousand times and more.

45

If you want to see the secret openly,
make yourself mad, beyond reason.
You will say: whatever I gaze upon —
it is an eye, open with a hundred thousand beauties.

46

Here, flies settle on my sugar.
A hundred calamities, before and behind, settle on me.
Look: the one who seeks Him in the open field —
in both worlds, his breath is seized.

47

Every day the veil of the restless grows thicker.
My pain, for that reason, exceeds the raindrops.
From where I am to where I am —
what are two worlds? It is thousands more.

48

Forever I am amazed at seeking myself —
for my seeking increases at every moment.
All day I dig a channel in my heart.
At night I carry water — what a day and night!

49

From the day the heart recognized the curtain of this secret,
from the heart's curtain it recognized a thousand sounds.
In every mode it ran for thirty years in thought,
until the moment it recognized itself again.

50

In love, my reason departed and judgment remained not.
The soul, too, slipped away and stood not.
Yesterday, both worlds were the arena of my thought.
Today, look — thought has no place left.

51

When the sea of Being showed its face to me,
a wave came and swept me to the shore.
In the well of becoming I labored a lifetime.
When the water rose, it carried me away entire.

52

Any soul caught like mine
will always be a seeker on this road.
How far shall I go? — for at every breath, a hundred valleys
appear before me from every side.

53

In the ocean of Tawhid, count both worlds as nothing.
Everything that exists — take it as a dewdrop.
If even the hem of my robe remains in your hand,
then hold fast to the hem of my garment.

54

We are inside this outer curtain.
Every moment, a hundred steps into transformation.
Now in the world, wearing the garment of blood.
We have gone into the depths of the qualityless sea.

55

In the valley of love, restlessness is mine.
The capital of this journey is abasement for me.
There is a station that is mine — and there, in the wayfaring,
every moment holds a thousand years of weeping.

56

Where I am, no one reaches.
Only a burning traveler, a fellow-breath, reaches there.
Even when one is driven there, one rises from there again.
Sit down — no one, before or after, reaches there.

57

A hundred stages beyond reason I will go.
Free of the existence of good and evil I will become.
From the beauty that I am behind the curtain —
O heedless ones — in love with myself I will fall.

58

Have you ever seen a person who abhors himself?
Who patiently endures separation from his own self?
In sum, if you seek a sign of us:
we are, all of us, fallen far from ourselves.

59

A lifetime my heart had come drowning in blood.
At love's threshold it had come, head-over-heels.
It knocked on this door so much, and no one opened —
and all along, it was already inside, having come from without.

60

From the day the heart saw neither joy nor grief,
it saw a thousand years' fortune in a single breath.
However little it saw of itself in existence,
it saw the world in itself, and itself in the world.

61

I know neither burning nor rawness.
In my creed, what is desire or disappointment?
You would say a hundred beings hold me in place —
otherwise I would fly apart from restlessness.

62

Stillness I see from my present soul.
Motion I see from my traveling heart.
However much I journey within my own heart,
I see neither my beginning nor my end.

63

When the desert of love appeared before me,
every step of it exceeded a hundred worlds.
The heart went and raced through this desert a lifetime.
When it came to itself — it was the desert.

64

The moment my essence becomes the universal sea,
every mote of me becomes a window.
I burn like a candle for this: that on the path of love,
all my times may become one single time.

65

I am one drop of the sea, and not one drop.
I am not cross-eyed, nor deceived like the cross-eyed.
You would say, in the tongue of their state, one by one
every mote cries out: I am not a mote!

66

My heart was ruined by every mote,
so that the veil might be lifted from every mote.
When the curtain fell, the heart looked in —
a hundred suns were shining from every mote.

67

Each one, I see gazing at the other.
Those light-headed in reason, I see as heavy.
That which cannot be seen with others' eyes —
you would say I see it with others' eyes.

68

In love, I am neither visible nor hidden.
A strange erasure — I am neither body nor soul.
In sum: I am neither infidel nor Muslim.
Whatever I look at — I am that.

69

In love, my being and nonbeing are the same.
Joy and grief, more and less — all the same to me.
How long will you ask: do you want separation or union?
Ask not of either — all of this is the same to me.

70

In the world of love we were erased, made nothing.
We rose above the station of reason and distinction.
You would say at every moment, from each world, a hundredfold —
we left behind, and became the people of yet another world.

71

How many times — with what difficulty and what ease — we died!
We were born visible, but died hidden.
The soul by which all the world's creatures live —
it has been a long time since we died to such a soul.

72

I fell into a terrible, strange event.
Sometimes I was plainly dying, sometimes being born.
Do you know why all this crying?
Because I remembered what cannot be remembered.

73

In the time when I used to say: I am unhappy —
when I knew upon what foundation I stand —
in the ring of is-not-is, like a chain
tangled together — and what has fallen, I am.

74

The body is the soul's shadow, nursed on our suffering.
The soul is the body's treasure, assembled by us.
We are all veiled by our own shadow —
for our shadow, which comes from us, is our own curtain.

75

That wondrous bird — when does it fit in the nest?
That earthly moon — when does it fit in the sky?
That seed they planted in the heart of the earth —
if it sprouts, it will not fit in both worlds.

76

The secret I keep asking about —
it is in my soul, and I ask the world for it.
So that no one will come out to me,
it is in the heart, and I seek signs of it outside.

77

Heart burnt, I see His beauty.
Soul smitten, I see union with Him.
The more I turn within this circle,
the more I see my own deficiency and His perfection.

78

We hold the creed of love for that moon's face.
From everything else, our hands are drawn back.
If our court is closed on the path of love,
at every step we have a thousand courts.

79

Forever I need a soul-increasing companion.
Like a ball, I must be headless and footless.
Since I am, at all times, in all places —
it is impossible that any place should hold me.

80

On the dust I sat much, from grief,
until I was freed from this veil of dust.
Many a time my soul departed in purity,
until the how of perception was drawn in.

81

I come — and how ashamed I come!
From which station, I wonder, do I come?
O people of the heart, catch a heart today,
for today I come like a bewildered heart.

82

When that sun-like face shone bright,
its radiance reached the soul, then shone upon the body.
They said: what happened to you? — do you know what it was?
When I became nothing, His being shone upon me.

83

In erasure, my heart stopped short of itself.
In my tawhid, the veil begins to fall.
The affair that befell me with that intimate companion —
I'll cut the tale short, for it is a long affair.

84

From love of You I have come to my wit's end — what can be done?
I have wandered the world bewildered — what can be done?
That thing of which heaven and earth are thirsty —
I cannot get enough of it — what can be done?

85

Sometimes Your love I hold at the center of my soul.
Sometimes my soul, from grief of You, I wear at my waist.
That thing which I possess from loving You —
truly, I hide it even from my own soul.

86

Since I cannot be myself a single moment without You —
a matter has seized me, before and behind, without You.
The coherence of my soul does not diminish by a hair,
even though my scattering increases without You.

87

When the Friend sent a message through the spirit,
He took me above both worlds and gave me rest.
The work He accomplished for me within the curtain —
by grace, He also granted my desire outside it.

88

My heart is forever smitten with that secret.
From that astounding secret, my soul is coquettish.
Even if the world is erased, it will not be closed —
that door which stands open for me toward the Beloved.

89

The coin I possess — its value is immense.
No beggar's breath reaches there.
If both worlds should become my enemies by decree,
no one's hand will ever reach my coin.

90

O you who remain in this prison of the world,
stuck in good and evil, profit and loss!
I, being what I am, am occupied with its secret.
You, being what you are not — you are stuck in that.

91

Sometimes, beside myself, headless and footless, I go.
Sometimes, without all, within all, beautifully I go.
However far you travel within yourself in a lifetime —
in selflessness, in a single breath, we surpass you.

92

Not every hothead knows our secret.
Not every ignorant one deserves this court.
If you have the capital of pain, sit at our door.
If not, go your way — there is no road here.

93

However much you go and see good or evil —
if you have eyes, you'll see it all from yourself.
The cross-eyed man who saw one as two — if that was bad,
you are worse, for you see one as a hundred.

94

Real men drink the wine of gnosis with good fortune —
not like women, drinking the dregs of complexity.
Whatever must be proven by clear evidence:
it is water drawn from a well with a sieve.

Chapter Seven: On That Which Is Not Eternal — All Is Erased in Nonexistence

1

That one saw subsistence, who saw nothing but subsistence.
And that one saw annihilation, who saw nothing but annihilation.
That was the eye that found creation to be nothing but nonexistence.
And that was the servant who saw nothing but God.

2

You imagine there is someone in all creation.
There is no one — your sight is a mistake, a whim.
Every stirring that arose from angels and from humankind
is less than the buzzing of a fly in His presence.

3

In the shade of poverty, a hundred worlds — and all of it nothing.
Hope of perfection and fear of deficiency — all of it nothing.
On snow, you can trace the tracks of each thing.
But when the sun blazes — all of it, nothing.

4

Beside His knowledge, ignorance is all there can be.
Beside His jealousy, a trifle is all there can be.
He exists, and another exists — what impossibility.
As long as He exists, can any other be?

5

In the court of divine unity, know neither before nor after.
Know it not from yourself, and know it not empty of yourself.
Your vision is crooked — whatever you bring into view,
all of it is nothing. Know it as mere display.

6

If I stand at the door of the radiant sun,
it is better that like a shadow I remain undefined.
Since there is One who is everything that exists,
it can never be right that I should be "I."

7

His love accused you of existence.
Habituated, it worked a hundred cruelties upon you.
Since He was more worthy of existence than you,
He did not accept your existence — and made you nonexistent.

8

Consider these two worlds the reflection of a perfection.
And that reflection of perfection — consider it a beauty.
And this beautiful form that you see:
it is play and fantasy — consider it a fantasy.

9

Pass beyond sense and imagination, O seeker of the real —
until you see in both worlds majesty and beauty.
For whatever you see in the world,
except the Face of Subsistence, all is mirage and fantasy.

10

Every heart united in divine oneness among the dervishes
is not a stranger to love — it is of the kinfolk.
How long will you gaze at the phantom of the numbered? Enough.
Look at those in the forefront — they are in the forefront.

11

O — the curtain of illusion, your favorite garment.
O — the delusion of selfhood in your distracted heart.
You are nothing, and to nothing you speak like this.
Nothing better than this can be placed before your eyes.

12

Since you are not an intimate even of your own breath — what can you do?
You are not worthy of this desire — what can you do?
You have always risen at war with yourself.
You yourself are no one — what can you do?

13

You are not worthy of this desire — what can you do?
In worthlessness, you are like a fly.
You yourself are no one — what can you do?
In the end, who are you to be somebody?

14

All of it is nothing — how long these whisperings of the mind?
From nothing, how many afflictions appear? How many?
You were nothing, and you will become nothing.
Over nothing, between these two nothings — how long?

15

How long this excessive arrogance of yours?
How long this phantom display of yours?
Glory be to God — your affair is a wondrous affair:
you are nothing, and all this imagining is yours.

16

This body — whether you saw it as lofty or lowly —
do not be deceived by this sleeper and this drunk.
Rise like one who has sat in this place.
It is a dream that shows you everything that exists.

17

You imagine the heart is drunk on the wine of love.
You imagine the soul is ravished by "Am I not—?"
You do not exist, and your affliction on the path of love
is this: that you imagine yourself to exist.

18

You imagine the soul is ravished by "Am I not—?"
And our thinking was nothing but an excuse.
That is it — you imagine yourself to exist.
What use is the story? It was nothing but a mark.

19

Your soul fell into the hollow of a body — and passed.
Jamshid fell into a furnace-pit — and passed.
How long will you ask about death and life? Enough.
The sun fell through a window — and passed.

20

Jamshid fell into a furnace-pit and passed.
In the branches, where has the likeness fallen?
The sun fell through a window and passed.
When you look — the box has fallen empty.

21

In the branches, where has the likeness fallen?
The heavens rest from each other.
When you look — the box has fallen empty.
Someday, all will rest from the journey.

22

At last, your long road will reach a shore.
With you, an accounting of good and evil will arrive.
However endlessly work may go on —
when you arrive, all work arrives.

23

However much your nonexistence is, it will become less.
A hundred years will exist for the sake of one breath of yours.
This one-day existence that is the foundation of your "I" —
until the Day of Resurrection, your nonexistence will endure.

24

Since for existence, no one is more worthy than Nonexistence —
the game you play, a fly is more worthy of it.
That is why beings keep becoming nothing — because all
are far more suited to nothingness than to being.

25

Oh how much your heart holds fear before it.
That is because the heart holds two halves before it.
Do not pride yourself so much on the body's meager existence,
for the soul has a great nonexistence before it.

26

What is dervishhood? To be drunk and destitute.
To be beside yourself and yet your own companion.
To place the finger on the lip forever.
To be alive like a fingernail — and without sensation.

27

Nothing but essencelessness befits the dervishes.
Nothing but attributelessness describes their nature.
Be a dervish too — of both worlds.
For this road is not the road of those who think of consequences.

28

With dervishes, one cannot say "do" or "don't."
One can speak only of headless, rootless nonexistence.
If you are in poverty, annihilate yourself — and know this:
in poverty, one cannot speak of "we" and "I."

29

All creatures gaze into a mirror.
They are occupied with themselves and unaware of the mirror.
No one among the world's creatures sees the mirror.
In the mirror, they pass beyond the mirror.

30

The doors have been opened through annihilation — what wonder.
They have set us upon nothingness — what wonder.
The supposition that "we are something," and the illusion of existence:
they have placed these in our eyes — what wonder.

31

How long shall we grieve over a single drop of bloody water?
How long shall we drink poison thinking it a sweet drink?
We mistake illusion for existence.
How long shall we drink water from an empty jug?

32

The claim of existence, from drunkenness, is wretched.
To worship yourself from the very core of nonexistence is wretched.
Before and behind the shadow, the sun is always there.
If the shadow breathes of existence, it is wretched.

33

O dervish, you desired wealth.
Not a blackened face upon a head.
You say that the frustration of poverty is not enough —
on top of it all, you desired infidelity too?

34

Though we run at a thousand strides,
at last we will cut our greed from ourselves.
In sum — call it whatever you must.
It is a thing we will never reach.

35

In love, as pure nothingness increased in me,
pure nothingness stole me from my own existence.
When my soul and heart slept in pure nothingness,
both worlds appeared to me as pure nothingness.

36

When vision increased in me on this road,
the grief of the work came and stole what the eye had seen.
The far-seeing eye of the heart, in this encompassing sea —
the more it looked down, the more what it saw ahead was gone.

37

So much that in the traces, I see nothing.
I see nothing but the curtain of illusion.
So deep have I gone into the depths of nothingness —
I am lost, and I see no country, no one.

38

I am all nothing as long as I am with myself.
I am all being as long as I am with my body and soul.
As long as a single hair of "I" remains in me,
not a hair's breadth of what I truly am will appear.

39

No pride comes to me from my exaltation.
No shame comes to me from my scheming.
The more I look to the heart of the matter,
the more it all appears to me like a puppet show.

40

I remain — but an "I" without my "I."
Free of darkness and of light.
Since I have obtained safety from myself,
neither friendship remains in me, nor enmity.

41

From the day I sat at the seat of selfhood,
the moment I sat, I joined with selflessness.
The sea of nonexistence has engulfed me from all six directions.
I am a single dewdrop — how can I say "I exist"?

42

The beginning is all nothingness, from the start of the affair.
And the end is all nothingness, until the Day of Reckoning.
Since nothingness has become my partner on all six sides,
how can I push existence aside from the middle?

43

A lifetime, I have imposed annihilation upon my heart.
Until the heart, from annihilation, sat down in bitter weeping.
I fear nothing — except that this lowly heart
will go to dust still imagining it exists.

44

I am nothing, and I have come into speech and hearing.
I have appeared in nonexistence, without a key.
It is no wonder that I will be lost.
This is the wonder — that I appeared at all.

45

This selflessness into which I have fallen —
let me explain how I fell.
The sun blazed. I saw myself as a shadow.
I rose — and fell into the space between.

46

O heart — you saw that whatever you saw was nothing.
Every tale of the ages you heard was nothing.
However much you ran in every direction — nothing.
And today, when you have chosen a corner — nothing.

47

O — your being was always built upon no-being. Enough.
How long will you remain content with nothing? Enough.
From nothing you appeared at the start of the affair.
Though you are everything, you will become nothing soon enough.

Chapter Eight: On Urging Annihilation and Being Lost in Subsistence

1

Those who sing from behind this curtain, appearing visible —
from beyond the curtain they show themselves.
But when the curtain falls, in that sea
the people will drown — not so as to appear again.

2

Everything that exists for our sake
will certainly be our affliction.
Since dispersion exists in our subsistence,
our gathering will be our annihilation.

3

As long as your existence wants to seek its share,
the heart wants to wash its face in the blood of the eye.
As long as a single hair's breadth of you wants to remain,
from that single hair a mountain wants to grow.

4

Until the self does not diminish and waste away,
the Beloved will not come at your request.
What is needed is that you not exist at all —
for this affair will not be set right by you.

5

For the one who in this circle has a wondrous soul —
at the point of poverty, a wondrous signlessness.
Your existence is a darkness — what a wondrous nest.
And where you do not exist — what a wondrous world.

6

Whenever you reach that sea of truth,
you will at once reach the whirlpool of "I am the Truth."
If you are going into the All, hold your step firm —
so that, being everything, you may reach absolute nothingness.

7

If at the start the fire blazes hotter,
look at the ashes — see how it ends.
If first your body becomes like the heart, do not be deceived —
for at the end you will see all that heart become blood.

8

Become annihilated, so that what exists will not be disturbed.
The Eternal does not enter existence except through fire.
Since the root of all the world's existence is nonexistence,
whoever is pleased with existence will not fare well.

9

The lover neither diminishes nor increases from anyone.
He seals his lips and opens the secret to no one.
When he becomes perfect, he fears the jealousy of the Friend.
He never shows himself to himself.

10

All these hopes of yours, O heedless heart — what are they?
Since you are departing, what is this dwelling?
Since the end of the affair is to be lost entirely,
what, in the end, is the profit of your having appeared?

11

How long, O grief-stricken heart, will you turn in blood?
Purify yourself of your own existence — purify now.
Thirty years you have been making yourself dust again.
Alas — you have not lifted your head out of the dust.

12

O heart — give all of yourself to the Beloved.
Whatever comes to you most sweetly — give that.
Do not seek, like women, tricks at the six doors of love.
Enter like a man, and like men, give your life.

13

He seizes both the road of the body and the road of the soul.
Every particle that exists in between — He seizes.
When you lose yourself in His existence,
before your eyes, the whole world becomes Him.

14

If in nothingness lies the root of joy and permanence,
and if in being everything lies the pattern of pain and affliction —
as long as in being everything, the urge to be all comes from desire:
pass beyond everything. Do not even think it — it is "No."

15

Do not rejoice in union if you are in delight.
Do not grieve at separation if you are in sorrow.
Pass beyond the joy of union and the grief of separation.
Make peace with nothing — if you seek everything.

16

The real man is the one who grows purer with every breath,
who is more fearless in wagering his existence.
The man who is more agile on this path —
the purer he becomes, the more he becomes dust.

17

It is better that you see yourself at the edge of yourself —
until you see yourself as an intimate of this threshold.
If both worlds become dust by your nature,
it is infidelity to see yourself in the middle.

18

If you are a man of the path, be pure of your own disgrace.
Without your own existence, be nimble and agile.
If you wish not to become dead dust —
make an effort, and while alive, be dust.

19

How long will you gaze at yourself with such regard?
How long will you toil in your own existence?
When you vanish, you will not appear — not even as a mote.
Why give yourself such a display?

20

It is better that from your own reason you find madness again.
And if you seek the heart, you will find it again in blood.
As long as a needle's point of you still remains,
how will you find the thread of this discourse?

21

If you wish to recover this secret,
lose yourself — and make peace with your own selflessness.
Since selflessness is the root of everything that exists,
how will you find it while you seek it in selfhood?

22

First of all, turn your back on the horizons.
Then turn your face to the dust of the lovers' lane.
If you wish to profit greatly,
bring the capital of reason and cleverness — and set it on the shelf.

23

Where you are going, you cannot go with head or foot.
Even if you become a bird, you cannot go with wing or feather.
Come out of reason, if you have a soul —
for this road cannot be traveled by a small reason.

24

Falling in love is to come forth vanquished.
It is to gamble your head and come tumbling down.
Your coming out upon yourself is nothing.
Your only stratagem is to come out of yourself.

25

If you come before Him from empty-handedness,
you will fall into the circle of self-worship.
From the point of selflessness — how long? Enough.
You are an idolater if you come from the seat of existence.

26

If from the whole of yourself you become singular,
in the Kaaba of the soul you will become intimate with this pain.
And if, like women, in this encompassing sea,
you become pregnant with that vision — you will become a man.

27

The one whose gaze must turn toward that world
must fly beyond the sky.
Whenever fortune turns its face toward him,
he must at once hide himself from himself.

28

Since your nothingness was pure affirmation,
your existence was made from the capital of denial.
Whoever has not caught the scent of nothingness
will die an infidel — though he was devout.

29

Either consider all the joy of both worlds as grief.
Or consider the kingdom of the world as entirely surrendered.
If you wish the root of existence to shine upon you,
consider both worlds entirely as nothingness.

30

If poverty comes — oh, how sweet it will be.
Do not walk into the trap, for the pickpocket will be there.
As long as our being is a greatly unpleasant thing,
our nonbeing will be a greatly pleasant thing.

31

A road on which you must make your foot your head.
On which you must make liver-blood your provision.
If you wish to become aware of this road,
you must make yourself unaware of both worlds.

32

That hidden jewel does not reach every soul.
It is hard to obtain and does not arrive easily.
Lose your head on the road, and hold your hand from your foot —
for this road does not reach its end by your feet.

33

Do not sit behind for a moment, and do not stand in front.
Do not be bound to the pleasure of the corrupt self.
How long will you say "What shall I do?" —
whatever you do, do not do it by your own counsel.

34

How long will you be headless and rootless? Be nothing.
Seek silence, and in speech, be nothing.
How long will you say "What shall I do?" —
you are nothing. Do nothing. Be nothing.

35

It is better that you burn and do not show it.
That you do not trouble yourself to make a spectacle.
Every moment you say "What shall I do?" —
what can you do? Whether you do or do not.

36

If you have everything — be in the fire with all of it.
And if you are without everything — be a proud rebel without it.
All is nothing, of everything — so say nothing.
And if you have nothing, you have everything — be content.

37

If your own existence, through love, sees its own nonexistence,
you will still see pain from its fire.
And if you spend your life at a loss from the capital of love,
you will see what profit you see from this loss.

38

If with your own "I" you become dust at this door,
from the disgrace of "I," you will amount to less than dust.
"I" has weight when they place it on the scales.
It becomes weightless if you come as a qalandar.

39

Sometimes from the image of the Beloved you come alive.
Sometimes from words sweet as sugar you come alive.
Be lost. Die happily. Take a soul less.
For you will come alive with a different soul.

