by Khaqani Shirvani
Afzal al-Din Badil ibn Ali Khaqani Shirvani (c. 1120–1199 CE) is one of the four supreme masters of the Persian qasida — the ode, the formal court poem. Born to a carpenter and a Nestorian Christian mother in Shirvan (modern Azerbaijan), he rose to become the court poet of the Shirvanshah dynasty. Twice imprisoned by his patron for reasons unclear — possibly for outspokenness, possibly for requesting permission to leave — he composed from his cell some of the most extraordinary poems in any language: the habsiyyat, the prison qasidas.
The crown jewel is the Tarsa'iyya, the "Christian Qasida." In it, Khaqani — a devout Muslim who had performed the Hajj — systematically adopts the imagery of Christianity to express his anguish. He compares himself to Mary, to Jesus' needle, to a church lamp hung from three chains. He threatens to convert, to kiss the church bell, to tie on the zunnar, to teach the Trinity to priests. Then he pulls back: "Enough, O Khaqani — Satan dictates this melancholy." He reasserts his Islam in a single Arabic line, then pivots to an appeal to a Byzantine patron, swearing elaborate oaths by the Holy Spirit, the Gospel, Jerusalem, Pentecost, and the purity of the Virgin.
This is not parody or mockery. It is a demonstration of erudition so deep — the three Eastern church sects, Christological terminology, church feasts, the Syriac Gospel — that the threat is credible. Khaqani knows Christianity as well as any priest. His captors should tremble.
No freely available English translation of these poems from the Persian is known to exist. This is a Good Works Translation from Classical Persian, produced by the New Tianmu Anglican Church with AI assistance. The source text is from Ganjoor.net, the principal digital archive of classical Persian poetry.
I. The Christian Qasida
On Complaint from Prison and Praise of the Great One of Rum, the Glory of the State, Caesar
The heavens are more crooked than the cross of a Christian —
they hold me chained like a monk.
Is not the Spirit of God in this monastery? How then
has this azure cloister become so Antichrist in its ways?
My body is doubled over like Mary's thread;
my heart is single like the needle of Jesus.
I am bound here, fettered to the thread,
as Jesus is bound there, fettered to the needle.
Why is the needle so one-eyed, like the Antichrist,
that in the pocket of Jesus it found its dwelling?
My day has put on the garb of monks —
like a monk, I raise a cry each night because of it.
With the trumpet of dawn I sometimes split open
the cross-shaped window of this green dome.
From my sighing the ocean has become my turmoil;
the bottom of the sea was the ablution-place of Jesus.
The heavenly fathers show me no compassion —
like Jesus, I have therefore refused my fathers.
What do I gain from the star of knowledge
when I am dark and it is all shining parts?
What comfort has the bird of Jesus from Jesus
when it dwells beside the Virgin Sun?
If he is the Kay Khosrow of Iran and Turan,
why has Bizhan fallen into the well of the Longest Night?
Why is Jesus not the healer of his own bird
when he can make the born-blind see?
The daughter born of my nature, like Jesus,
speaks to the purity of the mother.
Speech bears witness to my virgin nature
as the date palm bore witness to Mary's miracle.
Five hundred years of the Hijra have not brought one like me —
this is no lie: here, here is my proof!
From this heart like a beehive I raise
a blood-stained commotion like swarming bees.
My oil-soaked tongue from the fire of my sighing
burns like the heart of a Christian lamp.
Like a chandelier they have hung me up and set me burning;
my enemies have put me in three chains.
Like Mary, head bowed, I pour from their taunting
tears as pure as the breath of Jesus.
I stand so exposed before and after their taunting
as the alifs stand upright in the word "feed us."
From the justice of friends I have no help;
therefore I have no courage to plead my case.
For God's sake, from the evil of the times — for God's sake!
I disown the lords of the age, I disown them!
I seek no help from the Abbasids;
I pledge no allegiance to the Seljuqs.
Since this age will not give me justice,
what is Arslan Sultan to me, what is Bughra?
Since there is no Joseph to save me from famine,
what is Benjamin to me, what is Judah?
Since the Muslims will not give me justice,
I shall turn away from Islam — God forbid!
After acquiring the faith from seven men,
after interpreting revelation from seven Quran-readers,
after al-Fatiha and al-Rahman and al-Kahf,
after Ya-Sin and Ta-Sin-Mim and Ta-Ha,
after the rites of pilgrimage and circling the Ka'ba,
the stoning, the running, the "Here I am," the prayer —
after so many forty-day retreats in thirty years,
I would go and openly take up the fifty-day fast!
I have a handful of enemies as treacherous as the Jews —
like Jesus, I fear a sudden blow.
What say you if, from the tyranny of these Jews,
I flee to the door of the monastery of Sakuba?
What say you if I seek the threshold of unbelief
and no longer seek a high seat in the path of religion?
The door of the Abkhazians is open here;
the sanctuary of the Romans is prepared there.
I shall turn my prayer-direction from the House of God
to Jerusalem and the prayer-niche of al-Aqsa.
After fifty years of Islam,
it does not befit me to have a cross fastened on my feet.
I shall go and kiss the church bell in protest;
I shall tie on the zunnar in defiance.
I shall interpret the Gospel in Syriac;
I shall read mysteries in Hebrew script.
I and Najarmaki and the monastery of Makhran —
the door of the Hippocratians shall be my place and refuge.
They shall see me in the corner of a cave,
become a mourning-woman, wearing a coarse cloak.
Instead of a thorny shirt, like a patriarch,
I shall wear sackcloth in a rocky cave.
Like the wood of the cross on a child's chest,
I shall hang a cross around my neck deliberately.