40

O you who remain alive by the soul of this world —
how long will you be alive merely by living?
Since your living will be your death,
die before dying, so that you remain alive.

41

As long as any existence and nonexistence remain in you,
good and evil and joy and grief remain in you.
Become dead and do not breathe — for behind the curtain of love,
you will not become an intimate until your breath is gone.

42

Always you must gaze with the eye of the heart.
And then you must journey into the interior of the soul.
If you wish not to become mere dust beneath the dust,
you must pass beyond the condition of the living.

43

In proximity to You, if the heart exists, it is mad.
The soul's hope of union with You is a fairy tale.
Since everything that exists must be wagered on You —
glory be to God, what a gambling house this is!

44

In Your love, we laid down madness and frenzy.
From our eyes and heart, we laid down fire and blood.
Since we saw that our own veil was our own self,
we laid ourselves down entirely — from the outside too.

45

In Your love, we brought mystery and need.
Like a candle, we brought much burning and melting.
Since for Your pain we found no remedy,
we brought ourselves back entirely — to nothing.

46

In Your love, we brought weeping and regret.
On the dome of the heavens, we raised our banner.
And at last, when we saw that existence was the dam of fortune,
we turned our face from the whole world — toward nothingness.

47

We brought both worlds under our feet.
On the dome of the heavens, we raised our banner.
Since Your pain came short of remedy,
we brought ourselves entirely — less than nothing.

48

If we make all of ourselves like a mote,
we will still deceive ourselves with the existence of a single mote.
O caravan-leader of Nothingness — beat the drum!
So that we may cross the desert of existence.

49

Beloved, from the grief of Your love, my soul turned to blood.
Every moment, a different pain from You increased in me.
From the day the heart called You "soul and world" —
the soul scattered itself upon You and left the world behind.

50

Since my heart became drunk from the scent of the wine of Your love,
the veil was torn and repentance was shattered.
Today I am, with every breath, hand to hand —
going from being to nothingness, from nothingness to being.

51

I will wage a lawsuit against my own existence.
From every hair of me, I will raise a mourning cry.
Since it is impossible to be Your equal,
I will make myself equal — to the dust of Your road.

52

Beloved, since Your road is neither the road of abasement nor glory —
it is an affair that is neither the affair of the powerful nor the helpless.
So being lost is better — and I have become so lost
that the possibility of my appearing again does not exist.

53

In the sea of annihilation, I will go into the water.
Like a shadow into the sun, I will go.
Since my hand cannot reach Your exaltation,
I will lay my head at Your feet — and go into sleep.

54

See what grief I endured without You, at last.
Until I became nothing, I found no rest, at last.
You said: "Arrive, so that you may reach Me."
How shall I reach You, when I have already arrived, at last?

55

In love, my mark and my news arrived.
From my blood-weeping liver, the news of me arrived.
I ran so much that my running was spent.
I flew so much that my feathers arrived — at their end.

56

The heart, from raw desire, was so roasted —
by a fire of longing that cannot be endured.
The soul that was the pride and glory of all beings
became, on the road of grief for You, equal with nothingness.

57

Every moment, Your love gives me a washing of the head —
so that I lose head and foot like a ball.
If from every eyelash I pour a stream —
as long as I am with myself, I catch no scent of You.

58

I said: "From my own annihilation, I am in such a state — do not ask."
He said: "I will bring you to such a subsistence — do not ask."
Meaning: when you saw yourself in nothingness,
I will shower so much being upon you — do not ask.

59

Every moment, in love, I am in a different prostration.
And behind the curtain, drowning in a different generosity.
It is long since I have been alive by my own existence.
If I am alive now, I am alive by a different existence.

60

Make me, from head to foot, a point of stillness.
And then name me "absolute annihilation."
From the blood of my heart, make wine. From my soul, make the cup.
And my creation — make it complete destruction.

61

So much did my heart long for the Signless One
that I remained nameless and without sign in my running.
Thirty years I searched with my soul for the sign of the Beloved.
I was lost — and did not find Him again.

62

It is time that I sit down without the burden of the soul.
That I rise and sit down without both worlds.
That I come free from the realm of being and nonbeing.
And then sit down beyond this and that.

63

Who will release me again from the disgrace of existence?
So that from existence I may deal with nothingness.
Whenever I wager my existence upon Him,
that is the moment I deserve to be proud of my existence.

64

Without my body and soul, I need body and soul.
Without that which I am, I need that which I am.
With myself, I am unaware of myself.
Without myself, I need myself.

65

It will be sweet — if annihilation is to come.
For annihilation is the very essence of subsistence.
This I know: that annihilation is utterly magnificent.
But I do not know — for whom it will come.

Chapter Nine: On the Station of Bewilderment

1

That road which is the road of the world of gnosis —
at every step, a thousand hearts are bewildered.
Until it comes before you, it cannot be known.
At every footfall, a thousand are lost.

2

Every being that is in the possession of the turning world
is bewildered in the search for the light of certainty.
Every mote that spins on the surface of the air
is lost in this valley without end.

3

The more I look, bewilderment.
Confusion and headlessness and disarray.
In a desert where the knowledge of it is unknowing —
look at the heavens: they are all bewilderment.

4

Sit down. If you travel far,
you will only heap dust upon your own head.
However much you journey in this curtain,
you will only increase your own bewilderment.

5

On the scent of certainty, we went into this desert.
From the world of the body, we went to the world of the soul.
A lifetime, night and day, we were in contemplation.
Confused we entered, and bewildered we left.

6

If my reason came seeking prudence,
to know what manner of path this is that lies ahead —
a hundred times a day my heart was at its limit.
At last it became bewildered and lost itself.

7

The condition of the world has fallen strangely wondrous.
The most clever mind has fallen without a share.
Since there is nothing but bewilderment at the end of the affair,
the sickest person has become the physician.

8

Here we are — and our share is nothing but liver-ache.
From no one, not a mote of help.
From the drunkenness of ignorance, no hope of sobriety.
From all the coming and going, no awareness at all.

9

Do you know what we are? Neither great nor small.
Do you know what we drink? Neither clear wine nor dregs.
We cannot stay and we cannot go.
We cannot live and we cannot die.

10

Here we are, fallen into it like a bird in a snare.
Heartsick of the age and always in turmoil.
Lost in this circle without door or roof.
Never having settled, and never having reached our desire.

11

Since one cannot live from the longing for certainty,
one must weep for humankind, O wise one.
For here where he is, he does not know who he is.
And where he goes, he does not know what awaits.

12

O heart, every moment, taste a different grief.
Speak less, and drink pain upon pain.
The secret you seek, particle by particle, again —
since you will not find it — what can you do? Drink blood.

13

This pain — what pain is it, that has no remedy?
And this road — what road is it, that has no end?
Beware, O bewildered heart, in this harsh valley.
How long will you go deeper? It has no end.

14

The state of the overturned heart cannot be told.
A description in a thousand ways cannot be told.
I said: "O heart, how—" It said: "Be silent.
For this state of mine — how can it be told?"

15

The heart withdrew from the whole world again.
It fled from the army and came back to the fortress again.
With all this pain and suffering, I am still unaware
of what purpose my coming served — again.

16

Alas — nothing was my affair but pain.
Of this village of ten and ten, no one was aware.
A lifetime I traveled. When I found the road to a village —
in the whole village, there was no sign of an inhabitant.

17

I want to find a place to stand.
To take shelter in the shadow of some fortune.
But a hundred roads rise from every mote —
so what shall I do? Which road shall I take?

18

Every day, a grief came to test me.
From the bewilderment of the heart, the affair reached my soul.
So many facets does the soul show me
that I cannot settle on any of them.

19

Alas — unaware of myself, I must die.
Drenched in the blood of my liver, I must die.
Since I cannot find my own life again,
every day, in a different way, I must die.

20

Since the time that Subsistence showed its face to me,
every moment, a bewilderment has increased in me.
What use to me is my being or nonbeing,
since I do not know what has happened to me?

21

Today I am one who has never tasted reason.
Who has never known companionship from good or evil existence.
In an event that cannot be described —
never has there been a bewildered one like me, who has never seen.

22

I am not aware of my heart and soul — what they were.
I cannot discern my knowledge and seeing — what they were.
This I see: that I do not see what has passed.
This I know: that I do not know what was.

23

Since my life has gone, from "what shall I do?" I make my provision.
My plan for untying the knot — from "what shall I do?"
Since from "what shall I do?" nothing will come at all,
what shall I do at last, to be free of "what shall I do?"

24

I endure so much pain — I do not know what joy is.
The cause of my suffering — I do not know what it is.
Before and after and day and night — I do not know what they are.
It is a wondrous affair — wondrous — I do not know what it is.

25

Since I do not know my own remedy — what shall I do?
Not a hair more or less do I know — what shall I do?
I have fallen in a desert without head or foot.
The road, behind and ahead, I do not know — what shall I do?

26

I have no heart — what I have is a house of calamity.
My soul, too, is a burnt madwoman.
In the house of annihilation, since I am aware of nothing,
all my work is either gazing — or fairy tale.

27

Bewilderment has burnt my soul — what shall I do?
More lost than all the world — what shall I do?
I burn, I writhe, I think —
I know nothing but unknowing — what shall I do?

28

Glory be to God — I am bewildered at such an attribute
that from my own bewilderment, my soul is burning.
The state of my own distracted heart, I know.
But who else has any news of my pain without remedy?

29

I have collapsed from bewilderment.
I have lost my grip from the extremity of perplexity.
From the kingdom of both worlds, I had a needle.
I threw it into a sea — out of ignorance.

30

From this fleeting world, not a stream is visible.
And from the next world, not a gleam is visible.
Alas — the sweet soul has slipped from my hand,
and from this turmoil, no way out is visible.

31

I am not in travel for a moment, nor am I present.
I neither sleep nor eat, nor am I without sleep or food.
I am neither aware of myself, nor unaware.
Like bewilderment itself, I sit and gaze.

32

The more I look into this tale,
not a mote reaches me from any other place.
However worthy and beautiful a son I am —
this is neither my work nor my father's.

33

Today I am a ravished bewilderment.
Neither religion nor heart, neither unbelief nor faith.
Slipped from my hand, headless and in disarray.
Collapsed at my feet, spinning.

34

Today I am outside of home and hearth.
What home, what hearth — outside of heart and soul.
However much I run like a ball in every direction,
I cannot escape the curve of the polo stick.

35

Sometimes, like the moon, from longing for the Real we have waned.
Sometimes we have adorned the hut of the heart with the false.
Of falsehood and truth, the heart never fills.
A hundred times, we have risen hungry from this feast.

36

If I draw from my blood-filled chest a single sigh,
the whole world would catch fire for a month.
From this bewilderment, if I breathe a single breath from the heart,
I would burn the whole world to ashes — in an instant.

37

Of my companions, not a trace remains today.
Of the world's affairs, not a report reaches me today.
Not one joy of mine is without liver-pain today.
More bewildered than me, there is no one today.

38

Whatever the heart saw, it saw with parched lips — all of it.
The particles of both worlds, in search, it saw — all of it.
Much did it turn in blood until at last:
from so much wonder — it saw wonder — all of it.

39

As long as I have mind and sight,
my journey will be in the desert of bewilderment.
In this manner that I see today,
even if I eat sugar, it will be the blood of my liver.

40

As long as I have reason in my body,
my home will be in the sea of bewilderment.
Even if, like the heavens, I spin endlessly on my head,
bewilderment will be my share.

41

Since I am unaware of what my destiny is,
what is my evening thought, what is my dawn contemplation?
My mind has entirely burnt in the fire of thought.
Thought has killed me — what is my remedy?

42

No one gives me news of what lies ahead.
Not for a single breath is there awareness of my end.
Since a life in ignorance, I cannot endure —
a hundred times a day, my soul is burning.

43

Every moment, bewilderment comes in a night raid.
Where will the soul go after this? How will it come?
I burn from that curtain — for when it is raised,
what deed will emerge from beneath the curtain?

44

However much I speak in every style,
the depth of meaning does not show its face to me.
And today, although my life has passed in knowledge,
I still seek the imitation of the very first day.

45

In the desert of the world, show me a door.
And this desert — show it a head and a foot.
O people, lost in this circle —
show me one more bewildered than me.

46

Show me one without heart or mind like me.
Show me one without garment or place like me.
In the turning of this circle without head or foot,
show me one without head or foot — like me.

47

The heart is gone, and the liver came back with a wounded heart.
When has a bird escaped the snare and come forward again?
Every ball that falls in the curve of the polo stick
can never come back to itself again.

48

From this oblivious heart, I have come to the soul's limit.
And from the tyrannized soul, I have come to wailing.
Since the world's affair is the same — with me or without me —
then for what purpose have I come into the world?

Chapter Ten: On Various Meanings Related to the Spirit

1

O nightingale of the spirit — you have remained ensnared,
for you have stayed in the trail of this snare of affliction.
You have grown accustomed to the narrow cage of the house,
and are unaware of whom you have been separated from.

2

O spirit! You are the one praised by intellect —
become a knower, seek the path through recognition.
You are the white falcon on the king's hand —
why do you haunt ruins like an owl?

3

O wondrous bird! The stars are your feeding grain.
Since the Day of Am-I-Not, the ancient covenant is yours.
If you seek the world-revealing cup —
it is placed in a casket within your breast.

4

Now in the sorrow of time, now in wrath —
from whatever you have fallen into, you gain nothing.
O parrot of the soul! What are you doing in a city
where they give you no sugar without poison?

5

O soul! Since you come from the world beyond how,
in beauty you surpass all that exists.
You have remained behind the veil of the nafs — I have no patience
until what you truly are emerges from behind the veil.

6

O spirit! In this world of exile, how are you?
Without all that station and rank, how are you?
You were the sultan of the holy realm — now,
in the company of the wretched nafs, how is the company?

7

O falcon of reason! Do not be led astray.
Return to the forearm of the King.
You are the Joseph of Egypt's holiness, O precious soul!
How long will you remain at the bottom of this well?

8

O noble soul! Abandon this world.
From the body, take the road to the world full of meaning.
O pure essence! Know your own worth —
pass beyond the crowd and seize the Highest Assembly.

9

O nightingale of the spirit — how long will you be a fly?
Spread your wings and head for the Throne in a single breath.
How long will you be bound to the packsaddle?
One cannot place a packsaddle on a bird.

10

For the soul and body beyond price, I weep.
For the separation of these two intimates, I weep.
O soul and body who found comfort in each other —
for the day of your parting, I weep.

11

Sit with us — for we two were companions.
With each other, we existed before the world.
O you whom a thousand moons cannot reach —
you would say we were together for a thousand years.

12

The heart that I have dragged through blood a thousand times —
it is time to drag it into the realm beyond how.
And that veiled beauty whose name is the soul —
I will seize it by the hair and pull it from behind the veil.

13

O you whose worth is higher than the spheres —
you imagine that what you are is dust.
Do not mistake yourself — think, and know
that you are a wondrous being and a most pure essence.

14

O you who on this path are not a thinker of attributes —
you are beyond yourself and not the world of your self.
Your quality can never be made a quality.
Do not imagine that you are nothing more than a form.

15

That which you are — you are not this wretched body.
You are not of these eight latter and four former.
From these ten senses, seven organs, and three spirits, flee —
you imagine this is you, but this is not you.

16

Consider: what rests upon the earth is not what you are.
And the bodies seated in the heavens are not what you are.
Since your essence cannot be seen with the physical eye —
do not look at yourself, for this is not what you are.

17

O — your fancy, imagination, and sense are your highwaymen.
Know that your soul is not in your body.
This secret cannot be known through idle guessing —
this will not become clear to you except through contemplation.

18

That being whose body and essence are but names —
do not suppose that within the body it is divisible.
In sum, know with certainty and without any doubt:
if your soul were in the body, it would be body.

19

If the bird of your heart prepares for the luminous path,
the jewel-box of your heart becomes a treasury of secrets.
But if you do not give it wings of the light of meaning —
when this cage breaks, what flight can it make?

20

How often the sky turns in the ranks of the stars
before one human becomes fully human.
Your soul is a pigeon that flew from the Throne —
whenever it has no guide, it becomes lost.

21

A soul that has no hope in the light of God
remains forever in the world of illusions —
like a worthless mote in the shadow,
like a one-day-old child in the sun.

22

A soul that the rust of this world has concealed —
the polish of meaning cannot make it bright.
Whoever spends a lifetime in the sorrow of this world —
what share will they have of the taste of the hereafter?

23

Every eye that did not recognize the path of true sight
remained veiled and did not know life.
Even if they grant it everlasting existence —
know that it did not know everlasting existence.

24

If your nafs is slaughtered — then you will know.
From head to foot you become all heart — then you will know.
Each of your limbs is a hidden jewel —
if you do not make it heart, it becomes clay — then you will know.

25

The secret that comes to you — keep it hidden from yourself.
Hold all hope in the pain that has no remedy.
Then from the soul, fashion a mirror endlessly,
and hold that mirror before the Beloved.

26

In both worlds, whatever wonder you have held —
in your own interior, day and night, you have held it.
If you are patient with your soul a little while,
all that you have sought will emerge from within.

27

A hidden jewel lies behind the curtain of mystery,
and in its pursuit, all the world's people run and race.
With both worlds you turn upside down —
come to yourself, and you will find the jewel again.

28

To go outside your own veil is the very error,
for outside the veil you become diminished and deficient.
In the crooked veil, how long will you run left and right?
Sit in the veil of the heart — your path is there.

29

Though your affairs are many,
if you go from the part toward the whole — that is the work.
Every quality that is current in both worlds —
in your essence, there is a sample of them all.

30

Every soul upon which God's protection has fallen —
in both worlds, a grace has fallen upon it.
Every spirit upon which a guardianship has fallen —
has fallen into the world of infinity.

31

Where you see the radiance of the world of the soul —
you will see the sun and moon as a trace of it.
In the world of the soul, when the holy ones set their table,
you will see the peacock of heaven as a fly at the feast.

32

When like a mirror your back and front become one,
both this remains that — neither this nor that.
Today, just as your soul is lost in your body,
tomorrow your body will be lost in your soul.

33

Every secret that becomes the veil of your soul —
that is what becomes your eternal treasure.
So long as the unseen visitor is a traveler, it is not yours.
When it becomes a resident — then it becomes yours.

34

The body is bewildered, chasing its own affairs.
The soul stands at the head of the road, awaiting command.
The secret that your body probes with a needle —
is ocean upon ocean within the soul.

35

I have made the page of your existence plain to you.
How long will you remain on the page of profit and loss?
Everything that is manifest in both worlds
is within your soul — so step out from the between.

36

Every secret they have held in both these worlds —
they have held for the sake of scattering upon the soul's crown.
Everything they have kept hidden behind the veil —
they have always kept in the midst of your soul.

37

Sometimes from grief for Him, you wash your hands of the soul.
Sometimes you tell His story with heartache.
Why do you wander bewildered around the world?
The work is not outside you — whom are you seeking?

38

O you who have not passed through the turning body,
who have not sent the soul on the journey of those who see —
you will not become a jewel until you make the soul's journey.
A drop does not become a jewel without traveling.

39

Rejoice — for the heart is being completely freed,
and from the affliction of shame and name, it is being freed.
If your parrot is freed from the cage,
the peacock of your heart will be freed from the snare.

40

Do you know what death is? To be freed from the body —
that is, to break the cage of the nightingale of the soul.
To rise from both worlds and sit down in peace.
To cut from yourself and join with Him.

41

Death is the liberation of the mortal world.
Why do you wrinkle your brow at death?
If death reaches the rubbish heap of your body —
what has death to do with your soul, your living soul?

42

Each of your breaths will be your time.
Each of your steps will be your place.
Whatever comes into your thought —
that thing will be your entire world.

43

Since the root of all roots lies in the point of the soul,
the design of both worlds can be seen plainly from the soul.
Everything your eyes have seen — manifest and hidden —
is in your eye, not in the substance of the world.

44

Until the bird of my heart learned the way of the companion,
in burning it learned the practice of the luminous secret.
Every day, it traveled a thousand years' journey within itself
until behind the veil it recognized itself again.

Chapter Eleven: On the Secret of the Unseen and the Spirit — Which Can Neither Be Spoken Nor —

1

You imagine that you can see the soul,
that you can see the secrets of the whole world.
When your vision reaches its perfection —
at that moment you can see your own blindness.

2

Whenever you seek the jewel,
you will be like a stone at the mountain's waist.
However much sharper your vision becomes,
at the point of the essence, you will be blinder still.

3

That point which is the alchemy of fortune —
pass beyond the world, for its root is in the soul.
If you wish to know that veil with certainty,
first know with certainty that it cannot be known.

4

A people fell into madness from impossibility.
A people fell headlong from imagination.
Of the veil of the unseen, no one is aware —
each one tumbled out on a different road.

5

Souls are piled up in that world.
Bodies are propped against doors and walls in this one.
How long must there be a door between soul and body?
Every mote is a door — but nailed shut.

6

From the mote, do not ask the measure of motes.
Hold fast one moment and do not ask about moments.
Why do you stretch the tale? Burn in grief.
Look upon the craft and do not ask about the Essence.

7

In reason, accept the roots of the law from the soul.
In the law, accept the branches by the road of possibility.
The taste that comes to the heart through longing —
it does not fit in reason; accept it through faith.

8

The fate that the heavens have held behind a veil —
if you have held it, you have held the blood of the liver.
As long as you exist, you will be unaware.
O unaware one — of everything you thought you knew.

9

Until you first become a knower of your own ignorance,
every foundation you lay in knowledge is unsound.
How often my heart washed its hands in blood-water,
in the grief of the unfound — and did not find what it sought.

10

You will not die in the rank of the seers.
You will not die in the quality of the visionaries.
If you wish to find news of the secret of both worlds —
what use, when you will die among the unaware?

11

Though I have no awareness of my own disgrace,
I do not cast aside the love of myself.
A lifetime we have been turning like the sky in this —
and still we are not aware of a single mote of the secret.

12

Alas that my heart was never apprised of that secret.
The soul too was never for a moment the confidant of the companion.
What grief is there beyond this in both worlds —
that this eye closed, and that one never opened?

13

In this affair, even the intellect fell helpless.
Even the spirit slipped away and fell on its head.
I said I would untie this knot in thirty years —
that knot remained, and a thousand more fell upon it.

14

Of the meaning of love, I see only the name.
Of the noble soul, I see only the body.
How shall I find a jewel from the treasure of certainty
when from the treasure of certainty I see only the seal?

15

Though the soul hurried much through this desert,
it knew not a hair's breadth and split many a hair.
Though from my heart a thousand suns shone forth,
it did not find the way to a single mote's perfection.

16

The heart, pursuing the secret of love, remained heartsick.
And that secret, just as it is, remained behind the veil.
Every instrument I fashioned for this affair
broke in the work, and the work remained undone.

17

The heart burned at the head of this dangerous road.
The soul burned at the Friend's door, face in the dust.
For thirty years we poured oil into this lamp —
one flame struck, and all its oil burned clean away.

18

The heart turned to blood and did not find the thread of this secret.
It found nothing from beginning to end but grief.
The bird of my heart fell far from its nest —
how much it fluttered, and never found its nest again.

19

This heart that burned day and night in running and racing —
it boils and it seeks and it speaks the secret.
However much it raised its voice toward this curtain —
alas, no one answers it back.

20

The heart never found the way of love for a single breath.
The heart turned to blood and never found the road of this desire.
It became bewildered by love — for in the world of love,
no one ever found the thread of love again.

21

A secret — my heart is bewildered by it,
and from the blood of two eyes I am stained with it.
How long shall I probe with the needle-point of thought
a secret whose thread no one has ever found?

22

My heart's pain has grown vast — what can I devise?
My armor has torn apart — what can I devise?
Alas, with a hundred thousand fingers of cunning
this knot will not open — what can I devise?

23

The heart is lovestruck, the intellect drunk, the soul bewildered —
and this affair is not the affair of heart or intellect or soul.
How much they have said on every chapter —
yet they have said nothing of what is its root.

24

The heart that had no intimacy with the Vision —
remained without sight and had no light of secrets.
Until the end: whatever it knew,
whatever it saw — none of it was worth a mote.

25

Those people who donned robes of lapis —
around greatness, they all played at smallness.
A lifetime, in hope of the pure, they displayed manhood —
and in the end, all were made drunk on dregs.

26

The soul cannot be the meaning of grace and wrath.
It cannot be the knower of time's secret.
Since everyone who tasted poison died at once,
no one can know the taste of poison.

27

The tale of the Beloved cannot be told.
The grief of the work cannot be told.
The secret between me and my Beloved —
can only be told upon the gallows.

28

No one has tasted the marrow from the mold of religion.
No eye has reached the essence of that marrow.
Every day I peeled a thousand skins from it —
my brain turned entirely to pulp and still saw no marrow.

29

This liver-burning pain that is in my breast
turns me round the world, left and right.
A lifetime I have been walking into darkness,
and I do not know where the Spring of Khidr is.

30

My body and strength are gone from my hand — what can I do?
In bewilderment my soul has burned — what can I do?
That thing which I know no one has known —
they say "know it" — I cannot know it — what can I do?

31

In bewilderment, slave and free alike
go to dust in sorrow still.
Look — for a hundred thousand years the sky
has knocked on this ring, and its door has not opened still.

32

The arrow that passes from the thumb-ring of the Beloved's decree —
make the soul its target, for it passes through the soul.
Do not seek a shield from that arrow, for from both worlds
that arrow passes hidden even from itself.

33

Sometimes from joy I blaze like a candle.
Sometimes like a lamp I burn from His grief.
I am bewildered and left in wonder —
He says: "Know what I shall teach you."

34

Beloved! From the grief of Your love — my cry!
For nothing but regret has love of You opened for me.
Even if every mote becomes a knot-untier,
when will this affair that befell me be resolved?

35

Your tress — from which profit and harm lie in the unseen,
every hair of which has a thousand heads in the unseen.
If one curl of Your tress is revealed to me —
what use, when a hundred other curls lie in the unseen?

36

My poor heart that sought the soul's comfort —
sought composure from that disheveled tress.
In the darkness of Your tress it was annihilated,
for from the darkness it sought the Fountain of Life.

37

The manner of Your madness cannot be known.
The promise of Your tomorrow cannot be known.
One must remain forever without head or feet,
since the path to Your head and feet cannot be known.

38

From You, my foot sank into the clay — You know.
From You, smoke rose from my heart — You know.
Since my difficulty grows harder every moment —
it cannot be solved — my difficulty — You know.

39

Those who see me in this pain
are in pain and pity for me, the wretched.
Since there is not a hair's-breadth of news from You — it is right
if every hair sits in a separate mourning.

40

The heart did not find Your secret in new or old.
It did not find the thread of Your love through words.
Though like the sky it turned much from every side —
what use, when it found neither its own head nor root?

41

Nothing heals my wounded heart but Your pain.
Nothing stands before me but the mirror of longing for You.
Everyone seeks something — but from You, for me:
since news came of You, there is no news of myself.

42

My state — do not ask of me, whose harvest is burned.
You know — do not ask of friend or foe.
That grief I suffered from You cannot be told.
And the tale I hold with You — do not ask me.

43

Your separation — my destruction will tell You.
The pain of my pure heart will tell You.
That tale which today cannot be expressed —
every mote of my dust will tell You.

44

Grief-slain and pain-worn, I will die.
Unspoken and unheard, I will die.
Even if I wish to speak for a hundred years, a thousand years —
like a partridge with its tongue cut out, I will die.

45

When the work has slipped from the hand, what use is speech?
When the eye has gone white, what use is sight?
Though my soul and heart boil over —
when the tongue does nothing, what use?

46

If I say the soul — it is in love with that Vision.
If I say the heart — it is enraptured by that Speech.
My soul and heart are full of the jewels of secrets —
but what can I do when a nail is driven through the tongue?

47

The heart left and my heart-ravisher did not say what it was.
The soul departed and gave no news of what it was.
The secret of my heart and soul — they told it to me —
neither sleeping nor waking, I do not know what it was.

48

A lifetime, the heart of this burned body gave itself to blood.
And He, every breath, gave me a different promise.
When He cast aside the veil and showed what He showed —
He cut my tongue and cast my head outside.

49

Who can describe the soul but the soul?
Who can speak a single hint to them?
The secret between my soul and my Beloved —
the soul knows, and the Beloved — who can tell?

50

The soul that told the tale of the Beloved in hints
cut its tongue and spoke it hidden, tongueless.
How long will you say: "Tell the affair of love!"?
A thing that must be tasted cannot be told.

51

In poverty, one must keep the heart and face blackened.
And if you speak of repentance, you must have sin.
And if at the bottom of love's ocean you seek a pearl —
the diver must hold his breath.

52

A secret that can turn the heart of both worlds to blood —
you say my heart can bring it out from behind the veil?
A blind man at midnight in the bottom of a well —
how can he split a hair into a thousand branches?

Chapter Twelve: On Complaint Against One's Own Self

1

However much you seek the secrets of reality,
from that place, no word is better than brevity.
Aware of His secret — from the moon to the fish —
yet to no one comes even a hair's-tip of awareness.

2

At first my inclination came from every direction,
and I turned my face to everyone.
At last I said: "I have died from my own existence" —
but a Pharaoh was at the root of every hair.

3

My existence has not yet yielded a heart — what am I doing here?
Since I have no rightful place here — what am I doing here?
They say: "Come, see the fire of Moses!" —
with a Pharaoh in my arms, what am I doing here?

4

A voice came to me: "In seeking the Friend,
the condition is to break the skin before reaching the marrow.
We will cut your limbs, one by one" —
that was easy. The trial is to be freed from it.

5

A lifetime I wore away from running, like the sky,
until now, like the earth, I sank to rest.
A hundred times I traversed the whole world —
however far I went, my veil was myself.

6

Though the regrets are a hundred thousand, still —
beyond counting, the regrets are still more.
Every day I killed myself a thousand times,
and this infidel nafs is established still.

7

I said: "My heart has been cleansed of the filthy nafs" —
alas, it was not cleansed and was destroyed by pain.
What can they say about the person
who is drowning in the ocean yet has gone polluted to the grave?

8

As long as I sit with the dog of the nafs,
I will be a gleaner in the harvest of idolatry.
I strove much and it did not improve —
until the end of life, I will be just like this.

9

Every moment the dog of the nafs lays traps for my heart.
Against my burning heart, it sets up a quarrel.
Every night I bind it straight with a thousand tricks —
when day arrives, it begins its crookedness again.

10

I have a nafs that grows greater with every breath.
I said: "I will discipline it — it will improve."
However much I starve it by effort,
from a single lie it grows fat again.

11

From the fire of desire, my liver burns.
From greed, all my brain burns.
How can my heart be purified when this filthy nafs
burns me in a different way each moment?

12

My liver turned to blood from sorrow over myself,
and from fear of the road that lies before me.
My heart will never reach the sweetness of unity
as long as the scorpion of the nafs stings me.

13

The heart — I see it has neither world nor faith.
I see it sitting with the filthy nafs.
My hair has become like a lion's — and at the root of every hair
I see a hundred lions and leopards lying in ambush.

14

I am weary of the soul because the body demands —
without the Joseph of love, it wants the shirt.
An ant that eats one grain in a year
wants a granary sealed with its own seal.

15

Sometimes, from the dog of the nafs, to be distressed.
Sometimes, from the head of anger, to be on fire.
You said: "Be content" — how is it possible for me
to be content with so many dogs inside?

16

This nafs keeps coming back diminished, and yet —
how long will it keep coming back with its head raised?
How often I have held this dog down —
in the hope that held down, it will stay at last.

17

Since the nafs is a dog of ill suspicion — what can be done?
Its furnace is full of bones — what can be done?
If a thousand people die before it,
it is more alive every moment — what can be done?

18

Every heart that had awareness of the work's secret
sat in a corner and held the station of a king.
Since no one is a greater enemy than your nafs —
from whom then will you hope for friendship?

19

Those who constantly pursue this work
become engaged in killing this tyrannous nafs.
In your skin, a thousand dragons lie sleeping —
when death arrives, they all awaken.

20

Where the annihilation of the renowned is required,
upon the remnant of the nafs, a rain of arrows is required.
If you have a single mote of selfhood, it is your hell —
what good are seven hells when thousands are required?

21

O nafs that has seized you from head to foot —
your very essence stained with the filth of selfhood.
If you burn in fire for lifetimes,
still the smell of selfhood rises from your ashes.

22

O you — in grief for bread and clothes and greed and need,
fallen into the world's bazaar, running and racing.
You have no other work except sleeping well —
now filling the rubbish heap, now emptying it.

23

How long will you do evil? Do good and sit down.
Lay the prayer-mat of surrender and sit down.
In a house of bones, after all — with a dog —
you cannot live. Expel it and sit down.

24

Every heart that through the nafs found the road to awareness —
it is better than one who traveled from the moon to the fish.
Swiftly you will reach the Fountain of Life
if through the darkness of the nafs you will make your way.

25

Since you accept no counsel from anyone —
you will not become aware until you die.
You run after desire so much — don't ask —
you will not take a single step in sincerity.

26

O — your intellect has made you its own prisoner.
From reason, the snare grows tighter every moment.
Every instant, from reason, an obstacle before you —
cry out against the reason that calculates advantage!

27

Alas for a heart that had no work in the world —
it passed, and held neither little nor much of faith.
A hundred nights it could not sleep for the enemy nafs —
one night it could not stay awake for the Friend.

28

We are those who, at the command, have not set foot.
We have not brought a single knot-untying excuse.
Every day we tie a thousand firm oaths —
and then not a single one do we fulfill.

29

Sometimes from desire we recite the word of annihilation.
Sometimes from desire we linger near subsistence.
We know the wet hem of our own existence —
stranded on dry land, how long will we sail the ship?

30

We are those who are neither burned nor raw.
We have tasted neither the pure nor drunk the dregs.
Though like the sky we are restless from love,
having run a hundred years, we are still at one step.

31

Where is one pure lover and one living heart?
Where is one burned soul without scattered thought?
Since all are servants of their own thinking —
then where, in both worlds, is a servant of God?

32

Alas — it was arrogance, and it was excess.
Each hair of mine was an idol and a Zoroastrian belt.
I had imagined that I had a work to do —
what work? Which work? It was all imagination.

33

My poor heart that imagined itself free —
with empty hands, it imagined its purse was full.
It scattered many pearls — but when it looked,
what it had imagined were pearls were only beads.

34

My poor heart had sown the seed of seeking.
A lifetime it had raised the banner of knowledge.
Of everything it had imagined all its life —
in sum, what can I say? It was all imagination.

35

Sometimes I was the visionary of the seven gardens' solitude.
Sometimes I sat in the corner of the furnace.
I raised my hand across the whole world —
no land was my prison. I was my own prison.

Colophon

The Book of the Chosen, Chapters One through Twelve — Good Works Translation. New Tianmu Anglican Church.

Translated directly from the Classical Persian of Farid ud-Din Attar (c. 1145–c. 1221) using the digital text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname), accessed via the Ganjoor REST API (api.ganjoor.net). The source text is freely available and maintained by the Ganjoor Project, a community-driven repository of classical Persian poetry.

No reference English translation was consulted — no complete English translation of the Mokhtar-nama exists. This is a first. Gospel register. The rubā'ī (quatrain) form is AABA: the first, second, and fourth lines share a rhyme, the third line is free. Each quatrain is self-contained.

Translated by the New Tianmu Anglican Church, April 2026. Tulku Wepet (Liberation Translator, run 174, Chapter 1); Tulku Seshat (Liberation Translator, run 176, Chapters 2–4); Tulku Kōsetsu (Liberation Translator, run 177, Chapters 5–6); Tulku Senenmut (Liberation Translator, run 178, Chapters 7–9); Tulku Meryt (Liberation Translator, run 179, Chapters 10–12).

🌲

Source Text: مختارنامه — باب اول: در توحیدِ باری عزّ شأنه

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

ای پاکی تو منزّه از هر پاکی
قُدُّوسی تو، مقدّس از ادراکی
در راهِ تو، صد هزار عالم، گردی
در کوی تو، صد هزار آدم، خاکی

2

در وصفِ تو، عقل، طبعِ دیوانه گرفت
جان تن زد و با عجز به هم خانه گرفت
چون شمع تجلّی تو آمد به ظهور
طاووسِ فلک، مذهبِ پروانه گرفت

3

ای هشت بهشت، یک نثارِ درِ تو
وی هفت سپهر، پرده دارِ درِ تو
رخ زرد و کبود جامه، خورشیدِ منیر
سرگشتهٔ ذرهٔ غبارِ درِتو

4

وصفت نه به اندازهٔ عقلِ کَهُن است
کز وصفِ تو هر چه گفته آمد، سَخُن است
در هر دو جهان هر گلِ وصفت که شکفت
در وادی توحیدِ تو یک خاربُن است

5

جان، محو شد و به هیچ رویت نشناخت
دل خون شد و قدرِ خاکِ کویت نشناخت
ای از سرّ موئی دو جهان کرده پدید!
کس در دو جهان یک سرّ‌مویت نشناخت

6

دل زنده شود کز تو حیاتی طلبد
جان باز رهد کز تو نجاتی طلبد
گر بر سر ذرّهای فتد سایهٔ تو
خورشید، از آن ذرّه، زکاتی طلبد

7

عقلی که جهان کمینه سرمایهٔ اوست
در وصفِ تو، عجز،‌برترین پایهٔ اوست
هر ذرّه که یک لحظه هوای تو گزید
حقّا که صد آفتاب در سایهٔ اوست

8

وصف تو که سرگشتهٔ او هر فلکی است
نه لایق سوز دل هر بی نمکی است
در جنب تو هر دو کون کی سنجد هیچ
کانجا که توئی دو کون و یک ذرّه یکی است

9

بر وصف تو دستِ عقل دانانرسد
و ادراکِ ضمیرِ جان بینا نرسد
عرشی که دو کون پرتوِ عَظْمَتِ اوست
موری چه عجب اگر بدانجا نرسد

10

ای از تو فلک بی خور و بی خواب شده
وز شوق تو سرگشته، چو سیماب، شده
هر دم ز تو صد هزار دل خون گشته
دل کیست که صد هزار جان، آب شده

11

خورشید، که او زیر و زبر می‌گردد
از تو،‌ به امید یک نظر می‌گردد
ذوقِ شکَرِ شُکْرِ تو طوطی فلک
تا یافت، از آن وقت، به سر می‌گردد

12

عالم که فنای محض، سرمایهٔ اوست
چون شش روزهست، لطف تو، دایهٔ اوست
هر ذرّه که در سایهٔ لطف تو نشست
بر هشت بهشت، تا ابد، سایهٔ اوست

13

هر دل که ز لطف تو نشان یابد باز
سر رشتهٔ خوددر دوجهان یابد باز
در راه تو هر که نیم جانی بدهد
از لطف تو صد هزار جان یابد باز

14

هر نقطه که در دایرهٔ قسمت تست
بر حاشیهٔ مائدهٔ نعمت تست
در سینه ذرّه ای اگر بشکافند
دریا دریا، جهان جهان، رحمت تست

15

هم گوهر بحر لطف بیپایانی
هم گنج طلسم پردهٔ دوجْهانی
بس پیدایی از آنکه بس پنهانی
بیرونِ جهانی و درونِ جانی

16

نه عقل به کُنْهِ لایزال تو رسد
نه فکر به غایت جمال تو رسد
در کُنْهِ کمالت نرسد هیچ کسی
کوغیر تو کس تا به کمال تو رسد

17

نه عقل، بدان حضرت جاوید رسد
نه جان به سراچهٔ جلال تو رسد
گر میجنبد سایه و گر اِستادست
ممکن نبود که درجمال تو رسد

18

آنجا که تویی هیچ مبارز نرسد
پیک نظر و عقل مُجاهِز نرسد
فی الجمله، به کنه تو که کس را ره نیست
نه هیچ کسی رسید و هرگز نرسد

19

نه لایق کوی تست سیری که بود
نه نیز موافقست خیری که بود
یک ذرّه خیال غیر، هرگز مگذار
کافسوس بود خیال غیری که بود

20

گر با تو به هم دگر نباشد چه بود
یک ذرّه به سایه در نباشد چه بود
جائی که هزار عرش یک سارَخْک است
مشتی سارَخْک اگرنباشد چه بود

21

ای غیر تو درهمه جهان موئی نه
جز روی تو در همه جهان روئی نه
از هر سوئی که بنگرم، در دو جهان
آن سوی توئی ولیکن آن سوئی نه

22

کس نیست که در دو کون ما دون تونیست
مستغرق آن حضرت بی چون تو نیست
نی نی تا کی ز کون و حضرت گفتن
بیرون تو هرچه هست بیرون تو نیست

23

ای پیش تو صد هزار جان یک سرِ‌موی
در قرب تو هفت آسمان یک سرِ موی
چون یک سرِ موی از دو جهان نیست پدید
جز تو نبود در دو جهان یک سرِ موی

24

در وصف تو عقل و دانش مانرسد
یک قطره به گرد هفت دریا نرسد
چون هژده هزار عالم آنجا که توئی
پَرِّ مگسی بود، کس آنجانرسد

25

در معرفت تو دم زدن نقصان است
زیراکه ترا هم به تو بتوان دانست
خورشید که روشن است بینائی او
در ذات تو چون صبحدمش تاوان است

26

گردون زتو، بی سر و بنی بیش نبود
وین هر دو جهان، از تو،‌تنی بیش نبود
گفتند بسی از تو بزرگان جهان
اما همه بیشک سخنی بیش نبود

27

یک لحظه که در گفت و شنید آئی تو
صد عالم بسته را کلید آئی تو
چیزی که پدید نیست،‌آن پنهان است
پیداتر از آنی که پدید آئی تو

28

بی تو به وجود آرمیدن نتوان
با تو به جز از عدم گزیدن نتوان
کاریست عجب، در تو رسیدن نتوان
وانگه ز تو یک لحظه بریدن نتوان

29

از بس که در انتظار تو گردون گشت
تا روز همه شب،‌ز شفق، در خون گشت
چون راه نیافت از پس و پیش به تو
در خویش به صد هزار قرن افزون گشت

30

در مُلکتِ تو نیست دویی، ای همه تو
ملک تو یکی است معنوی،‌ای همه تو
در سِرُّ السِّرِ جان ما میدانی
کان کُنْه که جان راست تویی، ای همه تو

31

یا رب! همه اسرار، تو میدانی تو
اندازهٔ هر کار، تو میدانی تو
زین سِرّ که در نهاد ما میگردد
کس نیست خبردار،‌تو میدانی تو

32

ذاتت ز ازل تا به ابد قائم بس
بیرون زتو جاهلند، تو عالم بس
گر دستِ طلب به حضرتت مینرسد
از حضرتِ تو تعجیم دایم بس

33

کو عقل که در ره تو پوید آخر
کو جان که زعزّت تو گوید آخر
پندار نگر! که ما ترا میجوییم
چون جمله توئی ترا که جوید آخر

34

ای عین بقا! در چه بقائی که نهای
در جای نه و کدام جانی که نهای
ای جان تو از جا و جهت مستغنی
آخر تو کجائی و کجائی که نهای

35

در ذات تو سال‌ها سخن رانده‌ایم
بسیار کتاب دیده و خوانده‌ایم
هم با سخنِ پیرزنان آمده‌ایم
کای تو همه تو! جمله فرو مانده‌ایم

36

در راه تو معرفت خطا دانستیم
چه راه و چه معرفت کرا دانستیم
یک یافتن تو بود و فریاد دو کون
کاین نیست ازان دست که ما دانستیم

37

کو چشم که ذرّهای جمالت بیند
کو عقل که سُدَّهٔ کمالت بیند
گر جملهٔ ذرّات جهان دیده شود
ممکن نبود که در وصالت بیند

38

اسرار تو در حروف نتواند بود
و اعداد تو در اُلوف نتواند بود
جاوید همی هیچ کسی را هرگز
برحکمت تو وقوف نتواند بود

39

ای آن که ز کفر، دین، تو بیرون آری
وز خار، ترنجبین، تو بیرون آری
از گل، گل نازنین تو بیرون آری
وز کوه و کمر، نگین، تو بیرون آری

40

عالم که پر از حکمتِ تو میبینم
یک دایره پر نعمتِ تو میبینم
بر یکْ یک ذرّه وقف کرده همه عمر
دریا دریا قدرتِ تو میبینم

41

ای رحمت و جودِ بینهایت از تو
در هر جزوی هزار آیت از تو
گر جملهٔ آفاق، ضلالت گیرد
ممکن نبود به جز هدایت از تو

42

ای شمّهٔ لطف تو بهشت افروزی
دوزخ ز تف آتش قهرت سوزی
گرنامهٔ دردِ تو فرو باید خواند
پنجاه هزار ساله دارم روزی

43

هم بر کف ودود، مُلْک بتوانی راند
هم با همه، هم بی همه، بتوانی ماند
گر مُهر نهادم ازخموشی بر لب
تو نامهٔ سر به مُهر بتوانی خواند

44

ای آن که کمال خرده دانان دانی
خاصیتِ پیران و جوانان دانی
گردر وصفت زبانم از کار بشد
دانم که زبان بی زبانان دانی

45

ای آن که به حکم، ملک میرانی تو
وز دل، خطِ نانوشته، میخوانی تو
گر باتو نگویم که چگویم در دل
نا گفته وناشنیده میدانی تو

46

جان حمد تو از میانِ جان میگوید
مستغرق تو هر دو جهان میگوید
گر شکرِ تو این زبان نمیداند گفت
یک یک مویم به صد زبان میگوید

47

گر دست دهد غم تو یک دم، آن به
آن دم چو بود به ز دو عالم، آن به
چون نیست ستایش ترا هیچ زبان
هم با تو گذاشتم ترا، هم آن به

48

هم در بر خود خواندگان داری تو
هم از درِ خود راندگان داری تو
هم خوانده و هم رانده فرو ماندهاند
ای بس که فرو ماندگان داری تو