And if they do not honour me in Abkhazia,
I shall set out from there on the road to Rome.
I shall establish a school in the temple of Rome;
I shall renew the rites of the Metropolitan.
I shall exchange for zunnar and cowl
my robe and cloak, like the son of the water-bearer.
Before the Great Tarsicus
I shall discourse on the Holy Spirit, the Son, and the Father.
With a single word I shall bring those three tables from the well of doubt
to the open plain of certainty.
The bishop shall know me as more learned
than Jacobus, Nestorius, and Malka.
I shall open the mystery of divinity from its singularity;
I shall show the making of humanity from primal matter.
You shall see the priests drawn and striving
to the teaching of a wise presbyter like me.
They shall call me a second Ptolemy;
they shall know me as the exalted Philagios.
I shall send the Third Copy of the Trinity
to Baghdad on Tuesday Market.
To Constantinople they shall carry from the tip of my pen
embalming spice and perfume — death and life.
I shall obtain the staff from Moses' hand
and fashion from that staff the shape of a cross.
From the dung of Jesus' donkey I shall stop
the nosebleed of the ailing Catholicos.
From the bridle of his donkey I shall send a crown
to the Khans of Samarkand and Bukhara.
The hoof of that donkey, with the tears of my eyes and face,
I shall set in gold and red rubies.
The three hypostases and the three waters I shall explain
with proof, in brief, a full explication.
What was that blowing of the Spirit, and the washing, and the fasting,
when Mary was unclothed and the Spirit alone?
While the seal was still upon the casket of the womb,
the soul-kindling jewel appeared.
What was that speech of Jesus at the time of birth?
What was that fast of Mary at the time of listening?
How did Jesus fashion a bird from clay?
How did he bring the person of Lazarus back to life?
What meaning did Jesus speak upon the cross
when he said, "I am going up to the Father"?
And if the Caesar should ask for the secret of Zoroaster,
I shall revive the rites of the Zend and Avesta.
I shall tell what that Zend is and what that fire
from which the Pazend and the Zend are named.
What ember remains of that fire in which once
Abraham, the Friend of God, fell headlong?
With a balance I shall weigh the secret of the Magus
whose counterweight shall be Costas of Luke.
Why does the fly wind a turban of fine cloth?
Why does the locust wear silk breeches?
In the name of the Caesars I shall compose works
greater than the Artang of China and the Tangalusha.
Enough, O Khaqani, of this corrupt fancy!
Satan is dictating this melancholy to you.
What does a base companion think of Jesus?
What does an evil vizier teach to Darius?
Do not speak this blasphemy — renew your faith!
Say "I seek God's forgiveness" for this wish.
Say, and testify, that God is One.
He is exalted above my words — exalted!
Why must I go to Rome in humiliation
when the Great One of Rome, the Glory of the State, is here?
Right hand of Jesus! Pride of the Apostles!
Trustee of Mary! Refuge of the Christians!
O you of Christ-like nature, of Caesar's lineage —
I shall truly swear you an oath.
By the Holy Spirit and the blowing of the Spirit and Mary,
by the Gospel and the Apostles and the Messiah,
by the true cradle and the pregnant virgin,
by the hand and the sleeve of the running wind,
by Jerusalem and al-Aqsa and the Rock,
by the sanctifications of the Helpers and the Apostle,
by the bell and the girdle and the lamp,
by John and the deacon and Bahira,
by Pentecost and Epiphany and the Night of Breaking Fast,
by the Feast of the Temple and the Fast of the Virgin,
by the purity of Mary from marriage to Joseph,
by the distance of Jesus from the bond of Aisha,
by the root and branch and leaf of that tree
whose fruit came from the exalted Spirit,
by the month of Tir, which was then Nisan,
by the old date palm, which there became young,
by the cry and weeping of the mourning-woman from the monastery,
by the iron chains of the bishop on his limbs,
by the trine of the zodiac and the moon and the stars,
by the quadrature and the sextile of the Trinity,
from the trine where the fortune of the heavens is right,
may your cross's quadrature be blessed —
that for the sake of seeing Jerusalem,
ask for me a decree from the king of the world.
From the equator and the axis
until the cross of the heavens becomes visible.
It would be fitting if Jesus, in the monastery of Heraclius,
recited hymns from these wondrous verses.
II. Complaint About Prison
Comfort departed from the road of the heart such
that the heart itself arose from the bond of the soul.
There was a breath that served as mediator —
that mediator too arose from the midst.
A shadow remained — it too was lost;
from all the world my trace arose and vanished.
The four walls of the house became windows;
the roof fell, and the threshold arose.
The earthy heart fell into the hand of blood;
the bloody tear arose demanding blood-money.
Salt water dripped from my lashes and froze —
a salt flat arose beneath my feet.
The heavens drew a bow against my heart;
the trembling of the arrow arose from my bones.
My sighing last night rained arrows;
a blood-raining cloud arose from the sky.
A grief sat down upon my heart
that will not arise from this head for that one.
That bird came — the letter-bearer of the friend —
one morning when it arose from its nest.
It saw I did not rise to greet it;
offended, it sat — and arose heavy-hearted.
A dragon lay sleeping on my foot —
I could not arise at that moment.
My foot was beneath a mountain of iron —
with a mountain on your foot, how can you arise?
If you had freed Khaqani's foot,
you would know he could arise above the world.
The serpents of Zahhak remained upon my feet,
and from my lashes a royal treasury arose.
My burning, like a fish in a frying pan,
arose from these two whale-like serpents.
I am like an oven at the time of sighing —
a fiery serpent arose from my mouth.