49

ای گم شده دیوانه وعاقل، در تو
سر رشتهٔ ذرّه ذرّه حاصل،‌در تو
تادر دل من صبح وصال تو دمید
گم شد دو جهان دردلم ودل در تو

50

هم عقل ز کُنْه تو نشان میجوید
هم فهم ترا گرد جهان میجوید
ای راحت جان ودل! عجب ماندهام
تو در دل ودل ترا به جان میجوید

51

چون نیست کسی در دو جهان دمسازت
کس نتواند شناخت هرگز رازت
در حاضریت ز خویش غایب شدهام
ای حاضر غایب! ز که جویم بازت

52

چون حاضر غایبی فغان بر چه نهم
چون از تو نشان نیست نشان بر چه نهم
آخر چو تو با منی و من با تو به هم،
این درد فراق جاودان بر چه نهم

53

ای خلق دو کون ذکر گویندهٔ تو
ای جملهٔ کاینات پویندهٔ تو
هرچند به کوشش نتوان در تو رسید
تو با همهای و همه جویندهٔ تو

54

ای آن که چنانکه مصلحت میدانی
کارکِهْ و مِهْ به مصلحت میرانی
رزّاق و نگاهدار هر حیوانی
سازندهٔ کار خلق سرگردانی

55

چون ذُلِّ من از من است و چون عزّ از تو
عزْ چون طلبد این دل عاجز از تو
چون هر چه که داری تو سرش پیدا نیست
قانع نشوم به هیچ هرگز از تو

56

گه تحفه به نالهٔ سحرگاه دهی
گه تشریفم برای یک آه دهی
زان میخواهم بیخودی خویش که تو
بیخود کنی آنگاه بخود راه دهی

57

در ملک دو کون پادشاهی میکن
جان و دل ما وقف الهی میکن
چون مینتوان گفت که تو زان منی
من زان توام تو هرچه خواهی میکن

58

ای در دلِ من نشسته جانی یا نه
از پیدایی چنین نهانی یا نه
آن چیز که هرگز بنخواهم دانست
با بنده بگو که تا تو آنی یا نه

59

ملکِ غم تو هر دو جهان بیش ارزد
دردِ تو شفاء جاودان بیش ارزد
من خاکِ دَرِ توام، که خاکِ درِ تو
یک ذره به صد هزار جان بیش ارزد

60

جانا دایم میان جان بودی تو
بر خلق نه پیدا نه نهان بودی تو
دو کون بسوختیم و خاکستر آن
دادیم به باد ودرمیان بودی تو

61

هر قطره به کُنْهِ دُرِّ دریا نرسد
هر ذرّه به آفتاب والا نرسد
در راه تو جملهٔ قدمها برسید
تا هیچکسی در تو رسید یا نرسد

62

سی سال به صد هزار تک بدویدیم
تا از ره تو به درگهت برسیدیم
سی سال دگر گرد درت گردیدیم
چوبک زنِ بام و عسسِ در، دیدیم

63

کردم تک و پوی بی عدد بسیاری
وز گرد رهت نیافتم آثاری
گیرم که ترا مینتوان دانستن
با بنده بگو که کیستم من باری

64

ای خورده غم تو یک به یک چندینی
در شوق تو مَردُم و مَلَک چندینی
چون درتو نمیرسد فلک یک ذره
چه سود ز گشتن فلک چندینی

65

جانها چو ز شوق تو بسوزند همه
از هستی خود دیده بدوزند همه
در حضرت تو که آفتاب قدم است
جانها چو ستارگان به روزند همه

66

جان از طلب روی تو آبی گردد
بیداری دل پیش توخوابی گردد
گر روی تو از حجاب بیرون آید
هر ذره، به قطع، آفتابی گردد

67

دل خون کن اگر سَرِ بلای تو نداشت
جان بر هم سوز اگر وفای تو نداشت
گرچه دل و جان هیچ سزای تو نداشت
کفرست همی هرچه برای تو نداشت

68

کاری که ورای کفر و دین میدانم
آن دوستی تست، یقین میدانم
در جانِ من، آن سلسله کانداخته ای
هرگز نشود گُسسته، این میدانم

69

هرجان که طریق پردهٔ راز نیافت
از پرده اگر یافت، جز آواز نیافت
کور است کسی که نسخهٔ یک یک چیز
در آینهٔ جمالِ تو باز نیافت

70

از سرِّ تو هر که با نشان خواهد بود
مشغول حضور جاودان خواهد بود
گر بی تو دمی برآید از دل امروز
فردا غم آن دوزخ جان خواهد بود

71

گم گشتن خود، از تونشان بس بودم
سودای توام ازتو زیان بس بودم
چند از دو جهان کز دو جهان بس بودم
اندیشهٔ تو قبلهٔ جان بس بودم

72

بی یادِ تو دل چو سایه در خورشید است
با یادِ تو در نهایتِ امید است
هر تخم که در زمین دل کاشتهام
جز یاد تو تخمِ حسرتِ جاوید است

73

چون مونسِ من ز عالم اندوه تو بود
شادی دلم به هر غم اندوه تو بود
درد دلِ اندوهگِنَم در همه عمر
گر بود مُفرِّحی، هم اندوه تو بود

74

ای عقل شده در صفت ذات تو پست
از حد بگذشت این همه تقصیر که هست
چبود چو به دست تست کز روی کرم
مشتی سرو پا برهنه را گیری دست

75

چون عفو تو میتوان مسلم کردن
تا کی ز غمِ گناه،‌ماتم کردن
دانی که تمام است ز بحر کرمت
یک قطره نثارِ هر دو عالم کردن

76

گر فضلِ تو عقل را یقین مینشود
زانست که تیز چشم دین مینشود
گر جملهٔ خلق را بیامرزی تو
دانم که ترا هیچ درین مینشود

77

یک ذره هدایتِ تو میباید و بس
یک لحظه حمایتِ تو میباید و بس
تر دامنی این همه سرگردان را
بارانِ عنایتِ تو میبایدو بس

78

چون دردِ تو چاره ساز آمد جان را
دردِ تو بس است این دلِ بیدرمان را
چون از سرِ فضل، ره نمایی همه را
راهی بنما اینهمه سرگردان را

79

جانا که به جای تو تواند بودن
دل را چه به جای تو تواند بودن
در هر دو جهان نیست کسی را ممکن
چیزی که سزای تو تواند بودن

80

من بی تو دمی قرار نتوانم کرد
و احسانِ تو را شمار نتوانم کرد
گر بر تنِ من زبان شود هر مویی
یک شکرِ تو از هزار نتوانم کرد

81

چون بیخبرم که چیست تقدیر مرا
دیوانگی آورد به زنجیر مرا
چون کار به علّت نکنی با بد و نیک
ترکِ بد و نیک گیر و بپذیر مرا

82

نه در صفِ صادقان قراری دارم
نه در رهِ عاشقان شماری دارم
آن در که به جز تو کس نداند بگشود
بگشای که سخت بسته کاری دارم

83

یا رب ما را راندهٔ درگاه مکن
حیران و فروماندهٔ این راه مکن
دانم که دمی چنانکه باید نزدیم
خواهی تو کنون حساب کن خواه مکن

84

روئی که به روز پنج ره میشوئیم
وز خون دو دیده گه به گه میشوئیم
زاتش بمسوز،‌تا به آبِ حسرت
بر روی تو نامهٔ گنه میشوئیم

85

زان روز که از عدم پدید آمده‌ایم
بر بیهده در گفت و شنید آمده‌ایم
گفتی: «جمع آی!» بس پریشان شده‌ایم
گفتی: «پاک آی!» بس پلید آمده‌ایم

86

یارب چو به صد زاری زار آمده‌ایم
گر عفو کنی امیدوار آمده‌ایم
وز بی‌شرمی خویشتن پیش درت
تشویرْ خوران و شرمسار آمده‌ایم

87

ای دایرهٔ حکم تو سرگردانی
وی بادیهٔ قضای تو حیرانی
دست آلاید به خون من چون تو کسی
آخر تو توئی و من منم، میدانی

88

ای آن که همه گشایش بندِ منی
یاری دهِ جانِ آرزومندِ منی
گر نیکم و گرنه، بندهٔ حکمِ توام
گر فضل کنی ورنه خداوندِ منی

89

سیر این دل خسته کی شود ازتو مرا
ره سوی تو بسته کی شود از تو مرا
گر زانکه کشی به قهر بندم از بند
امید گسسته کی شود ازتو مرا

90

ای جانِ من سوخته دل زندهٔ تو
وز خجلت فعل خود سرافکندهٔ تو
بپذیر مرا که جزتو کس نیست مرا
گر نپذیری کجا رود بندهٔ تو

91

یا رب تو مرا مدد کن از یارِی خویش
خط برگنهم کش از نکوکاری خویش
گر برگیری دستِ کرم از سر من
هرگز نرهم ز سر نگونساری خویش

92

از هیبت تو این دل غم خواره بسوخت
دل خود که بود که جان بیچاره بسوخت
یا رب بمسوز این تن سرگردان را
کز آتش تشویر تو صد باره بسوخت

93

ای یادِ تو مرهم دل خستهٔ من
هردم غم تو همدم پیوستهٔ من
گر تونکنی یاد به لطفی که تراست
که بازگشاید این درِ بستهٔ من

94

یا رب غم تو چگونه تقدیر کنم
از دست بشد عمر، چه تدبیر کنم
از جرمِ من و عفوِ تو شرمم بگرفت
در بندگی تو چند تقصیر کنم

95

هم حلهٔ فضل در برم میداری
هر افسرِ حفظ بر سرم میداری
هر چند زمن بیش بدی میبینی
هر دم به کرم نکوترم میداری

96

ای بندگی تو پادشاهی کردن
کارت همه انعام الهی کردن
من، در غفلت، عمر به پایان بردم
من این کردم، تا تو چه خواهی کردن

97

یا رب جان را بیم گنه کاران هست
دل را شب و روز ماتم یاران هست
گفتی که به بیچارگی و عجز درآی
بیچارگی و عجز به خرواران هست

98

گر من به هزار اهرمن مانم باز
به زانکه به نفس خویشتن مانم باز
از من برهان مرا که درماندهام
مگذار مرا که من به من مانم باز

99

ای در هر دم دو صد جهان پر چاره
در وادی جست و جوی تو آواره
آتشکدهٔ دلِ مرا باز رهان
از صحبتِ نفسِ گبرِ آتش خواره

100

جان دردو جهان کسی بجای تو نداشت
دل دیده براه، جز برای تو نداشت
یا رب سگ نفس را به صد درد بسوز
کاین ناکس بیوفا وفای تو نداشت

101

هم درد توام مایهٔ درمان بودست
هم شوق توام زندگی جان بودست
تعظیم تو در دلم فراوان بودست
اما سگِ نفسم نه بفرمان بودست

102

یا رب! برهان زنفس دشمن صفتم
ره بیرون ده زین تن گلخن صفتم
دل خستگیم نگر که بس خسته دلم
مردانگیم ده که بسی زن صفتم

103

تا چند تنم پردهٔ بیچارگیم
تا کی نوشم شربت غمخوارگیم
وقت است که دست گیریم تا برهم
کز پای درافتادهٔ یکبارگیم

104

چون جملهٔ راه، کاروان من و تست
هر جا که سیاهیییست زان من و تست
پس پردهٔ من مدر که هر جرم که رفت
سرّیست که در پرده میان من و تست

105

کو دل که بلای روزگارِ تو کشد
کو جان که عقوبتِ شمارِ تو کشد
من ننگِ زنان مستحاضه شدهام
کو گردنِ امردان که بارِ تو کشد

106

یا رب به حجاب زین جهانم نبری
جز با ایمان به مرگ جانم نبری
جاروبِ درِ تو از محاسن کردم
تا دردوزخ موی کشانم نبری

107

میآیم و با دلی سیه میآیم
سرگشته و افتاده ز ره میآیم
ای پاک! ز آلودگیم پاکی ده!
کالوده به انواع گنه میآیم

108

یا رب چو مرا ز نفسِ خود سود نبود
و او نیز ز من به هیچ خشنود نبود
زین سگ برهان مرا درین عمرِ دراز
یک دم که رضای تو در آن بود نبود

109

ای هفت زمین و آسمانها ز تو پُر
چون مینشود کام و زبانها ز تو پُر
ای زندگی دلم روا میداری
من دست تهی، هر دو جهانها ز تو پُر

110

گر من زگنه توبه کنم بسیاری
تا تو ندهی توبه، نیم بر کاری
گر نیکم و گر بدم مسلمان توام
از کافرِ نفسم برهان یکباری

111

نه در بتری نه در بهی میمیرم
نه مبتدی ونه منتهی میمیرم
در من نگر،‌ای هر دو جهان خاکِ درت
کز هر دوجهان، دست تهی میمیرم

Source Text: مختارنامه — باب دوم: در نعت سیدالمرسلین صلّی اللّه علیه و سلّم

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Presented for reference and verification.

1

صاحب نظری که هیچ افکنده نبود
تا از نظر شفاعتش زنده نبود
سلطان دو کون وبندهٔ خاصِ حق اوست
آن بنده که خواجهتر از او، بنده نبود

2

صدری که ز هرچه بود برتر او بود
مقصود ز اعراض و ز جوهر او بود
آنجا که میان آب و گل بود آدم
در عالم جان و دل، پیامبر او بود

3

صدری که ز هر دو کون، در بیشی بود
در حضرت حق غرقهٔ بیخویشی بود
با این همه جاه و قدر و قربت، کو داشت،
از جمله تفاخرش به درویشی بود

4

زان پیش که نُه خیمهٔ افلاک زدند
وین خیمه به گرد تودهٔ خاک زدند
در عالم جان برابرش بنشستند
بر قصر قدم نوبت لولاک زدند

5

هم رحمت عالمی ز ما ارسلناک
هم مایهٔ آفرینشی از لولاک
حق کرده ندا بجانت ای گوهر پاک!
لولاک لنا لما خلقت الافلاک

6

آن حسن که در پردهٔ غیبست نهان
وز پرتو اوست حسن در هر دو جهان
یک ذرّه اگر شود از آن حسن عیان
ظاهر گردد صد آفتاب از یک جان

7

فرماندهِ ملکِ انبیا کیست تویی
مصداق تعزّ من تشا کیست تویی
روشن نظر لقد رأی کیست تویی
هم دامن خلوت دنا کیست تویی

8

بر درگه حق کراست این عز که تراست
وز عالم قدس این مجاهز که تراست
حقّا که نیافت هیچ پیغامبرِ حق
این منزلت و مقام و معجز که تراست

9

ای رحمت عالمین، رحمت از تست
عصیان از ما، چنان که عصمت از تست،
لطفی بکن و روی مگردان از ما
چون پشتی عاصیان امت از تست

10

در امت تو اگر مطیعی نبود،
بر پشتی چون توئی بدیعی نبود
شاید که ز بیم معصیت خون گرید
آن را که بحق چون تو شفیعی نبود

11

چون هست شفیع چون تو صاحب کرمی
کس را نبود در همه آفاق غمی
گر رنجه کنی از سر لطفی قدمی
کار همه عاصیان بسازی به دمی

12

تا هست ز انگشت تو مه را راهی
میبشکافد ماه فلک، هر ماهی
تا روز قیامت که درآید از پای
دستش گیرد چون تو شفاعت خواهی

13

هم چار گهر،‌ چاکر دربان تواند
هم هفت فلک، حلقهٔ ایوان تواند
جانهای جهانیان، درین حبس حواس،
اجراخور نایبان دیوان تواند

Source Text: مختارنامه — باب سوم: در فضیلت صحابه رضی الله عنهم اجمعین

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Presented for reference and verification.

1

صدری که به صدق، صدر ثقلین او بود
در شرع، نخست، قُرَّة العین او بود
با خواجهٔ کاینات، در خلوت خاص
حق میگوید که ثانی اِثْنَین او بود

2

آن پیشروی، که شرع از او نام گرفت
دیو از بیمش جهان به یک گام گرفت
از هیبت او زلزله در خاک افتاد
وز دِرّهٔ او زلزله آرام گرفت

3

ای آن که حیا و حلم، قانون تو بود
قرآن ز مقام قرب، مقرون تو بود
خون تو سزا به صِبْغَةُ الله از انک
صبّاغی صِبْغَة الله از خون تو بود

4

صدری که گلِ طارمِ معنی او رُفت
دُرِّ صدفِ قُلزمِ تقوی او سفت
بودند دو کون سائلان درِ او
و او بود که از جمله سَلُونی او گفت

5

ای ماه ز حسن خلق تو یافته بهر
پر مشک ز عطرِ خُلق تو جملهٔ دهر
وز هر دو جهان کجا توان برد این قهر
کان آب حیات را بکُشتند به زهر

6

ای گوهر کانِ فضل و دریای علوم
وز رای تو دُرِّ دُرجِ گردون منظوم
بر هفت فلک ندید و در هشت بهشت
نُه چرخ، چو تو، پیشروِ ده معصوم

Source Text: مختارنامه — باب چهارم: در معانی كه تعلّق به توحید دارد

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Presented for reference and verification.

1

بحری که در آسمان زمین خواهد بود
آنجا وینجا همان، همین خواهد بود
از فوق العرش تاثری قطرهٔ اوست
آن دریا را قطره چنین خواهد بود

2

آن بحر که در یگانگی اوست یکی
یک قطره در آن بحر نسنجد فلکی
گر هژده هزار عالم افتد در وی
حقّا که از او برون نیاید سمکی

3

گردِ تو درآمده چنین دریایی
تو راه به یک قطره نبردی جایی
دانی که درین عالم پر سر چونی
چون در چمن بهشت نابینایی

4

یک روی به صد روی همی باید دید
یک چیز، ز هر سوی، همی باید دید
پس هژده هزار عالم و هرچه دروست
اندر سر یک موی، همی باید دید

5

راهی که همه سلوک وی باید کرد
کی، نتوان گفت از آن، و طی باید کرد
راهیست که هر قدم که بر میگیری
اول قدمت به قطع پی باید کرد

6

آخر روزی دلت به درگه برسد
جان تو به مقصود تو ناگه برسد
صد عالم پر ستاره میبینی تو
چون جمله به یک برج رسد ره برسد

7

هر چیز که هست در دو عالم کم و بیش
از جلوهگری نور اوست ای درویش!
تا جلوه همی کند همه جلوهٔ اوست
چون جلوه کند ترک، نماند پس وپیش

8

عالم همه گفت و گوی خود میبیند
بر سالک جست و جوی خود میبیند
هرچیز که هست جمله چون آیینهست
در دست گرفته روی خود میبیند

9

پیوسته دلی گرفته از غیرت باد!
در بادیهٔ یگانگی سیرت باد!
هر نقش که از پرده برون میبینی
چون پرده براوفتد، همه،‌خیرت باد!

10

خود را، سوی خود،‌رهگذری باید کرد
وین کار قوی نه سرسری باید کرد
هر چیز که هست هر یکی آیینهست
در آینهها جلوهگری باید کرد

11

هر جان که به راه رهنمون مینگرد
چل سال به دیدهٔ جنون مینگرد
چون چل بگذشت آفتابی بیند
کز روزن هر ذرّه برون مینگرد

12

یک چیز که آن نه یک و چیز است آن چیز
کلّی همه آنست و عزیز است آن چیز
هر چیز که جان حکم کند کاین آنست
آنست و ورای حکم نیز است آن چیز

13

چیزی که دمی نه تو درآنی و نه من
کیفیت آن نه تو بدانی و نه من
گر برخیزد پردهٔ پندار از پیش
او ماند و او، نه تو بمانی ونه من

14

آن ماه که بر هر دو جهان میتابد
در مغزِ زمین و آسمان میتابد
یک ذرّه بود در او همه روی زمین
ماهیست کز آسمانِ جان میتابد

15

چیزی که ورای دانش و تمییز است
چون هر چیزش مدان که چیزی نیز است
بودیست که بودها در او نابود است
چیزی است که چیزها در او ناچیز است

16

آن کی آید در اسم، شب خوش بادت!
نه جان بود و نه جسم، شب خوش بادت!
جز هستی و نیستی نمیدانی تو
وان نیست ازین دو قسم، شب خوش بادت!

17

آن بحر که هر لحظه دگرگون آید
از پرده کجا تمام بیرون آید
یک قطره از آن بحر که ما میگوییم
از هژده هزار عالم افزون آید

18

غوّاص در اوّل قدم از فرق کند
تا در دریا سلوک چون برق کند
دریا چو نهاد روی در باطنِ مرد
با چشم زنی هر دو جهان غرق کند

19

جایی که درو نه شیب ونه بالا بود
نه جسم و جهت نه جنبشِ اجزا بود
هر چیز که جُست مردِ جوینده بسی
چون آنجا شد همه تمام آنجا بود

20

آن بحر که دم به دم فزون میجوشد
وز حسرت او هزار خون میجوشد
گویی که به نوعی دگر و شکل دگر
هر لحظه ز هر ذرّه برون میجوشد

21

بحری که در او دو کون ناپیدا بود
او بود و جز او نمایش سودا بود
آن قطره که در جستن آن دریا بود
چون آنجا شد خود همه عمر آنجا بود

22

هر دل که درین دایرهٔ بی سر و پاست
در دریاست او ولیک در وی دریاست
هر لحظه هزار موج خیزد زین بحر
کار آن دارد که بحر بنشیند راست

23

هر جان که به بحر رهنمون اندوزد
بیرون رود از خویش درون اندوزد
یک ذرّه شود دو کون در دیدهٔ او
وان ذرّه ز ذرّگی برون اندوزد

24

تا نفس پرستی تو را غم بیش است
ور دل داری ملک تو هر دم بیش است
چه جای دو عالم است کانجا که دل است
هر ذرّه ز صد هزار عالم بیش است

25

هر دل که به بحرِ بینشانی افتاد
در روغنِ مغزِ زندگانی افتاد
زان کون که جای غایبان بود گذشت
در عینِ حضورِ جاودانی افتاد

26

آن کل که بدو جنبش اجزا دیدم
در هر جزوش دو کون پیدا دیدم
چون دریایی بی سر و بی پا دیدم
چندان که برفتم همه دریا دیدم

27

مرغی که بدید از می این دریا دُرد
عمری جان کند و ره سوی دریا بُرد
گفت: «اینهمه آب را به تنها بخورم»
یک قطره بدو رسید و در دریا مُرد

28

هر جان که بجان نیست گرفتار او را
با آن دل خفته کی بود کار او را
در هر جایی که جای گیرد آن بحر
حالی بکُشد به تشنگی زار او را

29

صد قطره که یک آب نماید جمله
چون روی به اصحاب نماید جمله
هر بیداری که در همه عالم هست
در پرتو او خواب نماید جمله

30

گه جان، دل خویش، غرق خون مانده دید
گه سرگردان و سرنگون مانده دید
در دریایی که خویش گم باید کرد
چندان که درون رفت برون مانده دید

31

آن بحر که موجش گهر انداز آید
در سینهٔ عاشقان به صد ناز آید
یک بار درآمد و مرا بیخود کرد
این بار گمم کند اگر باز آید

32

چندان که تو این بحر گهر خواهی دید
بر دیده و دیده دیده ور خواهی دید
بحری است که هر باطن هر قطره از او
آرامگهِ کسی دگر خواهی دید

33

هر جان که به بحر رهنمون آید زود
بیرون رود از خویش و درون آید زود
یک ذرّه شود دو کون در دید‌هٔ او
و آن ذرّه ز ذرّگی برون آید زود

34

معنی چو ز کل به جزو بیرون آید
هر جزوی از آن جزو دگرگون آید
تا کی گویی: «جزو ز کل آید»
«چون» نتوان گفت، از آن که بیچون آید

35

آن نور که بیرون و درون میتابد
چون است چه دانی تو که چون میتابد
گویی تو ز زیر صد هزاران پرده
چیزی به یگانگی برون میتابد

36

این عین مکان همان مکان است که بود
وین عین زمان همان زمان است که بود
صد جامه اگر به ذرهای در پوشند
انگشت بر او نه که همان است که بود

37

سریست برون زین همه اسرار که هست
نوریست جدا زین همه انوار که هست
خرسند مشو به هیچ کاری و بدانک
کاریست ورای این همه کار که هست

38

در دریایی که نه سر و نه پا داشت
هر قطره از او تشنگییی پیدا داشت
هر قطره اگر چه جای در دریا داشت
اما هر یک هزار استسقا داشت

39

کس نیست که دریا همه او را افتاد
یا جنگ و مدارا همه او را افتاد
با این همه هر ذرّه همی پندارد
کاین کار به تنها همه او را افتاد

40

هر چیز که آن ز نیستی در پیوست
هستند همه از می این واقعه مست
یک ذرّه اگر ز پرده بیرون آید
شهرآرایی کنند هر ذرّه که هست

41

آن روز که آفتاب انجم میریخت
صد عالم پر قطره ز قلزم میریخت
ناگه به کلوخ آدم اندر نگریست
زان وقت ازان کلوخ مردم میریخت

42

گاهی ز نو و گه ز کهن میگویند
گاهی ز کن و گه ز مکن میگویند
هر چند فراغتیست لیک از سرِ لطف
با ما به زبان ما سخن میگویند

43

در عالم جان نه مرد پیداست نه زن
چه عالم جان نه جان هویداست نه تن
تا کی گویی ز ما و من شرمت باد
تا چند ز ما و من که نه ماست نه من

44

میپرسیدی که چیست این نقش مجاز
گر بر گویم حقیقتش هست دراز
نقشیست پدید آمده از دریایی
وانگاه شده به قعر آن دریا باز

45

آن سیل که از قوّت خود جوشان بود
با هر چه که پیش آمدش کوشان بود
چون عاقبت کار به دریا برسید
گویی که همه عمر ز خاموشان بود

46

آن سر عجب نه توبدانی ونه من
حل کردن آن نه تو توانی و نه من
یک ذرّه گر آشکار گردد آن سر
یک ذرّه نه تو نیز بخوانی و نه من

47

حل کردن آن نه تو توانی و نه من
تدبیر به جز غصه فرو خوردن نیست
یک ذرّه نه تو نیز بخوانی و نه من
یک ذرّه مجال سر برآوردن نیست

48

در بادیهای که پا ز سر باید کرد
هر روز سفر نوع دگر باید کرد
ایمان برود اگر بخواهی استاد
جان گم گردد اگر سفر باید کرد

49

کاریست ز پیری و جوانی برتر
وز عالمِ مرگ و زندگانی برتر
سرّیست ز پردهٔ معانی برتر
جاوید ز باقی و ز فانی برتر

50

در بند گرهگشای میباید بود
گم ره شده رهنمای میباید بود
یک لحظه هزار سال میباید زیست
یک لحظه هزار جای میباید بود

51

تخمی که درو مغز جهان پنهان بود
گم بود درو دو کون و این درمان بود
هر چیز که در دو کون آنجا برسید
چون درنگرید آن چه این بود آن بود

52

جانی که درو تیره و روشن تو بوَد
آنجا به یقین جان تو بوَد تن تو بوَد
اینجاست که تو تویی ومن من امروز
لیکن آنجا تو تو بوَد من تو بوَد

53

آن قوم که دروحدت کل آن دارند
ملک دو جهان، به قطع، ایشان دارند
گرچه به عدد نظر فراوان دارند
انگار که یک تنند و صد جان دارند

54

چون نور منوّرِ سُبُل یابی باز
در سینهٔ خود راهِ رُسُل یابی باز
در هر یک جزو فرض کن بسیاری
تا در دلِ خود عالمِ کل یابی باز

55

آن راز که هست در پس صد سرپوش
سرپوش بسوز و باز کن دیده بهوش
در یک صورت اگر نمییاری دید
پس در همه صورتی همی بین و خموش

56

در حضرت حق، جمله ادب باید بود
تا جان باقیست، در طلب باید بود
گر در هر دم هزار دریا بکشی
کم باید کرد و خشک لب باید بود

57

گر تشنهٔ بحری به گهر ایمان دار
چون بحر شدی گهر میانِ جان دار
ور دریایی به جز کفی موج مزن
پس چون دریا، گوهرِ خود پنهان دار

58

چون بحر شدی گهر میانِ جان دار
تلخست دهانت ز شکر هیچ مپرس
پس چون دریا، گوهرِ خود پنهان دار
او بود دونده و دگر هیچ مپرس

59

کی پشه تواند که ثریا بیند
یا مورچهای گلشن خضرا بیند
هر قطره که همرنگ نشد دریا را
او در دریا چگونه دریا بیند

60

گر باخبرست مرد و گر بیخبرست
آغشتهٔ این قلزم بیپا و سر است
خورشید اگر تشنه بود نیست عجب
هر ذرّه از او هزار پی تشنهتر است

61

برخیز و به بحرِ عشقِ دلدار درای
مردی کن و مردانه بدین کاردرای
از هر دو جهان چو سوزنی برهنه گرد
وانگاه به بحر، سرنگونسار، درای

62

بحری که همه عمر به یکدم بینی
دو کَوْن درو همچو دو شبنم بینی
در نکتهٔ آن بحرنشین حاضر باش
تا دایرهٔ خویش، دو عالم بینی

63

گر تو دل خویش بیسیاهی بینی
یک قطره ز دریای الاهی بینی
وان نقطهٔ توحید که در جان داری
چون دایرهٔ نامتناهی بینی

64

گردیدهوری تو دیده بر کار انداز
جان را به یگانگی در اسرار انداز
آبی کامل بر دو جهان بند به حکم
وانگاه بگیر و در نمکسار انداز

65

گرچه دل تو زین همه غم تنگ شود
غم کش که ز غم مرد به فرهنگ شود
میرنج درین حبس بلا از صد رنگ
تا آنگاهت که جمله یک رنگ شود

66

در بند خیال غیر یک ذرّه مباش
در بحر ز خویش گم شو و قطره مباش
عالم همه آینهست و حق روی درو
تو روی نگر، به آینه غرّه مباش

67

تا کی خود را ز پای و سراندیشی
پیش و پس و زیر و هم زبر اندیشی
چون جمله یکیست هرچه میبینی تو
مشرک باشی گر دگری بر اندیشی

68

هر جان که به نور قدس پیش اندیش است
از خویش برون نیست همه در خویش است
یک ذرّه خیالِ غیر در باطن تو
تخم دو هزارکوه آتش بیش است

69

چون نیست ترا کار ز سودا بیرون
زان افتادی ز پرده شیدا بیرون
ای قطرهٔ افتاده به صحرا بیرون
از بهر چه آمدی ز دریا بیرون

70

گر پرده ز روی کار بر میداری!
اندر پس پرده لعبت بیکاری
یا هر چه که هست در جهان آینه است!
با آینهٔ جمله تویی پنداری

71

تا چند کنی عزیمت دریا ساز
مردانه رو و خویش به دریا انداز
گر هست رَوی در بُنِ دوزخ مانی
ور نیست رَوی خویش کجا یابی باز

72

هر جانی را که غرق انعام بود
در عالم بینهایت آرام بود
صد قرن اگر گام زنی در ره او
چون درنگری نخستمین گام بود

73

چون بدنامی به روزگاری افتد
مرد آن نبود که نامداری افتد
گر دُر خواهی ز قعرِ دریا طلبی
کان کَفْک بود که با کناری افتد

74

چون نیست، گر از پیش روی، پیشانت
ور راه ز پس قطع کنی پایانت
صد راه ز هر ذرّه همی برخیزد
تا خود به کدام ره درافتد جانت

75

ور راه ز پس قطع کنی پایانت
آن ذرّه بر آفتاب بگزینی تو
تا خود به کدام ره درافتد جانت
پس ظاهر اوست هر چه میبینی تو

76

گر برخیزد ز پیش چشم تو منی
بینی تو که بر محض فنا مفتتنی
حق مستغنیست لیک چون درنگری
چون نیست جز او، از که بود مستغنی

77

آن را که به چشم کشف پیداست یقین
او در ره مستقیم داناست بدین
گرچند هزار گونه راهست چو موی
زان جملهٔ مو، یک رسن راست ببین

78

بنگر بنگر، ای دل! اگر مرد رهی
تا تو ز حجاب هر دو عالم برهی
این شعبدهٔ لطیف را بر چه نهی
هم حقّه از او پُر است و هم حقّه تهی

79

میپنداری که حق هویدا گردد
یا پنهانیست کاشکارا گردد
چون پیدا اوست و غیر او پیدا نیست
چون غیری نیست بر که پیدا گردد

80

هر دیده که اسرار جهان مطلق دید
جُزْو از کُل و کُل ز کُلِّ کُلْ مشتق دید
چه جُزْو و چه کُل چون همه باید حق دید
تا حق بنبینی همه نتوان حق دید

81

تا چند ازین نقش برآورده که هست
تا کی ز طلسم زنده و مرده که هست
گر برخیزد ز پیش این پرده که هست
ناکرده شود به حکم هر کرده که هست

82

آنجا که زمین را فلکی بینی تو
بسیار زمان چو اندکی بینی تو
هرگاه که این دایره از دور استاد
حالی ازل و ابد یکی بینی تو

83

هر جان که ز حکم مرکز دوران رفت
مستقبل و حال و ماضیش یکسان رفت
ما را ازل و ابد یکیست ای درویش!
ما خود چو نیامدیم چون بتوان رفت

84

آن سالک گرم روْ که در شیب و فراز
چون شمع فرو گداخت در سوز و گداز
کلّی دلش از عالم جزوی بگرفت
یک نعره زد و به عالم کل شد باز

85

هان ای دل بیخبر! کجاییم بیا
از یکدیگر چرا جداییم بیا
بنگر تو که هر ذرّه که در عالم هست
فریاد همی زند که ماییم بیا

86

دل را نه ز آدم و نه حواست نسب
جان را نه زمین نه آسمان است طلب
نه زَهره که باد بگذرانم بر لب
نه صبر که تن زنم، زهی کار عجب!

87

عشق آمد و نام کفر و ایمان نگذاشت
هر پنداری که بود پنهان نگذاشت
چون درنگریست پردهٔ غیب بدید
یک ذرّه خیالِ غیر در جان نگذاشت

88

در عشق نماند عقل و تمییز که بود
کلی دل و جان بسوخت آن نیز که بود
چون پرتو آفتاب از پرده بتافت
ناپیدا شد چو ذرّه هر چیز که بود

89

آن دل که ز شوق نور اکبر میتافت
وز حق طلبی چو شمع انور میتافت
چون نیک نگاه کرد یک حضرت دید
کز هر چیزی به نوع دیگر میتافت

90

از بس که بدیدم ز تو اسرار عجب
خون گشت دلم از چو تو دلدار عجب
بس کز همه عالمت بجستم شب و روز
تو خود همه عالمی زهی کار عجب!

91

یارب چه نهان چه آشکارا که تویی
نه عقل رسد نه علم آنجا که تویی
آخر بگشای بر دل بسته دری
تا غرقه شوم در آن تماشا که تویی

92

هر روز به حسن بیشتر خواهی بود
هر لحظه به جلوهای دگر خواهی بود
هرگز رخ خویشتن به کس ننمایی
تا خواهی بود جلوهگر خواهی بود

93

جانا غمِ عشق تو بجان نتوان داد
یک ذرّه به ملک دو جهان نتوان داد
در بادیهٔ عشق تو هردل کافتاد
هرگز دیگر از او نشان نتوان داد

94

در راه تو گم گشت دویی اینت عجب!
مشرک چه کند یا ثنوی اینت عجب!
آنجا که تویی فناءِ محضاند همه
واینجا که منم همه تویی اینت عجب!

95

آن دیده که توحید قوی میبیند
در عین فناءِ من توی میبیند
پیوسته ز سرِّ کار نابینا باد
چشمی که درین میان دوی میبیند

96

جانا ز میانِ من و تو دست کراست
گر شرح دهم چنین نمیآید راست
گر من منم، از چه میندانم خود را
ور من نه منم اینهمه فریاد چراست

97

جانا نه یکیام نه دوام اینت عجب!
نه کهنهٔ عشقم نه نوام اینت عجب!
پیوسته نشسته میروم اینت عجب!
نه با توام و نه بیتوام اینت عجب!

98

دل خستهٔ سال و بستهٔ ماه نماند
فانی شد و از نیک و بد آگاه نماند
از بس که فرو رفت به اندیشهٔ تو
اندیشهٔ غیر را در او راه نماند

99

چون باز دلم غمِ ترا زقّه نهاد
بر پردهٔ چرخ هفتمش شقّه نهاد
ز اندیشهٔ هر دو کون آزادی، رست
کاندیشهٔ هر دو کون در حقّه نهاد

100

در عشق توام شادی و غم هیچ نبود
پندار وجودم چو عدم هیچ نبود
هر حیله که بود کردم و آخر کار
معلومم شد کان همه هم هیچ نبود

Source Text: مختارنامه — باب پنجم: در بیان توحید به زبان تفرید

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

ماییم که نیست غیر ما اینت کمال
مشغول جمال خویشتن اینت جمال
میپنداری ما به تو اندر نگریم
خود کی بینیم غیر خود اینت محال

2

چون ما به وجود خود هویدا باشیم
چون ما به وجود خود هویدا باشیم
تو هیچ نهیی ولیک میپنداری
تو هیچ نهیی ولیک میپنداری

3

ما را باشی به که هوا را باشی
وین خلق ضعیف مبتلا را باشی
از بیخبری تو خویش رایی جمله
ما جمله ترا اگر تو ما را باشی

4

عمرت که میان جان و تن گرداند
یا قطره تو در عدن گرداند
پیوسته تو میگریزی و حضرت ما
خواهد که تو را چو خویشتن گرداند

5

با خویش همیشه عشق خود میبازیم
وز خویشتن و جمال خود مینازیم
از خویش چو هیچ کس دگر نیست پدید
یک لحظه به هیچ کس نمیپردازیم

6

از عالم بیچون به سکون باید شد
خود را سوی خویش رهنمون باید شد
یک ذره اگر باشد و ما آن دانیم
یک لحظه ز خود بدان برون باید شد

7

ماییم که جز درگه ما درگه نیست
گرچه همه ماییم کسی آگه نیست
از خود تو به صد هزار فرسنگی دور
وز هستی ما تا به تو مویی ره نیست

8

ای آن که بلی گوی الست از مایی
در هر دو جهان بلند و پست از مایی
بندیش که ما ترا چو ماییم همه
به زانکه تو خویش را چو هست از مایی

9

آن چیز کزو عالم و آدم بینم
در هجده هزار عالم آن کم بینم
میپنداری که تو تویی نی تو تویی
برخیز ز راه تات محرم بینم

10

ماییم که با ما نبود هیچ روا
چون هیچ نباشد نبود هیچ سزا
تو هیچ مباش تا نباشد هیچت
چون هیچ نباشی نبود هیچ ترا

11

با اینهمه اختلاف و تمییز که هست
ماییم همه جز همه آن نیز که هست
اسرار وجود ماست هرچیز که بود
اطوار شهود ماست هرچیز که هست

12

بس سرکش را کز سر مویی کشتم
و آلوده نشد به خون کس انگشتم
وین کار عجب نگر که با جمله خلق
رویارویم نشسته پشتاپشتم

13

گر هست دلی ز عشق دیوانه به است
چه عشق کدام عشق افسانه به است
روزی دو ز خانه رخت بردیم برون
با خانه شدیم زانکه هم خانه به است

Source Text: مختارنامه — باب ششم: در بیان محو شدۀ توحید و فانی در تفرید

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

صد دریا نوش کرده اندر عجبیم
تا چون دریا از چه سبب خشک لبیم
از خشک لبی همیشه دریا طلبیم
ما دریاییم خشک لب زین سببیم

2

این سودایی که میدواند ما را
هرگز نتوان نشاند این سودا را
گویند که خویش را فرود آر آخر
دربند چگونه آورم دریا را

3

زین بحر که در سینه ما پیدا گشت
از پرتو آن چشم جهان بینا گشت
آن قطره –کزین پیش دلش میگفتی
امروز به خون غرقه شد و دریا گشت

4

دل گفت که ما چو قطره ای مسکینیم
در عمر کجا کنار دریا بینیم
آن قطره که این گفت چو در دریا رفت
فریاد برآورد که ما خود اینیم

5

تا چشم دلم به نور حق بینا گشت
در دیده او دو کون ناپیدا گشت
گویی که دلم ز شوق این بحر عظیم
از تن به عرق برون شد و دریا گشت

6

هر دم که دلم به فکر در کار آید
هر ذره دل منبع اسرار آید
هر قطره که از بحر دلم بردارم
بحری دگر از میان پدیدار آید

7

در قعر دل خود سفرم میباید
در عالم کل یک نظرم میباید
هر روز ز تشنگی راهم صد بحر
خوردم تنها و دیگرم میباید

8

عمری به امید در طلب بنشستیم
در فکرت کار روز و شب بنشستیم
صد بحر چو نوشیده شد از غیرت خلق
لب بستردیم و خشک لب بنشستیم

9

آن قطره که آب جمله از دریا خورد
پنهان شد اگرچه عالمی پیدا خورد
جانم که نفس مینزند جز بادوست
در هر نفسی هر دو جهان تنها خورد

10

هر گه که دلم ز پرده پیدا آید
عالم همه در جنبش و غوغا آید
دریای دلم اگر به صحرا آید
از هر موجش هزاردریا آید

11

در عالم پر علم سفر خواهم کرد
وز عالم پر جهل گذر خواهم کرد
در دریایی که نه فلک غرقه اوست
چو غواصان قصد گهر خواهم کرد

12

از بس که دلم در بن این قلزم گشت
یک یک مویش ز شور چون انجم گشت
دی داشتم از جهان زبانی و دلی
امروز زبان گنگ شد و دل گم گشت

13

بستیم میان و خون دل بگشادیم
پندار وجود خود ز سر بنهادیم
ما را چه کنی ملامت ای دوست که ما
در وادی بینهایتی افتادیم

14

زان روز که ما به زندگانی مردیم
گوی طلب از هزار عالم بردیم
راهی که در او هزار هشیار بسوخت
در مستی خویش و بیخودی بسپردیم

15

روزی که به دریای فنا در تازم
خود را به بن قعر فرو اندازم
ای دوست مرا سیر ببین اینجا در
کانجا هرگز کسی نیابد بازم

16

صعب است به ذرهای نگاهی کردن
زان ذره رهی نامتناهی کردن
جانان چو گشاده کرد بر جان آن راه
گفتم چه کنم گفت چه خواهی کردن

17

تا عقل من از عقیله آزادی یافت
دل غمگین شد ولیک جان شادی یافت
در دانایی هزار جهلش بفزود
در نادانی هزار استادی یافت

18

در عشق دل من چو پریشانی گشت
در پای آمد بیسر و سامانی گشت
هرچند برون پرده حیرانی بود
چون رفت درون پرده سلطانی گشت

19

عمری به طلب در همه راهی گشتیم
با شخص چو کوه همچو کاهی گشتیم
از خانه برون رفته گدایی بودیم
با خانه شدیم و پادشاهی گشتیم

20

روزی دو سه خانه در عدم باید داشت
روزی دو سه دروجود هم باید داشت
اکنون ز وجود و از عدم آزادیم
ما ما گشتیم از که غم باید داشت

21

ما روی ز هر دو کون برتافته ایم
بس سینه دل به فکر بشکافته ایم
از پرده هفتمین دل یعنی جان
بیرون ز دو کون عالمی یافته ایم

22

زان روز که آفتاب حضرت دیدیم
ذرات دو کون را به قربت دیدیم
وان سیمرغی که عرش در سایه اوست
ما در پس کوه قاف قدرت دیدیم

23

از فوق ورای آسمان بودم من
وز تحت زمین بیکران بودم من
عمریم جهان باز همی خواند به خویش
چون در نگریستم جهان بودم من

24

چون من نه منم چه جان و تن باشم و بس
کان اولیتر که خویشتن باشم و بس
تا کی ز نبود و بود چون در دو جهان
گر باشم وگرنه همه من باشم و بس

25

عمرم دایم ز روز و شب بیرون است
مطلوب من از وسع طلب بیرون است
دانی تو که چیست در درون جانم
چیزی عجب از چیز عجب بیرون است

26

با هستی و نیستیم بیگانگیست
کز هر دو شدن برون ز مردانگیست
گر من ز عجایبی که در جان دارم
دیوانه نمیشوم ز دیوانگیست

27

المنة لله که نیم هر نفسی
مشغول چو خلق بیخبر در هوسی
گر خصم شود هر دو جهانم ندهم
با دانم خود ندانم هیچ کسی

28

تا شاگردم به قطع استادترم
تا بندهتر ز جمله آزادترم
کاری است عجب کار من بی سر و بن
غمگین ترم آن زمان که دلشادترم

29

چیزی است عجب در دل و جانم که مپرس
مستغرق آن چیز چنانم که مپرس
زین هرچه که در کتابها میبینی
من آن بندانم این بدانم که مپرس

30

ما جوهر پاک خویش بشناخته ایم
پیش از اجل این خانه بپرداخته ایم
از پوست برون رفتن و مرگ آزادیم
کاین پوست به زندگانی انداخته ایم

31

امروز چو من شفیته و مجنون کیست
بر خاک فتاده با دلی پرخون کیست
این خود نه منم خدای میداند و بس
تا آنگاهی که بودم و اکنون کیست

32

مرغ دل من ز بس که پرواز آورد
عالم عالم جهان جهان راز آورد
چندان به همه سوی جهان بیرون شد
کاین هر دو جهان به نقطهای باز آورد

33

ما را نه به شهر و نه به منزل کاری است
کافتاده چو مرغ نیم بسمل کاری است
در پرده پر عجایب دل کاری است
با کس نتوان گفت که مشکل کاری است

34

مستم ز می عشق و خراب افتاده
برخاسته دل بیخور و خواب افتاده
در دریایی که آنست در سینه ما
جان رفته و تن بر سر آب افتاده

35

زین راز که در سینه ما میگردد
وز گردش او چرخ دو تا میگردد
نه سر دانم ز پای نه پای ز سر
کاندر سر و پا بیسر و پا میگردد