In the dark house of my bruised heart,
from the whiteness of the watchman something arose.
A mad dog became my watchman;
sleep arose and departed from my flood-flowing eyes.
A bitten dog fears water — thus
my fear arose from the water of my eyes.
In midsummer my tears freeze,
for from my breath an autumn wind arose.
All night I am red-faced like the twilight,
for from my tears pomegranate juice arose.
Iron ate my shins, and from my ankles
a bloody flood arose through the gutter.
Rather, the iron melted from my sighing;
from the iron the cry "Mercy!" arose.
Since like a hawk I am in iron anklets,
like jingle-bells a wailing arose from me.
My body like a silken thread —
a groan arose from this feeble string.
The colour of my face fell upon the wall;
the name of clay-plaster arose to saffron.
The blood of my heart struck the heavens with so many waves
that flowers arose from the path of the Milky Way.
I am a nightingale in the narrow thorn-field,
for my hope in the rose-garden has arisen and departed.
How long shall I lament? The nightingale of justice
arose and departed from this ancient thorn-brake.
The liver, from eating its own liver so long,
has lost the stomach's taste for bread and water — it arose.
The soul departed — why should the body sift dust?
The shopkeeper arose and left his shop.
All that the dust bore on its shoulder became dust,
for its nourishment arose from the dustheap.
The flood-water carried away the fuller's cloth;
no wonder the tailor arose and left his shop.
You would say the heavens are a butcher's shop
that arose from the tip of a blood-scattering blade.
The lamb on that side, the scale on this —
fat and lean arose between them.
Every worthless one's portion arose light and fat;
my portion arose lean and heavy.
Every offal-neck reclines against the ribs;
from the heart the greed for the shank arose.
If my honour departed, let fear depart!
The flock has died, and the shepherd's grief arose.
The caravan has been cut off from the city gate;
the watch arose and left the caravan road.
The camel in the mud was struck by lightning;
the camel-tax arose and left the Turkmen.
I had a suspicion of good faith —
the friend proved faithless, and the suspicion arose.
I have a small heart but great griefs;
from the great ones, petty blame arose.
My abasement, from fortune's spite,
arose from the dear and the kind.
O brother, Joseph's trial too
arose from the discord of brothers.
My daily bread is a grief of long standing —
one that will not arise and depart for years.
Here is a ship-splitting flood
that arose from this green sail.
The decree is settled, the flood has subsided —
by the life of the lord, it arose and passed.
There is no grief, since in my cause
the King, Lord of the Conjunction, arose.
After the slaying, the retribution of Khaqani
arose from the gate of the king with royal marks.
III. Complaint About Prison
Grief — whatever heart it works upon —
makes the water of the eye its fiery offering.
Whoever has a conjunction in his horoscope:
his own shadow withdraws from him.
That the times should keep faith with me — alas!
The times do this as time goes by.
This heaven is a die without markings —
it plays its entire game of blood with one hand.
The heavens took up five-and-one again
to count last night as snake-eyes.
Since it did not shame me with goodness,
how much longer will it shame me with evil?
I am a mute bird and a starving ant —
who would cage a bird like me?
What army can the cry of a bird raise?
What battle can the rank of an ant wage?
Commotion and clamour are the banner of the wasp —
who would choose commotion and clamour?
On my two feet the heavens, from iron,
have made rings like the mouths of serpents.
These narrow, toothless mouths
make that same proclamation on my two shins
that the saw, with teeth and no mouth,
makes all year long upon the trunk of the fruit tree.
Has the iron gone mad like a rabid dog
that it gnaws my shins to the bone?
The sigh of Khaqani passed beyond the heavens,
as far as the eye can reach.
Whatever the curtain of heaven hides,
the sigh of Khaqani reveals.
His affairs will not turn right by this or that —
the Maker of affairs makes things right.
Though his enemies outnumber the grains of sand,
death shall bring them all to dust.
IV. On Solitude and Contentment During Imprisonment
With a Pivot to Praise of the Seal of the Prophets
Each morning I draw the foot of patience into my skirt;
I draw the compass of helplessness around my head and body.
From the reflection of blood the heavens fill like a flask of wine
when, pouring draughts, I draw my eye's tears into my skirt.
Each moment I crush a thousand bloodshot children to dust
when, like dolls of the eye, I bring them forth in birthing.
Perhaps from the saffron of my face I prepare a charm
and bring a pregnancy to my barren fortune.
I know that fate has drawn the line of affliction over my head —
let it know that I bring my head into that line of affliction.
When I strike a fiery sigh from my iron soul,
like mercury I bring a melting into the iron.
Grief struck the fire of Barzin into my liver, and I
bring the Tigris from the water of my eyes into the lane.
Grief pulls out the root of life, and I, on the pretext
that I reach a hand to the branch of pleasure with a hundred arts —
My flood has risen from the oven — what use is it
if, like an old woman, I draw my skirt into the hiding-place?
The day of life has gone beyond the forenoon, and there is no way
to bring that departed day back through the window.
The heavens are at enmity with me like the hatred for Siyavash, and I from helplessness
ride a reed-horse to war against Tahmineh's son.
Like a mountain they wound my breast on the charge
that I bring the child of the sun into the mine.
From the tyranny of the seven azure curtains, with ruby tears,
I bring a flood upon the seven patches of darkness.
From the cropland of heaven and earth — those two oxen's domain —
I found not one barley-grain to bring to the threshing floor.
From the claw of grief I beg release from the world,
for I raise a cry from my throat and voice like an organ.
Like Zal caged, I wail so that
I may bring a mercy into the mind of Bahman.