36

چون مرغ دلم زین قفس تنگ برفت
بینقش شد و چو نقش از سنگ برفت
در هر قدمی هزار عالم طی کرد
در هر نفسی هزار فرسنگ برفت

37

هر روز ز چرخ بیش میخواهم گشت
گاه از پس و گه ز پیش میخواهم گشت
با عالم و خلق عالمم کاری نیست
گرد سر و پای خویش میخواهم گشت

38

زین پیش دم از سر جنون می زده ام
وانگه قدم از چرا و چون می زده ام
عمری بزدم این در و چون بگشادند
من خود ز درون در برون می زده ام

39

من بیخبر از جان و تنم اینت عجب
خود میباید خویشتنم اینت عجب
با خود آیم با دگری آمدهام
گویی دگری است آنچه منم اینت عجب

40

چون سنگ وجود لعل شد کانم را
در میبینم قطره بارانم را
برخاست دلم چنان که ننشیند باز
از بس که فرو نشاندم جانم را

41

چون وصل غمم بر غم هجران بفزود
بس درد که بر امید درمان بفزود
ازمعنی بینهایتم جان میکاست
چون جمله یکی گشت مرا جان بفزود

42

تا چند ز اندیشه به جان خواهم گشت
تا کی ز هوس گرد جهان خواهم گشت
از بس که درین جهان بدان نزدیکم
گویی که ازین جهان در آن خواهم گشت

43

هرگاه که در پرده راز آیم من
در گرد دو کون پرده ساز آیم من
گویند کزان جهان کسی نامد باز
هر روز به چند بار باز آیم من

44

چندان که ز عالم پس و پیشش دیدم
آن خویش ندیدمش که خویشش دیدم
در عمر دراز آن چه بدیدم یک بار
گویی که هزار بار بیشش دیدم

45

خواهی که ببینی تو به پیدایی راز
خود را ز ورای عقل سودایی ساز
گویی تو که هرچه اندرو مینگرم
چشمی است به صد هزار زیبایی باز

46

اینجا شکرم مگس فرو میگیرد
صد واقعه پیش و پس فرو میگیرد
بنگر که به صحرا طلبد آنک او را
در هر دو جهان نفس فرو میگیرد

47

هر روز حجاب بیقراران بیش است
زان درد من از قطره باران بیش است
زینجا که منم تا که بدانجا که منم
دو کون چه باشد که هزاران بیش است

48

دایم ز طلب کردن خود در عجبم
زیرا که زیادتست هر دم طلبم
کاریز همی کنم به دل در همه روز
شب آب همی برم زهی روز و شبم

49

زان روز که دل پرده این راز شناخت
از پرده دل هزار آواز شناخت
در هر نوعی به فکر سی سال دوید
تا آنگاهی که خویش را باز شناخت

50

در عشق مرا عقل شد و رای نماند
جان نیز ز دست رفت و بر پای نماند
دی مه ز دو کون بود جولانگه فکر
امروز ببین که فکر را جای نماند

51

چون بحر وجود روی بنمود مرا
موج آمد و باکنار زد زود مرا
در چاه حدوث کار کردم عمری
چون آب برآمد همه بربود مرا

52

هر جان که چو جان من گرفتار آید
پیوسته درین راه طلبکار آید
تا چند روم که هر نفس صد وادی
از هر سویم همی پدیدار آید

53

در قلزم توحید دو عالم کم گیر
هر چیز که هست قطرهای شبنم گیر
گر دامن من بماند در دست تو هم
آنگاه به دست دامنم محکم گیر

54

ماییم بدین پرده بیرونی در
هر لحظه به صد گام دگرگونی در
اکنون به جهان به جامه خونی در
رفتیم به قعر بحر بیچونی در

55

در وادی عشق بیقراری است مرا
سرمایه این سلوک خواری است مرا
جاییست مرا مقام کانجا در سیر
هر لحظه هزار ساله زاری است مرا

56

آنجا که منم هیچکس آنجا نرسد
جز گرم روی همنفس آنجا نرسد
چون راند آنجا هم از آنجا خیزد
بنشین که کس از پیش و پس آنجا نرسد

57

صد مرحله زان سوی خرد خواهم شد
فارغ ز وجود نیک و بد خواهم شد
از زیبایی که در پس پرده منم
ای بیخبران عاشق خود خواهم شد

58

کس را دیدی ز خود نفور افتاده
در فرقت خویشتن صبور افتاده
فی الجمله اگر نشان ما میطلبی
ماییم همه ز خویش دور افتاده

59

عمری دل من غرقه خون آمده بود
بر درگه عشق سرنگون آمده بود
از بس که زد این در وکسش درنگشاد
او بود که از برون درون آمده بود

60

زآنروز که دل نه شادی و نه غم دید
اقبال هزار ساله در یک دم دید
هرچند که خویش را به هستی کم دید
عالم در خویش و خویش در عالم دید

61

نه سوختگی شناسم و نه خامی
در مذهب من چه کام و چه ناکامی
گویی که به صد کسم نگه میدارند
ورنه بپریدمی ز بیآرامی

62

آرام ز جان حاضرم میبینم
جنبش ز دل مسافرم میبینم
چندان که سلوک میکنم در دل خویش
نه اول خود نه آخرم میبینم

63

چون بادیه عشق مرا پیش آمد
هر گامم ازو ز صد جهان بیش آمد
دل رفت و درین بادیه تک زد عمری
خود بادیه او بود چو با خویش آمد

64

آن دم که چو بحر کل شود ذات مرا
روزن گردد جمله ذرات مرا
زان میسوزم چو شمع تا در ره عشق
یک وقت شود جمله اوقات مرا

65

یک قطره بحرم من و یک قطره نیم
احول نیم و چو احولان غره نیم
گویی به زبان حال یک یک ذره
فریاد همی کند که من ذره نیم

66

زان گشت دلم خراب از هر ذره
تا برخیزد نقاب از هر ذره
چون پرده براوفتاد دل در نگریست
میتافت صد آفتاب از هر ذره

67

هر یک ز دگر یک نگران میبینم
بر عقل سبک سران گران میبینم
چیزی که به چشم دگران نتوان دید
گویی که به چشم دگران میبینم

68

در عشق نه پیدا و نه پنهانم من
محوی عجبم نه جسم نه جانم من
فی الجمله نه کافر نه مسلمانم من
در هر چه نگاه میکنم آنم من

69

در عشق وجود و عدمم یک سان است
شادی و غم و بیش و کمم یک سان است
تا کی گویی که فصل خواهی یا وصل
زین هر دو مپرس کاین همم یک سان است

70

در عالم عشق محو و ناچیز شدیم
بالای مقام عقل و تمییز شدیم
گویی هر دم ز عالمی صد چندین
بگذاشته و اهل عالمی نیز شدیم

71

ای بس که چه دشوار و چه آسان مردیم
پیدا زادیم لیک پنهان مردیم
جانی که بدو خلق جهان زنده شدند
دیریست که تا ما زچنان جان مردیم

72

در واقعهای سخت عجب افتادم
گه می مردم صریح و گه میزادم
دانی ز چه خاست این همه فریادم
کامد یادم آنچه نیاید یادم

73

آن وقت که گفتمی که ناشاد منم
چون دانستم که بر چه بنیاد منم
در حلقه نیست هست چون زنجیری
در هم افتاده وانچه افتاده منم

74

تن سایه جان رنج پرورده ماست
جان گنج تن بهم برآورده ماست
از سایه خویش در حجابیم همه
کز ما ما را سایه ما پرده ماست

75

آن مرغ عجب در آشیان کی گنجد
وان ماه زمین در آسمان کی گنجد
آن دانه که در دل زمین افکندند
گر شاخ زند در دو جهان کی گنجد

76

آن راز که پیوسته از آن میپرسم
در جان من است و از جهان میپرسم
تا هیچ کسی برون نیاید بر من
او در دل و از برون نشان میپرسم

77

دل سوخته جمال او میبینم
جان شیفته وصال او میبینم
چندان که درین دایره برمیگردم
نقصان خود و کمال او میبینم

78

ما مذهب عشق روی آن مه داریم
وز هرچه جزوست دست کوته داریم
گر درگه ما بسته شود در ره عشق
در هر گامی هزاردرگه داریم

79

پیوسته حریف جان فزایم باید
چون گوی ز خود بیسر و پایم باید
چون من همه وقتی همه جایی باشم
ممکن نبود که هیچ جایم باید

80

بر خاک بسی نشستم از غمناکی
تا وارستم ازین حجاب خاکی
ای بس که برفت جان من در پاکی
تا درکش گشت چونی ادراکی

81

میآیم و بس چون خجلی میآیم
آیا ز کدام منزلی میآیم
ای اهل دل امروز دلی در بندید
کامروز چو آشفته دلی میآیم

82

چون چهره خورشید وشش روشن تافت
آن تاب به جان رسید و پس بر تن تافت
گفتند ترا چه بود دانی که چه بود
چون نیست شدم هستی او بر من تافت

83

در محو دلم ز خویشتن ماند باز
در توحیدم حجاب افتد آغاز
کاری که مرا فتاد با آن دمساز
کوتاه کنم قصه که کاریست دراز

84

از عشق تو آمدم به جان چتوان کرد
سرگشته شدم گرد جهان چتوان کرد
چیزی که ز مین و آسمان تشنه بدانست
من سیر نمیشوم از آن چتوان کرد

85

گه عشق تو در میان جان دارم من
گه جان ز غم تو بر میان دارم من
آن چیز که از عشق تو آن دارم من
حقا که ز جان خود نهان دارم من

86

چون نیست زمانی سر خویشم بی تو
کاری است گرفته پس و پیشم بی تو
جمعیت جانم نشود مویی کم
هر چند که در تفرقه بیشم بی تو

87

چون دوست به دست روح پیغامم داد
بالای دو کون برد و آرامم داد
کاری که درون پرده انجامم داد
از لطف برون پرده هم کامم داد

88

پیوسته دلم شیفته آن راز است
زان راز شگرف جان من با ناز است
گر محو شود جهان نیاید بسته
آن در که مرا به سوی جانان باز است

89

نقدی که مراست قیمتش هست بسی
آنجا نرسد هیچ گدایی نفسی
گر هر دو جهان خصم من آیند به حکم
هرگز نرسد به نقد من دست کسی

90

ای آن که درین حبس جهان مانده ای
در نیک و بد و سود و زیان مانده ای
من آنچه منم به سر آن مشغولم
تو آنچه نهای تو آن در آن مانده ای

91

گاهی بیخود بی سر و بی پا برویم
گه بی همه اندر همه زیبا برویم
چندان که تو در خویش به عمری بروی
در بی خویشی به یک نفس ما برویم

92

هر سر زدهای ز سر ما آگه نیست
هر بیخبری در خور این درگه نیست
گر مایه دردی به در ما بنشین
ورنه سر خویش گیر کاینجا ره نیست

93

چندین که روی و نیک یا بد بینی
گر دیدهوری آن همه از خود بینی
احول که یکی دو دید اگر آن بد دید
تو زو بتری زانک یکی صد بینی

94

مردان می معرفت به اقبال کشند
نه همچو زنان دردی اشکال کشند
هرچ آن به دلیل روشنت باید کرد
آبیست که از چاه به غربال کشند

Source Text: مختارنامه — باب هفتم: در بیان آنکه آنچه نه قدم است همه محو عدم است

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

آن دید بقا که جز بقا هیچ ندید
وان دید فنا که جز فنا هیچ ندید
آن دیده بود که جز عدم خلق نیافت
وان بنده بود که جز خدا هیچ ندید

2

میپنداری که در همه کون کسی است
کس نیست که دید تو غلط یا هوسی است
هر جوش که از ملایک و انسان خاست
در حضرت او کم از خروش مگسی است

3

در سایه فقر صد جهان وانهمه هیچ
امید کمال و بیم نقصان همه هیچ
بر برف توان برد پی یک یک چیز
اما چو بتافت آفتاب آن همه هیچ

4

با دانش او بیخبری داند بود
با غیرت او مختصری داند بود
او باشد و دیگری بود اینت محال
تا او باشد خود دگری داند بود

5

در حضرت توحید پس و پیش مدان
از خویش مدان و خالی از خویش مدان
تو کژ نظری هرچه درآری به نظر
هیچ است همه نمایشی بیش مدان

6

گر بر در آفتاب روشن باشم
آن به که چو سایه نامعین باشم
چون هست کسی که اوست هر چیز که هست
هرگز نبود روا که من من باشم

7

عشقش به وجود متهم کرد تو را
خو کرده صد گونه ستم کرد تو را
چون او به وجود از تو اولیتر بود
نگرفت وجودت و عدم کرد تو را

8

این هر دو جهان عکس کمالی پندار
وان عکس کمال او جمالی پندار
وین هیکل زیبا که تواش میبینی
بازی و خیال است خیالی پندار

9

بگذر ز حس و خیال ای طالب حال
تا هر دو جهان جلال بینی و جمال
زیرا که تو هرچه در جهان میبینی
جز وجه بقا همه سرابست و خیال

10

هر دل که به توحید ز درویشان است
بیگانه عشق نیست کز خویشان است
تا کی بینی خیال معدود آخر
آن پیشان را نگر که در پیشان است

11

ای پرده پندار پسندیده تو
وی وهم خودی در دل شوریده تو
هیچی تو و هیچ را چنین میگویی
به زین نتوان نهاد در دیده تو

12

چون محرم هم نفس نهای تو چه کنی
شایسته این هوس نهای تو چه کنی
پیوسته به جنگ خویش برخاستهای
خود را چو تو هیچ کس نهای تو چه کنی

13

شایسته این هوس نهای تو چه کنی
در بیقدری چون مگسی باشی تو
خود را چو تو هیچ کس نهای تو چه کنی
آخر تو که باشی که کسی باشی تو

14

هیچ است همه وسوسه خاطر چند
از هیچ بلا چند شود ظاهر چند
تو هیچ بدی و هیچ خواهی گشتن
بر هیچ میان این دو هیچ آخر چند

15

تا چند ازین غرور بسیار تو را
تا کی ز خیال این نمودار تو را
سبحان الله کار تو کاری عجب است
تو هیچ نهای وینهمه پندار تو را

16

این قالب اگر بلند دیدی ور پست
مغرور مشو به پیش این خفته و مست
برخیز بمردی که درین جای نشست
خوابیست که مینمایدت هرچه که هست

17

دل از می عشق مست میپنداری
جان شیفته الست میپنداری
تو نیستی و بلای تو در ره عشق
آنست که خویش هست میپنداری

18

جان شیفته الست می پنداری
و اندیشه ما بهانه ای بیش نبود
آنست که خویش هست می پنداری
قصه چه کنم نشانه ای بیش نبود

19

جانت به گو تنی در افتاد و برفت
جمشید به گلخنی در افتاد و برفت
از موت و حیات چند پرسی آخر
خورشید به روزنی در افتاد و برفت

20

جمشید به گلخنی در افتاد و برفت
در فرع کجا مشبهی افتاده است
خورشید به روزنی در افتاد و برفت
چون در نگری حقه تهی افتاده است

21

در فرع کجا مشبهی افتاده است
افلاک ز یکدگر فرو آسایند
چون در نگری حقه تهی افتاده است
یک ره همه از سفر فروآسایند

22

آخر ره دورت به کناری برسد
با تو بد و نیک را شماری برسد
هرچند که هست بینهایت کاری
چون تو برسیدی همه کاری برسد

23

هر چند که نیستی کمت خواهد بود
صد ساله برای یک دمت خواهد بود
یک روزه وجود را که بنیاد منی است
تا روز قیامت عدمت خواهد بود

24

چون هستی را نیست کسی اولیتر
بازی که توداری مگسی اولیتر
زان نیست همی شوند هستان که همه
هستند به نیستی بسی اولیتر

25

ای بس که دل تو بیم دارد در پیش
ز آنست که دل دو نیم دارد در پیش
چندین به وجود اندک تن بمناز
چون جان عدم عظیم دارد در پیش

26

درویشی چیست مست و مفلس بودن
بیخود خود را ز خویش مونس بودن
انگشت به لب باز نهادن جاوید
همچون ناخن زنده و بیحس بودن

27

جز بیذاتی لایق درویشان نیست
جز بیصفتی در صفت ایشان نیست
تو نیز ز هر دو کون درویش بباش
کاین راه ره عاقبت اندیشان نیست

28

با درویشان کن و مکن نتوان گفت
جز از عدم بی سر و بن نتوان گفت
گر در فقری زخود فنا گرد وبدانک
در فقر ز ما و من سخن نتوان گفت

29

خلقان همه در آینهای مینگرند
مشغول خودند و ز آینه بیخبرند
کس آینه مینبیند از خلق جهان
در آینه از آینه بر میگذرند

30

درها به فنا گشادهاند اینت عجب
بر هیچ قرار دادهاند اینت عجب
پنداشت که مانهایم و پندار وجود
در دیده ما نهادهاند اینت عجب

31

تا کی غم یک قطره خوناب خوریم
زهری به گمان چند به جلاب خوریم
پنداری را وجود میپنداریم
تا چند ز کوزه تهی آب خوریم

32

دعوی وجود از سر مستی شوم است
از عین عدم خویش پرستی شوم است
پیش و پس سایه آفتابست مدام
گر سایه نفس زند ز هستی شوم است

33

درویش تو را توانگری میبایست
نه روی سیاه بر سری میبایست
گویی که تمام نیست ناکامی فقر
با سر باریش کافری میبایست

34

گر ما به هزار تک بخواهیم دوید
آخر طمع از خویش بخواهیم برید
فی الجمله تو هر چه بایدت نامش کن
چیزی است که ما درو نخواهیم رسید

35

در عشق مرا چون عدم محض فزود
از هستی خویشم عدم محض ربود
چون جان و دلم در عدم محض غنود
کونین مرا چون عدم محض نمود

36

چون در ره این کار مرا دید فزود
آمد غم کار و دیده دید ربود
چشم دل دوربین درین بحر محیط
چندان که فرو دید فرا دید نبود

37

از بس که در آثار نمیبینم من
جز پرده پندار نمیبینم من
از بس که به قعر نیستی در رفتم
گم گشتم و دیار نمیبینم من

38

هیچم همه تا با خود و با خویشتنم
هستم همه تا با خود و با جان و تنم
تا میماند از من من یک مویی
مویی نشود پدید چیزی که منم

39

نه فخر ز سرفرازیم میآید
نه عار ز حیله سازیم میآید
چندان که به سر کار در مینگرم
مانند خیال بازیم میآید

40

من ماندهام و لیک بی من منییی
فارغ شده از تیرگی و روشنییی
چون حاصل شد مرا ز من ایمنییی
نه دوستیم بماند نه دشمنییی

41

زان روز که در صدر خودی بنشستم
تا بنشستم به بیخودی پیوستم
دریای عدم شش جهتم بگرفتهست
من یک شبنم چه گونه گویم هستم

42

اول همه نیستی است تا اول کار
و آخر همه نیستیست تا روز شمار
بر شش جهتم چو نیستی شد انباز
من چون ز میانه هستی آرم به کنار

43

عمری به فنا بر دلم آوردم دست
تا دل ز فنا به زاری زار نشست
از هیچ نترسم جز از آن کاین دل پست
با خاک شود چنانکه پندارد هست

44

هیچم من و در گفت و شنید آمدهام
در نیست پدید و بیکلید آمدهام
این نیست عجب که گم بخواهم بودن
اینست عجب که چون پدید آمدهام

45

این بیخودیی که من در آن افتادم
شرحش بدهم که از چسان افتادم
خورشید بتافت سایه دیدم خود را
برخاستم و در آن میان افتادم

46

ای دل دیدی که هرچه دیدی هیچ است
هر قصه دوران که شنیدی هیچ است
چندین که ز هر سوی دویدی هیچ است
و امروز که گوشه ای گزیدی هیچ است

47

ای بود تو پیوسته بنا بود آخر
تا کی باشی به هیچ خشنود آخر
از هیچ پدید آمدهای اول کار
گرچه همهای هیچ شوی زود آخر

Source Text: مختارنامه — باب هشتم: در ترغیب فنا و گم بودن در بقا

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

آنها که در این پرده سرایند پدید
از پرده برون همی نمایند پدید
چون پرده براوفتد دران دریا خلق
غرقه نه چنان شوند کایند پدید

2

هرچیز که آن برای ما خواهد بود
آن چیز یقین بلای ما خواهد بود
چون تفرقه در بقای ما خواهد بود
جمعیت ما فنای ما خواهد بود

3

تا هستی تو نصیب میخواهد جست
دل روی به خون دیده میخواهد شست
تا یک سر موی از تو میخواهد ماند
زان یک سر موی کوه میخواهد رست

4

تا نفس کم و کاست نخواهد آمد
یار تو به درخواست نخواهد آمد
آن میباید که تو نباشی اصلا
کاین کار به تو راست نخواهد آمد

5

آن را که درین دایره جانی عجب است
در نقطه فقر بینشانی عجب است
هستی تو ظلمت آشیانی عجب است
وآنجا که تو نیستی جهانی عجب است

6

هرگه که بدان بحر محقق برسی
در حال به گرداب اناالحق برسی
گر در همه میروی قدم محکم دار
تا گر همهای به هیچ مطلق برسی

7

گر اول کار آتش افزون گردد
خاکستر بین که آخرش چون گردد
اول تن تو چو دل شود غره مباش
کاخر بینی کان همه دل خون گردد

8

فانی شده تا بود مشوش نشود
باقی به وجود جز در آتش نرود
چون اصل وجود کل عالم عدم است
هرکو به وجود خوش شود خوش نبود

9

عاشق ز کسی نکاهد و نفزاید
لب بندد و راز پیش کس نگشاید
چون کامل شد بترسد از غیرت دوست
هرگز خود را به خویشتن ننماید

10

چندین امل تو ای دل غافل چیست
چون رفتنییی درین سرا منزل چیست
چون عاقبت کار همه گم شدن است
آخر ز پدید آمدنت حاصل چیست

11

تا کی گردی ای دل غمناک به خون
از هستی خویش پاک شو پاک کنون
سی سال ز خویش خاک میکردی باز
دردا که نکردهای سر از خاک برون

12

ای دل همگی خویش در جانان باز
هر چیز که آن خوشترت آید آن باز
در شش در عشق چون زنان حیله مجوی
مردانه درا و همچو مردان جان باز

13

هم راه تن و هم ره جان او گیرد
هر ذره که هست در میان او گیرد
از خویش چو در هستی او گم گردی
پیش نظرت همه جهان او گیرد

14

گر در هیچی مایه شادی و بقاست
ور در همهای قاعده درد و بلاست
تا در همهای در همه بودن ز هواست
بگذر ز همه و هیچ میندیش که لاست

15

دلشاد مشو ز وصل اگر در طربی
دل تنگ مکن ز هجر اگر در تعبی
از شادی وصل و غم هجران بگذر
با هیچ بساز اگر همه میطلبی

16

مرد آن باشد که هر نفس پاکتر است
در باختن وجود بیباکتر است
مردی که درین طریق چالاکتر است
هرچند که پاکتر شود خاکتر است