No, no — I am intimate with grief, and therefore,
like Mary, I bring spring into the dead of winter.
No wonder if, like the musk-deer of China, I yield musk,
for my head feeds on hyacinth and snowdrop.
When I raise my breath from above my knee in the garden of grief,
I coax a singing bird from the branch of the Lote-tree.
I make my knee an observatory, and into the market of the soul's inn
I bring a hundred caravans of certain pain.
Grief is an unbroken camel, and I, the caravan's companion,
bring forth the unbroken camel from the inn without support.
My heart has become narrower than the eye of a needle, and I
thread the camel of grief through the eye of the needle.
Grief is the seed of joy that I sow in a single heart;
it is dregs, a kind of wine, that I draw from a single cask.
I am the Anqa of the west in exile — for the sake of companionship
I bring grief, like Zal the golden, into my nest.
In the rose-garden of the age I find no breeze of kindness —
I bring smoke from the scorching wind of anguish into the garden.
Poverty is the elder who spreads the table, so I bring my soul
to the threshold of the possible elder.
The Water of Life blows like wind from the fire of the bathhouse
if I bring the dust-scattering soul into the furnace.
Yes — I would carry aloeswood from India to Rome
if I brought loads from India through the bronze gate.
For a time I drew breath on the terrace of the pure-hearted;
for a time I set foot in the temple of Brahman.
Since the world's work is a cat-game, I hold in hand:
now a prayer-rug, now a shining cup.
From jest and earnest, like a child, I cannot choose —
my hand goes now to the writing-board, now to the sling.
No worthy steed remains, so I ride with the rascals —
since Rakhsh is gone, I set my foot upon a nag.
The musk-deer is gone — so what choice but cow and goat,
from both of which I obtain ambergris and labdanum?
Like the heavens I live with bowed head though I am a lord —
therefore I draw my embrace down to the humble dust.
The enemy breaks me — I love him still.
God forbid that I bring defeat upon my enemy.
He threatens with the sword — alas, where is the sword?
that, like his ornament, I might throw my arm around its neck.
That which the pickaxe breaches, I fill with the treasure of excellence —
why should I bring a breach with the pickaxe of the miner?
In the demon-waste of greed my dwelling is, and I
bring the spell-line of reason into that dwelling.
My aspiration becomes a veil between me and my gaze
if I turn my gaze to the world of filth.
Bewildered like the threshing-ox, I thresh, for the blindfold
does not let me turn my eye to the butter.
I do not entwine in the colour and scent of the world, for I am a traveller —
I am not a viper that thrusts its crest into the hedge.
I am a letter-carrying pigeon of the road among my companions —
I fall back when I turn my eye to millet.
If I do not become intimate with God's nearness, I am confident
that I shall bring the cargo of safety into the adorned paradise.
Soul, heart, and reason I shall convey to the garden of paradise —
at last I shall bring a triangle into an octagon.
How can I, like a dung-fly, feed on carrion and rubbish?
I am a bee — my sustenance comes from rose and lily.
When my sustenance craves from the hot and cold of the heavens,
upon the table of the soul I bring two coloured breads.
Though I am content as Solomon with the sun and moon,
like an ant I carry the crumbs into my hiding-place.
They nurse the wild rose with the cluster of the Pleiades
so that I may fatten two birds with blood.
I am a man of trust in God — I do not knock at the gate of kings.
God forbid that I bring doubt upon the generosity of the Benefactor.
He who gave the soul — will He not give bread? Yes, He will.
Then it would be blasphemy if I harboured this suspicion in my heart.
Since, like Moses, the tree gives me fire, what need is there
for me to bring fire from the wilderness of the Safe Valley?
If the worthless heavens do not buy my excellence, so be it —
why should I bring a deficiency into proven merit?
If, like Bahram, they bring me a spindle,
why should I bring plunder with sword and armour?
From the grief that the sun of generosity died like lightning,
at night I bring Venus into lamentation like thunder.
This old woman has not yet given birth to the bride of generosity —
then why should I put my head into the sermon of this woman?
I said: do not look to my abandoning the praise of sultans,
for I bring white magic into the clear verse.
Where is that king, that Tughan of generosity, before whom
for a morsel of bread I would set my tongue to saying "you, you"?
I am Khaqani, of Christ-like breath — then with the sword of speech,
like Moses, I bring a breach through my stammering.
That for two breads I should praise the two-bread worthless? God forbid
that I bring the father of jewels to the stone of the lead mine.
Since pig's hair belongs to the Christian woman, why should I
bring the thread of the spirit's cloak to the seamstress?
Rather, the praise of the Prophetic Presence — that is nobler —
I shall bring this ruby both to the collar and the neck.
I am the oculist of knowledge whom the stars apply to their eyes —
the kohl of jewels that I grind in the mortar.
I said: I shall go to Mecca and seek in that sanctuary
a treasure to bring my head into the fortified fortress.
Since there is no gold, I shall not set out for Mecca again —
I shall draw the veil of nonexistence over head and body.
Tabriz increased my grief — my desire is
to bring this grief to Erzurum and to Armenia.
What a pleasant destination, and what a pleasant refuge, Erzurum —
I shall bring the baggage of my heart to that destination and refuge.
Like an ant I prepare a house from mixed materials;
like a bird I fetch my grain of millet.
Iraq and Rayy shall owe me gratitude — for these two places
I bring an ocean of collected verse and prose.
How great the gratitude that reaches me from Manizheh and Giv — for I
bring a candle into the dark well of Bizhan.
V. On Complaint, Solitude, and Imprisonment
With a Pivot to Praise of the Noble Prophet
At dawn, when my smoke-like sigh ties on its cap,
my night-measuring eye sits in blood like the twilight.
The assembly of grief is prepared, and I am like a burnt willow —
until my wine-straining lashes filter the wine through me.
Colour and play is the work of the orange-coloured dome —
how long shall I boil when my bile will not pass beyond my moustache?
I have a dawn arrow-rain — why does this old wolf
not throw down its rough raincoat from my clamour?
This lead-coloured thing that, like scum, refined and burned my iron —
its iron garment has become covered by the smoke of my wretched heart.
You have seen a snake coiling in the grass — now in the cave of grief
see the snake coiled around my grass-like shin.
See the dragon coiled asleep beneath my skirt —
I do not stir, fearing my dragons might awake.
So that these two Hindu children in the cradle of my eye not tremble,
I hide beneath my skirt my soul-consuming dragons.
The blacksmith's hand drew me into the serpent of Zahhak —
what use is the treasure of Fereydun in my wise heart?
I drive fiery water from bloody sweat down to my ankle,
for a millstone is on the foot of my earth-measuring self.
My collar upon the thorny tunic became striped with tears —
a granite mountain lies beneath the fold of my stony skirt.
My dust-covered face, like straw on the prison wall —
from my cheek, my earth-measuring tears make mud plaster.
Like the rim of a candle you see my shin serrated —
my shackle has chewed my shin, it seems, with tooth-grinding force.
Like a pole I am fixed at one point with four nails —
these two Mars-like shackles with the tail's action and Saturn's face upon me.
Since my trembling shin sat upon the iron chair,
the shin of the Throne trembles from my trumpet-voiced sigh.
I want to kiss — alas! — the counsel-teaching shackle;
inevitably, from this hoop-like chain my stature has become bent.
In dark deeds, like night, I show a white face like dawn —
then white comes to the black house where night is my dwelling.
Back against the prison wall, face turned to the dome of heaven —
like the sky, my seeing narcissus-eyes have blossomed.
Affliction and I are face to face like the kernel in a walnut —
like a hazelnut, the window in the roof of my affliction-bearing is shut.
Anguish each day, and "O Lord, O Lord" each midnight —
what will the "O Lord, O Lord" of my nights accomplish?
It is plain as dawn that these few mornings
fear the Dawn of Resurrection from my Longest Night.
My sigh is the catapult of a hundred fortresses — why is it heedless,
like a candle, of this catapult, of the blow of my disaster?
I vowed a fast like Mary, for Mary-pure is
the Holy Spirit-joined, Jesus-bearing disposition of my mind.
No fast is obligatory on me in the sickness of the heart —
my mouth-staining tears break the fast for me.
The tears of my eyes fall into my mouth at the breaking of the fast, since
nothing but hot, lowly water passes through my throat.
My foot, it seems, was seized by the pain of crookedness —
this headache of the foot came from my head's melancholy.
Since the iron cautery is the final cure for pain,
from my fiery sigh the iron became a brand upon my foot.
Nay — even a single sigh of mine has a hundred guardians over it;
otherwise the spinning wheel would be latticed from my side-rubbing sigh.
I saw the face of Daylam from grief — my hair became a javelin;
like Daylami hair, my limbs have tangled together.
Like a rebab, my bowl is dry and my treasury empty —
my enemies have cast the string around my throat.
O may God pardon those masters who, from the bile of ambition,
have today read "God's fire" upon my green.
Every Hindu woman to whom I scatter grain on my palm —
the grain-sower cannot see the threshing-floor of my melancholy.
Like gold and rose in hand — except the thorn in reason's foot —
when will reason's speech-adorning catch the thorn of mine?
Gold is two letters and between them no bond —
then how can it form a bond with my single heart?
I am Samiri-fed, not Moses-natured — if, while I live,
the hoof of the golden calf should stain my White Hand.
In my midsummer not a willow leaf, not even a lip, for my worth —
the branch of Tuba became a fan on account of my heat.
I am a date-palm leaf from which people make fans —
cold wind is on my lip, and my parts are crumbling.
I am a musk-pod — if you imprison me in a hundred fortresses,
my soul-increasing fragrance seeks flight toward the soul.
The coloured leather rebuked the musk-pod and said:
"How ugly you are — you have not my beautiful form."
The musk-pod answered: "Speak less nonsense — meaning belongs to me.
And here, here is the eloquent proof: my fragrant breath."
You are a mirror of colour — your visible is better than your hidden.
I am an alchemist — my hidden is better than my visible.
Like the Ka'ba I am the leader of the green-robed ones of heaven —
from the footprint of Jesus comes my bolt of silk.
I am in the blended, and my mind is blended with Kawthar;
I roll in the Ascension, and the Ascension of Ridwan is my place.
Like the wild rose is my person — it lives for the sake of being killed;
in martyrdom my wild rose finds its witness.
How much reproach that "in a ruin you became naked!" —
O you who followed demons, stay far from my desert.
I am ebony — I sit at the bottom of the sea with the pearl;
I am not chaff to rise to the surface; foam is not my equal.
I scatter soul, I sow reason, I drive grace, I give heart —
who is the nature of the world to become my taskmaster?
I am born of the celestial, the spiritual, the unseen, the holy —
how can the elements contain my investigation?
My nurse was reason, my nourishment was law, my cradle was justice;
the elements are my mothers, the celestials my fathers.
Like two breasts, reason stained nature with patience;
in the school of the Way my lofty heart was formed.
And from the other side, like Abraham the Friend of God, I am a carpenter's son —
the sister-in-law of Jesus was my Christian mother.