17

آن به که زخود کرانه بینی خود را
تا محرم این ستانه بینی خود را
گر هر دو جهان به طبع تو خاک شوند
کفرست که در میانه بینی خود را

18

گر مرد رهی ز ننگ خود پاک بباش
بی هستی خویش چست و چالاک بباش
گر میخواهی که مرده خاکی نشوی
جهدی بکن و به زندگی خاک بباش

19

تا چند به خود درنگری چندینی
در هستی خود رنج بری چندینی
یک ذره چو وادید نخواهی آمد
خود را چه دهی جلوهگری چندینی

20

آن به که زعقل خود جنون یابی باز
ور دل طلبی میان خون یابی باز
تا یک سر سوزن از تو باقیست هنوز
سر رشته این حدیث چون یابی باز

21

گر میخواهی که بازیابی این راز
بیخود شو و با بیخودی خویش بساز
چون بیخودیست اصل هر چیز که هست
تو کی یابی چو در خودی جویی باز

22

اول باری پشت به آفاق آور
پس روی به خاک کوی عشاق آور
گر میخواهی که سود بسیار کنی
سرمایه عقل و زیرکی طاق آور

23

آنجا که روی به پا و سر نتوان رفت
ور مرغ شوی به بال و پر نتوان رفت
از عقل برون آی اگر جان داری
کاین راه به عقل مختصر نتوان رفت

24

عاشق شدن مرد زبون آمدنست
سر باختن است و سرنگون آمدنست
بر خویش برون آمدنت چیزی نیست
تدبیر تو از خویش برون آمدنست

25

گر تو بر او ز تنگ دستی آیی
در دایره خویش پرستی آیی
از نقطه بیخویشتنی چند آخر
مشرک باشی کز سرهستی آیی

26

گر از همگی خویشتن فرد شوی
در کعبه جان محرم این درد شوی
ور همچو زنان درین این بحر محیط
آبستن آن نظر شوی مرد شوی

27

آنرا که نظر در آن جهان باید کرد
پرواز ورای آسمان باید کرد
هرگاه که دولتی بدو آرد روی
در حال ز خویشتن نهان باید کرد

28

چون نیستی تو محض اقرار بود
هستیت ز سرمایه انکار بود
هر کس که ز نیستی ندارد بویی
کافر میرد اگرچه دیندار بود

29

یا شادی دو کون غم انگار همه
یا ملک جهان مسلم انگار همه
خواهی که وجود اصل تابد بر تو
کونین بکلی عدم انگار همه

30

گر فقر شود ای که چه خوش خواهد بود
در دام مرو که کیسه کش خواهد بود
تا بودن ما عظیم ناخوش چیزی است
نابودن ما عظیم خوش خواهد بود

31

راهی که درو پای ز سر باید کرد
ره توشه درو خون جگر باید کرد
خواهی که ازین راه خبردار شوی
خود را ز دو کون بیخبر باید کرد

32

آن جوهر پوشیده به هر جان نرسد
دشوار به دست آید و آسان نرسد
سر در ره باز و دست از پای بدار
کاین راه به پای تو به پایان نرسد

33

از پس منشین یک دم و در پیش مباش
در بند رضای نفس بد کیش مباش
تا کی گویی که من چه خواهم کردن
تو هرچه کنی به رایت خویش مباش

34

تا کی باشی بی سر و بن هیچ مباش
خاموشی جوی و در سخن هیچ مباش
تا کی گویی که من چه خواهم کردن
تو هیچ نهای هیچ مکن هیچ مباش

35

آن به که همی سوزی و پیدا نکنی
خود را به تکلف سر غوغا نکنی
هر دم گویی که من چه خواهم کردن
چتوانی کرد یاکنی یا نکنی

36

گر تو همه داری همه در آتش باش
ور بیهمهای بیهمه گردن کش باش
هیچ است همه از همه پس هیچ مگوی
ور هیچ نداری همه داری خوش باش

37

گر بود خود از عشق نبودی بینی
از آتش او هنوز دردی بینی
ور عمر زیان کنی ز سرمایه عشق
بینی که ازین زیان چه سودی بینی

38

گر با من خویش خاک این در آیی
از ننگ منی ز خاک کمتر آیی
من وزن آرد چون به ترازو سنجند
بیوزن آید گر به قلندر آیی

39

گاهی ز خیال دلبر آیی زنده
گاه از سخن چو شکر آیی زنده
گم گرد و خوشی بمیر و جانی کم گیر
زیرا که به جان دیگر آیی زنده

40

ای مانده به جان این جهانی زنده
تا کی باشی به زندگانی زنده
چون زیستن تو مرگ تو خواهد بود
نامرده بمیر تا بمانی زنده

41

تا هیچ وجود و عدمت میماند
نیک و بد و شادی و غمت میماند
مرده شو و دم مزن که در پرده عشق
همدم نشوی تا که دمت میماند

42

پیوسته به چشم دل نظر باید کرد
وانگه به درون جان سفر باید کرد
خواهی که به زیر خاک خاکی نشوی
از حالت زندگان گذر باید کرد

43

در قرب تو گر هست دل دیوانه ست
جان را طمع وصال تو افسانه ست
چون هرچه که هست در تو می باید باخت
سبحان الله این چه مقامر خانه ست

44

در عشق تو سودا و جنون بنهادیم
وز دیده و دل آتش و خون بنهادیم
چون پرده خود خودی خود میدیدیم
کلی خود را هم از برون بنهادیم

45

در عشق تو رازی و نیاز آوردیم
چون شمع بسی سوز و گداز آوردیم
چون درد ترا نیافتم درمانی
کلی خود را به هیچ باز آوردیم

46

در عشق تو زاری وندم آوردیم
بر قبه افلاک علم آوردیم
وآخر چو وجود سد دولت دیدیم
روی از همه عالم به عدم آوردیم

47

ما هر دو جهان زیر قدم آوردیم
بر قبه افلاک علم آوردیم
چون درد ترا کم آمد آمد درمان
کلی خود را زهیچ کم آوردیم

48

گر ما همگی خویش چون ذره کنیم
خود را به وجود ذرهای غره کنیم
ای قافله سالار عدم طبل بزن
تا بادیه وجود را عبره کنیم

49

جانا ز غم عشق تو جانم خون شد
هر دم ز تو دردی دگرم افزون شد
زان روز که دل جان و جهان خواند ترا
جان بر تو فشاند و از جهان بیرون شد

50

تا شد دلم از بوی می عشق تو مست
هم پرده دریده گشت و هم توبه شکست
امروز منم هر نفسی دست به دست
از هست به نیست رفته از نیست به هست

51

با هستی خویش داوری خواهم کرد
وز هر مویی نوحهگری خواهم کرد
چون با تو محالست برابر بودن
با خاک رهت برابری خواهم کرد

52

جانا چو ره تو راه ذل و عز نیست
کاریست که کار قادر و عاجز نیست
پس گم شدنم به و چنان گم شدهام
کامکان پدید آمدنم هرگز نیست

53

در بحر فنا به آب در خواهم شد
چون سایه به آفتاب در خواهم شد
چون مینرسد به سرفرازی تو دست
سر در پایت به خواب در خواهم شد

54

بنگر که چه غم بیتو کشیدم آخر
تا نیست شدم بیارمیدم آخر
گفتی که برس تا به بر من برسی
چون در تو رسم چون برسیدم آخر

55

در عشق نشان و خبر من برسید
وز گریه خونین جگر من برسید
چندان بدویدم که تک من بنماند
چندان بپریدم که پر من برسید

56

دل از طمع خام چنان بریان شد
از آتش شوقی که چنان نتوان شد
جانی که ز قدر فخر موجوداتست
در راه غم تو با عدم یکسان شد

57

هر لحظه دهد عشق توام سرشویی
تا من سر و پای گم کنم چون گویی
از هر مژهای اگر بریزم جویی
تا با خویشم از تو نیابم بویی

58

گفتم ز فناء خود چنانم که مپرس
گفتا به بقاییت رسانم که مپرس
یعنی چو به نیستی بدیدی خود را
چندان هستی بر تو فشانم که مپرس

59

هر لحظه ز عشق در سجودی دگرم
وندر پس پرده غرق جودی دگرم
دیرست که از وجود خود زندهنیم
گر زندهام اکنون به وجودی دگرم

60

سر تا پایم نقطه آرام کنید
وانگاه فنای مطلقم نام کنید
از خون دلم می و ز جان جام کنید
وایجاد مرا تمام اعدام کنید

61

از بس که دلم به بینشان داشت نیاز
بینام ونشان بماندم در تک و تاز
سی سال به جان نشان جانان جستم
من گم شدم ونیافتم او را باز

62

وقتست که بیزحمت جان بنشینم
برخیزم و بی هر دو جهان بنشینم
از عالم هست و نیست آزاد آیم
وانگاه برون این و آن بنشینم

63

از ننگ وجودم که رهاند بازم
تا من ز وجود با عدم پردازم
هرگه که وجود خود بدو در بازم
آن دم به وجود خود سزد گر نازم

64

بی جان و تنم جان و تنم میباید
بیآنچه منم آنچه منم میباید
با خویشتنم ز خویشتن بیخبرم
بیخویشتنم خویشتنم میباید

65

خوش خواهدبود اگر فنا خواهد بود
زیرا که فنا عین بقا خواهد بود
این میدانم که بس شگرف است فنا
لیکن بندانم که کرا خواهد بود

Source Text: مختارنامه — باب نهم: در مقام حیرت

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

آن راه که راه عالم عرفان است
بر هر گامی هزار دل حیران است
تا پیش نیایدت بنتوان دانست
بر هر قدمی هزار سرگردان است

2

هر ذات که در تصرف دوران است
اندر طلب نور یقین حیران است
هر ذره که در سطح هوا گردان است
سرگشته این وادی بیپایان است

3

چندان که نگاه میکنم حیرانی است
سرگشتگی و بی سر و بی سامانی است
در بادیهای که دانشش نادانی است
گردون را بین که جمله سرگردانی است

4

بنشین که اگر بسی گذر خواهی کرد
هم بر سر خویش خاک بر خواهی کرد
چندان که درین پرده سفر خواهی کرد
حیرانی خویش بیشتر خواهی کرد

5

بر بوی یقین درین بیابان رفتیم
وز عالم تن به عالم جان رفتیم
عمری شب و روز در تفکر بودیم
سرگشته درآمدیم و حیران رفتیم

6

گر عقل مرا مصلحت اندیش آمد
تا این چه طریقیست که در پیش آمد
روزی صد ره دلم بجان بیش آمد
آخر متحیر شد و بیخویش آمد

7

احوال جهان سخت عجیب افتادست
زیرک تر عقل بی نصیب افتادست
چون نیست به جز تحیر آخر کار
بیمارترین کسی طبیب افتادست

8

ماییم و نصیب جز جگر خواری نه
وز هیچ کسی به ذرهای یاری نه
از مستی جهل امید هشیاری نه
وز رفتن و آمدن خبرداری نه

9

دانی که چهایم نه بزرگیم نه خرد
دانی که چه میخوریم نه صاف نه درد
نه میبتوان ماند نه میبتوان برد
نه میبتوان زیست نه میبتوان مرد

10

ماییم در اوفتاده چون مرغ به دام
دلخسته روزگار و آشفته مدام
سرگشته درین دایره بی در وبام
ناآمده برقرار و نارفته به کام

11

از آرزوی یقین چو مینتوان زیست
بر خلق بباید ای خردمند گریست
کاینجا که بود هیچ نمیداند کیست
وانجا که رود حال نمیداند چیست

12

ای دل هر دم غم دگرگون میخور
کم میزن و درد درد افزون میخور
سری که ز ذره ذره میجویی باز
چون بازنیابی چه کنی خون میخور

13

این درد چه دردیست که درمانش نیست
وین راه چه راهیست که پایانش نیست
هان ای دل سرگشته بدین وادی صعب
تا چند فرو روی که پایانش نیست

14

حال دل باژگونه مینتوان گفت
وصفی به هزار گونه مینتوان گفت
گفتمای دل چه گونهایگفتخموش
کاین حال مرا چه گونه مینتوان گفت

15

دل از همه عالم به کنار آمد باز
بگریخت زلشکر به حصار آمد باز
با این همه درد و رنج آگاه نیم
تا آمدن من به چه کار آمد باز

16

دردا که به جز درد مرا کار نبود
وز مه ده و ده کسی خبردار نبود
عمری رفتم چو راه بردم به دهی
خود در همه ده نشان دیار نبود

17

آن میخواهم که جایگاهی گیرم
در سایه دولتی پناهی گیرم
صد راه ز هر ذره چو بر میخیزد
پس من چه کنم کدام راهی گیرم

18

هر روز غمی به امتحانم آمد
وز حیرت دل کار به جانم آمد
از بس که وجوه مینماید جان را
بر هیچ فرو نمیتوانم آمد

19

دردا که ز خود بیخبرم باید مرد
آغشته به خون جگرم باید مرد
چون زندگی خویش نمییابم باز
هر روز به نوعی دگرم باید مرد

20

زانگه که بقا روی نمودست مرا
هر لحظه تحیری فزودست مرا
از بود و نبود من چه سودست مرا
چون میبندانم که چه بودست مرا

21

امروز منم ذوق خرد نادیده
انسی ز وجود نیک و بد نادیده
در واقعهای که شرح مینتوان داد
هرگز متحیری چو خود نادیده

22

آگاه نیم از دل و جانم که چه بود
پی مینبرم علم و عیانم که چه بود
این میبینم که مینبینم که چه رفت
این میدانم که میندانم که چه بود

23

چون عمر بشد زاد رهم از چه کنم
تدبیر گشاد گرهم از چه کنم
چون از چه کنم هیچ نخواهد آمد
آخر چه کنم تا برهم از چه کنم

24

بس رنج کشم طرب نمیدانم چیست
رنجوری را سبب نمیدانم چیست
پیش و پس و روز و شب نمیدانم چیست
کاریست عجب عجب نمیدانم چیست

25

چون چاره خویش میندانم چه کنم
مویی کم و بیش میندانم چه کنم
در بادیهای فتادهام بی سر و پای
راه از پس و پیش میندانم چه کنم

26

دل نیست مرا یکی مصیبت خانه ست
جان نیز یکی سوخته دیوانه ست
در دار فنا چون خبرم نیست ز هیچ
کارم همه یا نظاره یا افسانه ست

27

سرگردانی بسوخت جانم چه کنم
سرگشتهتر از همه جهانم چه کنم
میسوزم و میپیچم و میاندیشم
جز نادانی میبندانم چه کنم

28

سبحان الله بر صفتی حیرانم
کز حیرت خویش میبسوزد جانم
حال دل شوریده خود میدانم
کس را چه خبر ز درد بیدرمانم

29

از پای در آمدم ز سرگردانی
وز دست شدم ز غایت حیرانی
از ملک دو کون سوزنی بود مرا
در دریایی فکندم از نادانی

30

از دنیی فانیم جوی نیست پدید
وز عقبی نیز پرتوی نیست پدید
دردا که برفت جان شیرین از دست
وز این شورش برون شوی نیست پدید

31

نه در سفرم یک دم و نی در حضرم
نه خواب و خورم هست و نه بیخواب و خورم
نه باخبرم ز خویش و نه بیخبرم
چون حیرانی نشستهام مینگرم

32

چندان که بدین قصه فرو مینگرم
یک ذره نمیرسد ز جایی دگرم
هرچند که شایسته و زیبا پسرم
نه کار من است این و نه کار پدرم

33

امروز منم شیفتهای حیرانی
نه دین و نه دل نه کفر و نه ایمانی
از دست شده بی سر و بی سامانی
از پای در اوفتاده سرگردانی

34

امروز منم ز خان و از مان بیرون
چه خان و چه مان از دل و از جان بیرون
چندان که چو گوی میدوم از هر سوی
مینتوان شد از خم چوگان بیرون

35

گه چون مه از آرزوی حق کاسته ایم
گه کلبه دل به باطل آراسته ایم
از باطل و حق سیر نمی گردد دل
صد ره زین خوان گرسنه برخاسته ایم

36

گر برکشم از سینه پرخون آهی
آتش گیرد جمله عالم ماهی
زین حیرت اگر ز دل برآرم نفسی
بر هم سوزم همه جهان ناگاهی

37

از هم نفسانم اثری نیست امروز
وز کار جهانم خبری نیست امروز
یک خوشدلیم بیجگری نیست امروز
سرگشتهتر از من دگری نیست امروز

38

دل هرچه که دید خشک لب دید همه
ذرات دو کون در طلب دید همه
بسیار به خون بگشت تا آخر کار
از بس که عجب دید عجب دید همه

39

چندان که مرا عقل و بصر خواهد بود
در تیه تحیرم سفر خواهد بود
امروز درین شیوه که من میبینم
گر قند خورم خون جگر خواهد بود

40

چندان که مرا عقل به تن خواهد بود
در بحر تحسرم وطن خواهد بود
گر همچو فلک بسی به سر خواهم گشت
سرگردانی نصیب من خواهد بود

41

چون بیخبرم از آنکه تقدیرم چیست
اندیشه شام و فکر شبگیرم چیست
مغزم همه در آتش اندیشه بسوخت
اندیشه مرا بکشت تدبیرم چیست

42

نی کس خبری میدهد از پیشانم
نه یک نفس آگهی است از پایانم
چون زیستنی به جهل مینتوانم
روزی صد بار میبسوزد جانم

43

هر لحظه تحیر به شبیخون آید
تا جان پس ازین کجا شود چون آید
میسوزم از آن پرده که چون برخیزد
چه کار ز زیر پرده بیرون آید

44

چندان که ز هر شیوه سخن میگویم
میننماید کنه معانی رویم
و امروز اگر چه عمر در علم گذشت
تقلید نخست روزه وا میجویم

45

در بادیه جهان دری بنمایید
وین بادیه را پا و سری بنمایید
ای خلق درین دایره سرگردان
سرگشتهتر از من دگری بنمایید

46

یک بیدل و بیرأی چو من بنمایید
نه جامه و نه جای چو من بنمایید
در گردش این دایره بی سر و پای
یک بی سر و بی پای چو من بنمایید

47

دل رفت و جگر با دل ریش آمد باز
کی مرغ ز دام جسته پیش آمد باز
هر گوی که او در خم چوگان افتاد
هرگز نتواند که به خویش آمد باز

48

من زین دل بی خبر به جان آمده ام
وز جان ستمکش به فغان آمده ام
چون کار جهان با من و بی من یکسانست
پس من به چه کار در جهان آمده ام

Source Text: مختارنامه — باب دهم: در معانی مختلف كه تعلّق به روح دارد

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

ای بلبلِ روح مبتلا مانده‌ای
کاندر پی این دام بلا مانده‌ای
خو کرده‌ای اندر قفس خانهٔ تنگ
وآگاه نه‌ای کز که جدا مانده‌ای

2

ای روح! تویی به عقل موصوف آخر
عارف شو و ره طلب به معروف آخر
چون باز سفید دست سلطانی تو
ویرانه چه میکنی تو چون کوف آخر

3

ای مرغ عجب! ستارگان چینهٔ تست
از روز الست عهد دیرینهٔ تست
گر جام جهان نمای میجویی تو
در صندوقی نهاده در سینهٔ تست

4

گه در غم روزگار و گه در قهری
از هرچه در اوفتادهای بیبهری
ای طوطی جان! چه میکنی در شهری
کانجا ندهندت شکری بیزهری

5

ای جان! چو تو از عالم بیچون آیی
در حسن ز هرچه هست افزون آیی
در پردهٔ نفس ماندهای صبرم نیست
تا آنچه توئی ز پرده بیرون آیی

6

ای روح! درین عالم غربت چونی
بیآنهمه پایگاه و رتبت چونی
سلطانِ جهانِ قدس بودی، اکنون
در صحبتِ نفس شوم صحبت چونی

7

ای باز خرد! مباش گمراه آخر
بازآی به سوی ساعدِ شاه آخر
تو یوسفِ مصرِ قدسی ای جان عزیز!
تا کی باشی در بن این چاه آخر

8

ای جانِ شریف! ترک این دنیی گیر
وز جسم ره عالم پر معنی گیر
ای جوهر پاک! قیمت خود بشناس
بگذر ز ملا و ملأِ اعلی گیر

9

ای بلبل روح چند باشی مگسی
پَر باز کُن و به عرش رو در نَفَسی
تا کی بستهٔ پالان آخر
پالان نتوان نهاد بر مرغ کسی

10

بر جان و تنِ بیش بها میگریم
بر فرقتِ این دو آشنا میگریم
ای جان و تنِ به یکدگر یافته انس
بر روز جدائی شما میگریم

11

با ما بنشین که هر دو همدم بودیم
با یکدیگر پیش ز عالم بودیم
ای آنکه هزار ماه در تو نرسد
گویی که هزار سال با هم بودیم

12

دل را که هزار باره در خون کشمش
وقت است که در خطهٔ بیچون کشمش
وان شاهدِ پردگی که جان دارد نام
مویش گیرم ز پرده بیرون کشمش

13

ای آن که به قدر برتر از افلاکی
میپنداری کانچه تویی از خاکی
در خویش غلط مکن بیندیش و بدانک
ذاتی عجبی و جوهری بس پاکی

14

ای آن که در این ره صفت‌اندیش نه‌ای
بی‌خویشتنی که عالم خویش نه‌ای
هرگز صفت ترا صفت نتوان کرد
صورت مکن اینکه صورتی بیش نه‌ای

15

چیزی که تویی زین تن مسکین تو نه‌ای
زین هشت پسین و چار پیشین تو نه‌ای
زین ده حس و هفت عضو بگریز و سه روح
می‌پنداری که این تویی، این تو نه‌ای

16

بندیش که بر زمین نهای آن که تویی
واجرام فلک نشین نهای آن که تویی
چون جوهر تو، به چشم سر نتوان دید
در خود منگر که این نهای آن که تویی

17

ای وهم و خیال و حسِّ تو رهزن تو
بشناس که نیست جان تو در تن تو
این سر ز سر گزاف نتوان دانست
این جز به تفکّر نشود روشن تو

18

آن ذات که جسم و جوهرش اسم بود
در جسم مدان که قابل قسم بود
فی الجمله یقین بدان که بیهیچ شکی
گر جان تو در جسم بود جسم بود

19

گر مرغِ دلت کارِ روش ساز کند
دُرج دل تو خزینهٔ راز کند
ور پر ندهی ز نور معنی او را
چون بشکند این قفس، چه پرواز کند

20

ای بس که فلک در صف انجم گردد
تا یک مردم تمام مردم گردد
جان تو کبوتریست پرّیده ز عرش
هرگاه که هادی نشود گم گردد

21

جانی که به نورِ حق ندارد امّید
در عالم اوهام بماند جاوید
چون ذرّهٔ ناچیز بوَد در سایه
چون کودکِ یک روزه بوَد در خورشید

22

جانی که نهفت زنگ دنیی او را
روشن نکند صیقل معنی او را
هر کز غم دنیی بسر آرد عمری
چه بهره بود ز ذوق عقبی او را