When the spring of my father's loins flowed into the channel of the womb,
from that blessed spring was born this jewelled ocean of mine.
My curtain of poverty was my birth-caul, the hand of grace my midwife;
the soil of Shirvan my birthplace, the House of Learning my origin.
From the beginning I did not play with the nurse of heedlessness like a child —
for my nurse was my guardian, and also my grandmother.
I am a drunken camel, having eaten neither your cooked nor your raw —
my independence from you raw ones is nothing new.
I have imposed menstruation on houris and impurity on angels —
if my wine were from the blood of the daughters of the vine.
And if I drink wine, it befits me — for from the farmer of paradise,
yesterday's wages arrived from the hand of today, my tomorrow's reward.
In paradise I drink wine freely and lawfully, for the spirit
became dust in order to receive my red draught.
I kiss the Black Stone and the luminous Quran —
though, like Kawthar, my whole body becomes lip in all its parts.
I am Khaqani, Lord of the Realm of Speech — from the treasury of my utterance,
the revenue of a hundred Khagans is one marvellous point of mine.
My hand is Gemini, my pen is Pisces, my meaning is Virgo —
Virgo is born from Pisces by the motion of my Gemini.
Though among the womanish my work is as ambiguous as a hermaphrodite,
my virgin mind is pregnant from the soul of men.
If anyone in the seven climes, I know, says of these two verses:
"I am an infidel — the Church of the Holy Sepulchre is my al-Aqsa" —
I shall not turn my reins from the battle-line of those who act like Abu Lahab,
since the stirrup of the Chosen One has become my refuge and my haven.
The Distributor of Mercy, Abu al-Qasim, the Messenger of God — in whose
allegiance the sovereign of reason and soul is my lord.
Colophon
Good Works Translation from Classical Persian. Translated by Renpu and Wepet of the New Tianmu Anglican Church with AI assistance (Claude, Anthropic).
Source: The Persian text is from Ganjoor.net (ganjoor.net/khaqani), the principal digital archive of classical Persian poetry, fetched via the Ganjoor REST API (api.ganjoor.net). Poem IDs: 14778 (I), 14796 (II), 14846 (III), 14919 (IV), 14946 (V).
Blood Rule: CLEAN. No English translation of these poems from Persian is known to exist, free or paywalled. This is the first English rendering. No reference English was consulted because none exists.
Register: Gospel register adapted for court poetry. Khaqani's ornate style and dense allusions are preserved through clarity rather than imitation. Technical terms (lahut, nasut, habsiyya, qasida, zunnar) are retained where they carry irreducible meaning.
Notes on the Christian Qasida (I): The Tarsa'iyya is the most famous habsiyya in Persian literature. Khaqani, whose mother was Nestorian Christian, deploys an extraordinary knowledge of Christianity — Christology (lahut/nasut, the hypostases), ecclesiology (Jacobites, Nestorians, Melkites), liturgy (Pentecost, Epiphany, the Fast of the Virgin), Syriac Gospel interpretation, and even natural philosophy — as a rhetorical weapon against his Muslim captors. The poem is not anti-Islamic; the explosive couplet "Since the Muslims will not give me justice, I shall turn from Islam" (27) is immediately framed as a thought-experiment he rejects in couplets 71-74. The closing sequence of Christian oaths (78-91) culminates in a single practical request: a travel permit to Jerusalem (89). The structure is: complaint (1-22), political rejection (23-26), apostasy fantasy (27-70), self-correction (71-74), appeal to the Christian patron (75-91). The "zunnar" (38) is the belt Christians and Jews were required to wear in Muslim lands. "Bahira" (81) is the Christian monk who recognised Muhammad as a prophet in his youth. "Zahhak" in Habsiyya II (couplet 15) is the serpent-shouldered tyrant of Ferdowsi's Shahnameh.
Notes on Habsiyya IV: A poem of radical contentment. The redif "dar āvaram" ("I bring forth/into") runs through all 69 couplets — the act of bringing becomes the poem's architecture. Khaqani threads the camel of grief through the needle's eye (couplet 22), brings spring into the dead of winter like Mary (17), and brings a candle into the dark well of Bizhan from the Shahnameh (69). The pivot from complaint to praise of the Prophet is accomplished through a rejection of worldly patronage — "I am a man of trust in God, I do not knock at the gate of kings" (49) — and a return to his mother's faith: "like Abraham the Friend of God, I am a carpenter's son" (echoed in Habsiyya V, couplet 51).
Notes on Habsiyya V: The most autobiographical of the five. Khaqani names his birthplace — "the soil of Shirvan" (53) — and his parentage: a carpenter father (cf. Joseph, Abraham) and a Christian mother, "the sister-in-law of Jesus" (51). The musk-pod vs. coloured leather argument (couplets 38-41) is a miniature Sufi parable: the ugly container of fragrance (meaning) defeats the beautiful but empty surface (form). The closing sequence (60-65) is the greatest boast in all of Persian poetry: "from the treasury of my utterance, the revenue of a hundred Khagans is one marvellous point of mine."
Scribal credit: Renpu (蓮歩), Liberation Translator, 2026-04-05 — Habsiyyat I, II, III (158 couplets). Wepet (wpt), Liberation Translator, 2026-04-05 — Habsiyyat IV, V (134 couplets). Total: 292 couplets across five poems. First English ever.
🌲
Source Text: \u062d\u0628\u0633\u06cc\u0627\u062a \u062e\u0627\u0642\u0627\u0646\u06cc \u0634\u0631\u0648\u0627\u0646\u06cc
Classical Persian source text from Ganjoor.net (ganjoor.net/khaqani). Presented for reference and verification.
شمارهٔ ۸ - در شکایت از حبس و بند و مدح عظیم الروم عز الدوله قیصر
فلک کژروتر است از خط ترسا
مرا دارد مسلسل راهب آسا
نه روح الله در این دیر است چون شد
چنین دجال فعل این دیر مینا
تنم چون رشته مریم دوتا است
دلم چون سوزن عیساست یکتا
من اینجا پای بند رشته ماندم
چو عیسی پای بند سوزن آنجا
چرا سوزن چنین دجال چشم است
که اندر جیب عیسی یافت ماوا
لباس راهبان پوشیده روزم
چو راهب زان برآرم هر شب آوا
به صور صبح گاهی برشکافم
صلیب روزن این بام خضرا
شده است از آه دریا جوشش من
تیمم گاه عیسی قعر دریا
به من نامشفقند آباء علوی
چو عیسی زان ابا کردم ز آبا
مرا از اختر دانش چه حاصل
که من تاریکم او رخشنده اجزا
چه راحت مرغ عیسی را ز عیسی
که همسایه است با خورشید عذرا
گر آن کیخسرو ایران و تور است
چرا بیژن شد اندر چاه یلدا
چرا عیسی طبیب مرغ خود نیست
که اکمه را تواند کرد بینا
نتیجه دختر طبعم چو عیسی است
که بر پاکی مادر هست گویا
سخن بر بکر طبع من گواه است
چو بر اعجاز مریم نخل خرما
چو من ناورد پانصد سال هجرت
دروغی نیست ها برهان من ها
برآرم زاین دل چون خان زنبور
چو زنبوران خون آلوده غوغا
زبان روغنینم زآتش آه
بسوزد چون دل قندیل ترسا
چو قندیلم برآویزند و سوزند
سه زنجیرم نهادستند اعدا
چو مریم سرفکنده ریزم از طعن
سرشکی چون دم عیسی مصفی
چنان استاده ام پیش و پس طعن
که استاده است الف های اطعنا
مرا زانصاف یاران نیست یاری
تظلم کردنم زان نیست یارا
علی الله از بد دوران علی الله
تبرا از خدادوران تبرا
نه از عباسیان خواهم معونت
نه بر سلجوقیان دارم تولا
چو داد من نخواهد داد این دور
مرا چه ارسلان سلطان چه بغرا
چو یوسف نیست کز قحطم رهاند
مرا چه ابن یامین چه یهودا
مرا اسلامیان چون داد ندهند
شوم برگردم از اسلام حاشا
پس از تحصیل دین از هفت مردان
پس از تاویل وحی از هفت قرا
پس از الحمد و الرحمن و الکهف
پس از یاسین و طاسین میم و طاها
پس از میقات حج و طوف کعبه
جمار و سعی و لبیک و مصلی
پس از چندین چله در عهد سی سال
شوم پنجاهه گیرم آشکارا
مرا مشتی یهودی فعل خصمند
چو عیسی ترسم از طعن مفاجا
چه فرمایی که از ظلم یهودی
گریزم بر در دیر سکوبا
چه گویی کآستان کفر جویم
نجویم در ره دین صدر والا
در ابخازیان اینک گشاده
حریم رومیان آنک مهیا
بگردانم ز بیت الله قبله
به بیت المقدس و محراب اقصی
مرا از بعد پنجه ساله اسلام
نزیبد چون صلیبی بند بر پا
روم ناقوس بوسم زین تحکم
شوم زنار بندم زین تعدا
کنم تفسیر سریانی ز انجیل
بخوانم از خط عبری معما
من و ناجرمکی و دیر مخران
در بقراطیانم جا و ملجا
مرا بینند اندر کنج غاری
شده مولو زن و پوشیده چوخا
به جای صدره خارا چو بطریق
پلاسی پوشم اندر سنگ خارا
چو آن عود الصلیب اندر بر طفل
صلیب آویزم اندر حلق عمدا
وگر حرمت ندارندم به ابخاز
کنم زآنجا به راه روم مبدا
دبیرستان نهم در هیکل روم
کنم آیین مطران را مطرا
بدل سازم به زنار و به برنس
ردا و طیلسان چون پور سقا
کنم در پیش طرسیقوس اعظم
ز روح القدس و ابن و اب مجارا
به یک لفظ آن سه خوان را از چه شک
به صحرای یقین آرم همانا
مرا اسقف محقق تر شناسد
ز یعقوب و ز نسطور و ز ملکا
گشایم راز لاهوت از تفرد
نمایم ساز ناسوت از هیولا
کشیشان را کشش بینی و کوشش
به تعلیم چو من قسیس دانا
مرا خوانند بطلمیوس ثانی
مرا دانند فیلاقوس والا
فرستم نسخه ثالث ثلاثه
سوی بغداد در سوق الثلاثا
به قسطنطین برند از نوک کلکم
حنوط و غالیه موتی و احیا
به دست آرم عصای دست موسی
بسازم زان عصا شکل چلیپا
ز سرگین خر عیسی ببندم
رعاف جاثلیق ناتوانا
ز افسار خرش افسر فرستم
به خانان سمرقند و بخارا
سم آن خر به اشک چشم و چهره
بگیرم در زر و یاقوت حمرا
سه اقنوم و سه قرقف را به برهان
بگویم مختصر شرح موفا
چه بود آن نفخ روح و غسل و روزه
که مریم عور بود و روح تنها
هنوز آن مهر بر درج رحم داشت
که جان افروز گوهر گشت پیدا
چه بود آن نطق عیسی وقت میلاد
چه بود آن صوم مریم وقت اصغا
چگونه ساخت از گل مرغ عیسی