23

هر دیده که راه بینشانی نشناخت
در پرده بماند و زندگانی نشناخت
هر چند که جاوید بقائیش دهند
میدان که بقاءِ جاودانی نشناخت

24

گر نفس تو بسملی شود تا دانی
سر تا پایت دلی شود تا دانی
یک یک عضوت چو جوهری پوشیدهست
گردل نکنی گِلی شود تا دانی

25

سِرّی که به تو رسد ز خود پنهان دار
امّید همه به درد بیدرمان دار
وانگاه ز جان آینهای ساز مدام
و آن آینه در برابر جانان دار

26

در هر دو جهان هرچه عجب داشته‌ای
در باطنِ خویش روز و شب داشته‌ای
از جان تو اگر صبر کنی یک چندی
بیرون نشود هرچه طلب داشته‌ای

27

پنهان گهریست در پسِ پردهٔ راز
وندر طلبش خلق جهان در تک و تاز
با هر دو جهان زیر و زبر میآیی
با خویشتن آی تا گهر یابی باز

28

از پردهٔ خود برون شدن عین خطاست
زیرا که برون پرده گردی کم و کاست
در پردهٔ کژ چند دوی از چپ و راست
در پردهٔ دل نشین که راهت آنجاست

29

هر چند که کارهای تو بسیاریست
از جزو به سوی کل شوی، آن کاریست
هر خاصیت که در دو عالم نقد است
در جوهر تو زان همه انموداریست

30

هر جان که ز حق حمایتی افتادهست
در هر دو جهان عنایتی افتادهست
هر روح که هم ولایتی افتادهست
در عالم بینهایتی افتادهست

31

آنجا که فروغ عالم جان بینی
خورشید و قمر را اثری زان بینی
در عالم جان چو قدسیان خوان بنهند
طاووس فلک را مگس خوان بینی

32

چون آینه پشت و رو شود یکسانت
هم این ماند همان، نه این نه آنت
امروز چنانکه جانْت در جسم گم است
فردا جسم تو گم شود در جانت

33

هر راز که هم پردهٔ جان تو شود
آنست که نقد جاودان تو شود
تا وارد غیبی سفریست آن تو نیست
هرگه که مقیم گشت زان تو شود

34

تن از پی کارِ خویش سرگردان است
جان بر سرِ ره منتظر فرمان است
رازی که به سوزنیش کاود تن تو
دریا دریا در اندرونِ جان است

35

کردم ورقِ وجودِّ تو با تو بیان
تا کی باشی در ورق سود و زیان
هر چیز که در هر دو جهان است عیان
در جان تو هست و تو برون شو ز میان

36

هر سر که درین هر دو جهان داشته‌اند
از بهرِ نثارِ فرق جان داشته‌اند
هر چیز که در پرده نهان داشته‌اند
با جانت همیشه در میان داشته‌اند

37

گاه از غم اودست ز جان میشویی
گه قصهٔ او به دردِ دل میگویی
سرگشته چرا گِردِ جهان میپویی
کار از تو برون نیست کرا میجویی

38

ای از تن منقلب گذر ناکرده
جان را به سفر اهل بصر ناکرده
گوهر نشوی تا سفرِ جان نکنی
گوهر نشود قطره سفر ناکرده

39

خوش باش که دل تمام میباز رهد
وز محنتِ ننگ و نام میباز رهد
طوطی تو از قفس اگر باز رهد
طاووسِ دلت ز دام میباز رهد

40

دانی تو که مرگ چیست از تن رستن
یعنی قفس بلبل جان بشکستن
برخاستن از دو کون و خوش بنشستن
از خویش بریدن و بدو پیوستن

41

مرگ است خلاص عالم فانی را
درهم چه کشی ز مرگ پیشانی را
گر مزبلهٔ تن تو را مرگ رسید
با مرگ چکار جان تو با جانی را

42

یک یک نفست زمان تو خواهد بود
یک یک قدمت مکان تو خواهد بود
هر چیز که در فکرتِ تو میآید
آن چیز همه جهان تو خواهد بود

43

چون اصلِ اصول هست در نقطهٔ جان
نقشِ دو جهان ز جان توان دید عیان
هرچیز که دیدهای تو پیدا و نهان
در دیدهٔ تست آن نه در عین جهان

44

تا مرغ دلم شیوهٔ دمساز شناخت
در سوز روش قاعدهٔ راز شناخت
هر روز، هزار ساله ره در خود رفت
تا در پس پرده خویش را باز شناخت

Source Text: مختارنامه — باب یازدهم: در آنکه سرّ غیب و روح نه توان گفت و نه توان

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

میپنداری که جان توانی دیدن
اسرار همه جهان توانی دیدن
هرگاه که بینشِ تو گردد به کمال
کوری خود آن زمان توانی دیدن

2

هرگه که تو طالب گهر خواهی بود
باکوه چو سنگ در کمر خواهی بود
هرچند که دیده تیزتر خواهی یافت
در نقطهٔ کُنْه کورتر خواهی بود

3

آن نقطه که کیمیای دولت آن است
بگذر ز جهان که بیخ آن در جان است
خواهی که تو آن پرده بدانی به یقین
اول بیقین بدان که نتوان دانست

4

قومی ز محال در جنون افتادند
قومی ز خیال سرنگون افتادند
از پردهٔ غیب هیچ کس آگه نیست
هریک به رهی دگر برون افتادند

5

جانهاست در آن جهان بر انبار زده
تنهاست درین بر در و دیوار زده
تا چند ز جان و تن دری میباید
هر ذرّه دری است، لیک مسمار زده

6

از ذرّه ز اندازهٔ ذرّات مپرس
یک وقت نگهدار وز اوقات مپرس
قصّه چه کنی دراز در غصّه بسوز
در صنع نگه میکن و ازذات مپرس

7

در عقل اصول شرع از جان بپذیر
در شرع فروع از ره امکان بپذیر
ذوقی که به شوق حاصل آید دل را
در عقل نگنجید به ایمان بپذیر

8

قسمی که ز چرخ پرده در داشته‌ای
گر داشته‌ای خون جگر داشته‌ای
تا خواهی بود بی‌خبر خواهی بود
ای بی‌خبر از هرچه خبر داشته‌ای

9

تا عالِمِ جهل خود نگردی به نخست
هر اصل که در علم نهی نیست درست
ای بس که دلم دست به خونابه بشست
در حسرت نایافت و نیافت آنچه بجست

10

نه در صفِ صاحبنظران خواهی مُرد
نه در صفتِ دیدهوران خواهی مُرد
از سرِّ دو کَوْن اگر خبر خواهی یافت
چه سود که از بیخبران خواهی مُرد

11

هر چند ز ننگِ خود خبردار نهایم
از دوستی خویش سرانداز نهایم
عمریست که چون چرخ درین میگردیم
یک ذرّه هنوز واقف راز نهایم

12

دردا که دلم واقف آن راز نشد
جان نیز دمی محرمِ دمساز نشد
چه غصّه بود ورای آن در دو جهان
کاین چشم فراز گشت و آن باز نشد

13

هم عقل درین واقعه مضطر افتاد
هم روح ز دست رفت و بر سر افتاد
گفتم که گشایم این گره در سی سال
بود آن گره و هزار دیگر افتاد

14

از معنی عشق اسم میبینم و بس
وز جان شریف جسم میبینم و بس
از گنجِ یقین چگونه یابم گهری
کز گنجِ یقین طلسم میبینم و بس

15

جان گرچه درین بادیه بسیار شتافت
مویی بندانست و بسی موی شکافت
گرچه ز دلم هزار خورشید بتافت
اما به کمالِ ذرّهای راه نیافت

16

دل در پی راز عشق، دلمرده بماند
وان راز چنانکه هست در پرده بماند
هر ساز که ساختم درین واقعه من
در کار شکست و کار ناکرده بماند

17

دل بر سرِ این راه خطرناک بسوخت
جان بر درِ دوست روی بر خاک بسوخت
سی سال درین چراغ روغن کردیم
یک شعله بزد، روغنِ او پاک بسوخت

18

دل خون شد و سررشتهٔ این راز نیافت
جز غصه ز انجام وز آغاز نیافت
مرغ دل من ز آشیان دور افتاد
ای بس که طپید و آشیان باز نیافت

19

این دل که بسوخت روز و شب در تک و تاز
میجوشد و میجوید و میگوید راز
چندان که بدین پرده فرو داد آواز
دردا که کسش جواب مینَدْهَد باز

20

دل شیوهٔ عشق یک نفس باز نیافت
دل خون شد و راه این هوس باز نیافت
سرگشتهٔ عشق شد که در عالم عشق
سررشتهٔ عشق هیچ کس باز نیافت

21

رازی که دل من است سرگشتهٔ آن
وز خون دو دیده گشتم آغشتهٔ آن
تا کی به سر سوزن فکرت کاوم
سِرّی که کسی نیافت سَرْ رشتهٔ آن

22

شد رنجِ دلم فَرِهْ چه تدبیر کنم
بگسست مرا زِرِهْ چه تدبیر کنم
دردا که به صد هزار انگشت حیل
مینگشاید گِرِهْ چه تدبیر کنم

23

دل والِه و عقل مست و جان حیران است
وین کار نه کار دل و عقل و جان است
ای بس که بگفتهاند در هر بابی
پس هیچ نگفتهاند آن کاصل آن است

24

دل او کاکح دیدار نداشت
بیدیده بماند ونور اسرار نداشت
تا آخر کار هرچه او میدانست
تا هرچه که دید ذرّهٔ کار نداشت

25

آن قوم که جامه لاجوردی کردند
بر گرد بزرگی همه خردی کردند
عمری بامید صاف مردی کردند
و آخر همه را مست به دُردی کردند

26

جان معنی لطف و قهر نتواند بود
دانندهٔ سرِّ دهر نتواند بود
چون هر که چشید زهر در حال بمرد
کس واقف طعم زهر نتواند بود

27

هم قصّهٔ یار میبنتوان گفتن
همه غصهٔ کار میبنتوان گفتن
سرّی که میان من و جانانِ من است
جز بر سرِ دار میبنتوان گفتن

28

نه هیچ کس از قالب دین مغز چشید
نه هیچ نظر به کُنْهِ آن مغز رسید
هر روز هزار پوست زان کردم باز
مغزم همه پالوده شد و مغز ندید

29

این درد جگرسوز که در سینه مراست
میگرداند گِرِد جهانم چپ و راست
عمریست که میروم به تاریکی در
و آگاه نیم که چشمهٔ خضر کجاست

30

از دست بشد تن و توانم چه کنم
در حیرانی بسوخت جانم چه کنم
آن چیز که دانم که ندانست کسی
گویند بدان، من بندانم چه کنم

31

در حیرانی بنده وآزاد هنوز
با خاک همی شوند ناشاد هنوز
بنگر تو که چرخ صد هزاران سال است
کاین حلقه زد و دَرَشْ بنگشاد هنوز

32

تیری که ز شستِ حکمِ جانان گذرد
از جان هدفش ساز که از جان گذرد
زان تیر سپر مجوی کز هر دو جهان
آن تیر ز خویش نیز پنهان گذرد

33

گاه از شادی چو شمع می‌افروزم
گاهی چو چراغی از غمش می‌سوزم
حیران شده و عجب فرومانده‌ام
گوید: «بمدان آنچه ترا آموزم»

34

جانا! ز غم عشق تو فریاد مرا
کز عشق تو جز دریغ نگشاد مرا
هر ذرّه اگر گره گشایی گردد
حل کی شود این واقعه کافتاد مرا

35

زلفت که از او نفع و ضرر در غیب است
هر مویش را هزار سر در غیب است
گر یک شکن از زلف توام کشف شود
چه سود که صد شکن دگر در غیب است

36

بیچاره دلم که راحت جان میجست
جمعیت ازان زلف پریشان میجست
در تاریکی زلف تو فانی گشت
کز تاریکی چشمهٔ حیوان میجست

37

هم شیوهٔ سودای تو نتوان دانست
هم وعدهٔ فردای تو نتوان دانست
میباید بود تا ابد بی سر و پا
چون ره به سر و پای تو نتوان دانست

38

پای از تو فرو شد به گِلم میدانی
دود از تو برآمد ز دلم میدانی
چون سختتر است هر زمان مشکل من
حل نتوان کرد مشکلم میدانی

39

آنها که درین درد مرا میبینند
در درد و دریغای منِ مسکینند
چون یک سر موی از تو خبر نیست رواست
گر هر موئی به ماتمی بنشینند

40

دل سِرّ تو در نو و کهن بازنیافت
سر رشتهٔ عشقت به سخن باز نیافت
گرچه چو فلک بسی بگشت از همه سوی
چه سود که خود را سر و بن باز نیافت

41

جز درد تو درمان دل ریشم نیست
جز آینهٔ شوق تو در پیشم نیست
هر کس چیزی میطلبد، از تو مرا،
چون از تو خبر شد، خبر از خویشم نیست

42

حالم ز من سوخته خرمن بمپرس
تو میدانی ز دوست و دشمن بمپرس
آن غصّه که از تو خوردم آن نتوان گفت
وان قصّه که با تودارم از من بمپرس

43

هجرِ تو هلاکِ من بگوید با تو
دردِ دلِ پاکِ من بگوید با تو
آن قصّه که در بیان نیاید امروز
هر ذرّهٔ خاک من بگوید با تو

44

غم کشته و رنج دیده خواهم مردن
ناگفته و ناشنیده خواهم مردن
صد سال و هزار سال اگر خواهم گفت
چون کبک زبان بریده خواهم مردن

45

چون کار ز دست رفت گفتار چه سود
چون دیده سفید گشت دیدار چه سود
هرچند که جوش میزند جان و دلم
لیکن چو زبان مینکند کار چه سود

46

گر جان گویم عاشق آن دیدار است
ور دل گویم واله آن گفتار است
جان و دل من پر گهرِ اسرار است
لیکن چه کنم که بر زبان مسمار است

47

دل رفت و نگفت دلستانم که چه بود
جان شد که خبر نداد جانم که چه بود
سِرِّ دل و جان من مرا برگفتند
نه خفته نه بیدار ندانم که چه بود

48

عمری دل این سوخته تن در خون داد
و او هر نفسم وعدهٔ دیگرگون داد
چون پرده برانداخت نمود آنچه نمود
ببرید زبانم و سرم بیرون داد

49

جز جان، صفت جان، که تواند گفتن
یک رمز بدیشان که تواند گفتن
سِرّی که میان جان و جانانِ من است
جان داند و جانان که تواند گفتن

50

جانی که به رمز، قصّهٔ جانان گفت
ببرید زبان و بیزبان پنهان گفت
تا کی گویی: «واقعهٔ عشق بگوی!»
چیزی که چشیدنی بود نتوان گفت

51

در فقر، دل و روی سیه باید داشت
ور دم زنی از توبه، گنه باید داشت
ور در بُنِ بحرِ عشق دُر میطلبی
غوّاصی را نفس نگه باید داشت

52

سرّی که دلِ دو کَوْن خون داند کرد
گفتی دلم از پرده برون داند کرد
نابینایی نیم شبی در بُنِ چاه
مویی به هزار شاخ چون داند کرد

Source Text: مختارنامه — باب دوازدهم: در شکایت از نفس خود

Classical Persian source text from Ganjoor (ganjoor.net/attar/mokhtarname). Digital critical text based on the standard printed editions. Presented for reference and verification.

1

چندان که تو اسرار حقیقت خواهی
ز آنجا سخنی نیست به از کوتاهی
آگاه ز سِرْ اوست ز مه تا ماهی
کس را سر مویی نرسد آگاهی

2

اول میلم چو از همه سویی بود
و آورده به روی هر کسم رویی بود
آخر گفتم بمردم از هستی خویش
خود فرعونی در بُنِ هر مویی بود

3

ناکرده وجودم بدل اینجا چه کنم
چون نیست مرا خود محل اینجا چه کنم
گویند بیا کآتش موسی بینی
با فرعونی در بغل اینجا چه کنم

4

آواز آمد مرا که در جستن دوست
شرط است ز پیش مغز، بشکستن پوست
هر عضو ترا جدا جدا میبُرّیم
این سهل بود بلا ز وارستن اوست

5

عمری چو فلک ز تگ نمیفرسودم
تا همچو زمین کنون فرو آسودم
صدباره همه گرد جهان پیمودم
چندان که شدم، حجاب من، من بودم

6

هرچند دریغ صدهزار است هنوز
زین بیش دریغ بر شمار است هنوز
هر روز هزار بار خود را کشتم
وین کافر نفس برقرار است هنوز

7

گفتم که شد از نفس پلیدم، دل، پاک
دردا که نشد پاک و شد از درد هلاک
اندر حق آنکسی چه گویند آخر
کاو غرقهٔ دریاست جنب رفته به خاک

8

تا با سگ نفس همنشین خواهم بود
در خرمن شرک خوشه چین خواهم بود
بسیار بکوشیدم و بِهْ مینشود
تا آخر عمر همچنین خواهم بود

9

هر دم سگ نفس با دلم باز نهد
با سوز دلم ستیزهای ساز نهد
هر شب به هزار حیلتش بندم راست
چون روز در آید کژی آغاز نهد

10

نفسی دارم که هر نفس مِه گردد
گفتم که ریاضت دهمش بِهْ گردد
چندان که به جهد لاغرش گردانم
از یک سخن دروغ فربه گردد

11

از آتش شهوت جگرم می‌سوزد
وز حرص همه مغز سرم می‌سوزد
چون پاک شود دلم چو این نفس پلید
هر لحظه به نوعی دگرم می‌سوزد

12

خون شد جگر‌م ز غصّهٔ خویش مرا
وز بیم رهی که هست در پیش مرا
هرگز نرسد به نوش توحید دلم
تا کژدم نفس می‌زند نیش مرا

13

دل را که نه دنیا و نه دین می‌بینم
با نفس پلید همنشین می‌بینم
چون شیری شد مویم و در هر بن موی
صد شیر و پلنگ در کمین می‌بینم

14

از جان سیرم ازانک تن می‌خواهد
بی یوسفِ مهر‌، پیرهن می‌خواهد
موری که به سالی بخورد یک دانه
انبار به مُهرِ خویشتن می‌خواهد

15

گاهم ز سگ نفس مشوش بودن
گاهم ز سر خشم بر آتش بودن
گفتی: «خوش باش» چون مرا دست دهد
با این همه سگ در اندرون خوش بودن

16

این نفس کم انگاشته آید آخر
تا چند سر افراشته آید آخر
ای بس که فرو داشته‌ام این سگ را
تا بوکه فرو داشته آید آخر

17

چون نفس سگی‌ست بدگمان چتوان کرد
گلخن دارد پر استخوان چتوان کرد
گر در پیشش هزار تن مُرده شوند
او زنده‌تر است هر زمان چتوان کرد

18

هر دل که ز سرِّ کار آگاهی داشت
در گوشه نشست و منصبِ شاهی داشت
چون نیست ز نفسِ تو کسی دشمن‌تر
پس از که امیدِ دوستی خواهی داشت

19

آنها که مدام از پس این کار شوند
در کشتن این نفس ستمکار شوند
در پوست هزار اژدها خفته تُراست
چون مرگ درآید همه بیدار شوند

20

آنجا که فنا‌ی نامدار‌ان باید
بر باقی نفس‌، تیر ِ باران باید
یک ذرّه گرت منی بود، دوزخ تو
از هفت چه آید که هزاران باید

21

ای نفس فرو گرفته سر‌تا‌سر تو
آلوده نجاستِ منی گوهرِ تو
گر در آتش به عمر‌ها می‌سوزی
هم بوی منی زند ز خاکسترِ تو

22

ای در غم نان و جامه و آز و نیاز
افتاده به بازار جهان در تک و تاز
کاری دگرت نیست به جز خوش خفتن
گه مزبله پر می‌کن و گه می‌پرداز

23

بد چند کنی‌؟ کار نکو کن بنشین
سجادهٔ تسلیم فرو کن بنشین
در خانهٔ استخوانی آخر با سگ
نتوانی زیست دفع او کن بنشین

24

هر دل که به نفس ره به آگاهی برد
به زانکه رهی ز ماه تا ماهی برد
زودا که به سرچشمهٔ حیوان برسی
گر در ظلمات نفس، ره خواهی برد

25

از کس چو سخن نمیپذیری آخر
آگه نشوی تا بنمیری‌ آخر
چندان بدوی از پی شهوت که مپرس
یک گام به صدق برنگیری آخر

26

ای عقلِ تو کرده مبتلای خویشت
از عقل، عَقیله هر زمانی بیشت
هر لحظه ز عقل، عَقْبَهای در پیشت
فریاد ز عقلِ مصلحت اندیشت

27

دردا که دلی که در جهان کار نداشت
بگذشت و ز دین اندک و بسیار نداشت
صد شب ز برای نفس دشمن بنخفت
یک شب ز برای دوست بیدار نداشت

28

مائیم به امر، پای ناآورده
یک عذر گره گشای ناآورده
هر روز هزار عهد محکم بسته
وآنگاه یکی بجای ناآورده

29

گاهی به هوس حرف فنا میخوانیم
گاهی ز هوس نزد بقا میمانیم
تر دامنی وجود خود میدانیم
بر خشک بمانده چند کشتی رانیم

30

مائیم که نه سوخته و نه خامیم
نه صاف چشیده و نه دُرد آشامیم
گرچه چو فلک ز عشق بیآرامیم
صد سال به تک دویده در یک گامیم

31

یک عاشق پاک و یک دل زنده کجاست
یک سوخته بی فکر پراکنده کجاست
چون بندهٔ اندیشهٔ خویشاند همه
پس در دو جهان خدای را بنده کجاست

32

دردا که غرور بود و بسیاری بود
یک یک مویم بتی و زنّاری بود
پنداشته بودم که مرا کاری بود
چه کار و کدام کار پنداری بود

33

بیچاره دلم که خویش حُرْ میپنداشت
با دست تهی کیسهٔ پر میپنداشت
بسیار دُر افشاند ولیکن چو بدید
جز مُهره نبود آنچه دُر میپنداشت

34

مسکین دل من تخم طلب کاشته بود
عمری عَلَمِ عِلْم برافراشته بود
از هرچه که پنداشته بود او همه عمر
فی الجمله چه گویم، همه پنداشته بود

35

گه خلوت بینِ هفت گلشن بودم
گه گوشه نشینِ کنجِ گلخن بودم
در گردِ جهان دست برآوردم من
دیار نبود بندِ من، من بودم

Source Colophon

Classical Persian text from the Ganjoor Project (ganjoor.net), a community-driven open-access repository of Persian poetry. The Mokhtar-nama digital text is based on standard printed editions. Ganjoor is maintained by volunteers and is freely accessible.

The Mokhtar-nama (مختارنامه, "The Book of the Chosen") is a collection of approximately 4,545 mystical quatrains (rubā'iyyāt) organized into fifty chapters (bāb). Authorship is traditionally attributed to Farid ud-Din Attar of Nishapur (c. 1145–c. 1221), though some scholars debate the attribution of certain sections. This translation follows the Ganjoor text without editorial modification.

Fetched via the Ganjoor REST API (api.ganjoor.net/api/ganjoor/), April 2026.

🌲