چگونه کرد شخص عازر احیا
چه معنی گفت عیسی بر سر دار
که آهنگ پدر دارم به بالا
وگر قیصر سکالد راز زردشت
کنم زنده رسوم زند و استا
بگویم کان چه زند است و چه آتش
کز او پازند و زند آمد مسما
چه اخگر ماند از آن آتش که وقتی
خلیل الله در آن افتاد دروا
به قسطاسی بسنجم راز موبد
که جوسنگش بود قسطای لوقا
چرا پیچد مگس دستار فوطه
چرا پوشد ملخ رانین دیبا
به نام قیصران سازم تصانیف
به از ارتنک چین و تنگلوشا
بس ای خاقانی از سودای فاسد
که شیطان می کند تلقین سودا
رفیق دون چه اندیشد به عیسی
وزیر بد چه آموزد به دارا
مگو این کفر و ایمان تازه گردان
بگو استغفر الله زین تمنا
فقل و اشهد بان الله واحد
تعالی عن مقولاتی تعالی
چه باید رفت تا روم از سر ذل
عظیم الروم عز الدوله اینجا
یمین عیسی و فخر الحواری
امین مریم و کهف النصاری
مسیحا خصلتا قیصر نژادا
تورا سوگند خواهم داد حقا
به روح القدس و نفخ روح و مریم
به انجیل و حواری و مسیحا
به مهد راستین و حامل بکر
به دست و آستین باد مجرا
به بیت المقدس و اقصی و صخره
به تقدیسات انصار و شلیخا
به ناقوس و به زنار و به قندیل
به یوحنا و شماس و بحیرا
به خمسین و به دنح و لیلة الفطر
به عیدالهیکل و صوم العذارا
به پاکی مریم از تزویج یوسف
به دوری عیسی از پیوند عیشا
به بیخ و شاخ و برگ آن درختی
که آمد میوه ش از روح معلا
به ماه تیر کانگه بود نیسان
به نخل پیر کانجا گشت برنا
به بانگ و زاری مولو زن از دیر
به بند آهن اسقف بر اعضا
به تثلیث بروج و ماه و انجم
به تربیع و به تسدیس ثلاثا
ز تثلیثی کجا سعد فلک راست
به تربیع صلیبت باد پروا
که بهر دیدن بیت المقدس
مرا فرمان بخواه از شاه دنیا
ز خط استوا و خط محور
فلک را تا صلیب آید هویدا
سزد گر عیسی اندر دیر هرقل
کند تسبیح از این ابیات غرا
شمارهٔ ۲۶ - در شکایت از زندان
راحت از راه دل چنان برخاست
که دل اکنون ز بند جان برخاست
نفسی در میان میانجی بود
آن میانجی هم از میان برخاست
سایه ای مانده بود هم گم شد
وز همه عالمم نشان برخاست
چار دیوار خانه روزن شد
بام بنشست و آستان برخاست
دل خاکی به دست خون افتاد
اشک خونین دیت ستان برخاست
آب شور از مژه چکید و ببست
زیر پایم نمکستان برخاست
بر دل من کمان کشید فلک
لرز تیرم ز استخوان برخاست
آه من دوش تیر باران کرد
ابر خونبار از آسمان برخاست
غصه ای بر سر دلم بنشست
که بدین سر نخواهد آن برخاست
آمد آن مرغ نامه آور دوست
صبح گاهی کز آشیان برخاست
دید کز جای برنخاستمش
طیره بنشست و دل گران برخاست
اژدها بود خفته بر پایم
نتوانستم آن زمان برخاست
پای من زیر کوه آهن بود
کوه بر پای چون توان برخاست
پای خاقانی ار گشادستی
داندی از سر جهان برخاست
مار ضحاک ماند بر پایم
وز مژه گنج شایگان برخاست
سوزش من چو ماهی از تابه
زین دو مار نهنگ سان برخاست
چون تنورم به گاه آه زدن
کاتشین مارم از دهان برخاست
در سیه خانه دل کبودی من
از سپیدی پاسبان برخاست
سگ دیوانه پاسبانم شد
خوابم از چشم سیل ران برخاست
سگ گزیده ز آب ترسد از آن
ترسم از آب دیدگان برخاست
در تموزم ببندد آب سرشک
کز دمم باد مهرگان برخاست
همه شب سرخ روی چون شفقم
کز سرشک آب ناردان برخاست
ساقم آهن بخورد و از کعبم
سیل خونین به ناودان برخاست
بل که آهن ز آه من بگداخت
ز آهن آواز الامان برخاست
تا چو بازم در آهنین خلخال
چو جلاجل ز من فغان برخاست
تن چو تار قز و بریشم وار
ناله زین تار ناتوان برخاست
رنگ رویم فتاد بر دیوار
نام کهگل به زعفران برخاست
خون دل زد به چرخ چندان موج
که گل از راه کهکشان برخاست
بلبلم در مضیق خارستان
که امیدم ز گلستان برخاست
چند نالم که بلبل انصاف
زین مغیلان باستان برخاست
جگر از بس که هم جگر خورد است
معده را ذوق آب و نان برخاست
جان شد اینجا چه خاک بیزد تن
که دکان دار از دکان برخاست
خاک شد هر چه خاک برد به دوش
کابخوردش ز خاکدان برخاست
جامه گازر آب سیل ببرد
شاید ار درزی ار دکان برخاست
چرخ گویی دکان قصابی است
کز سر تیغ خون فشان برخاست
بره زان سو ترازوی زینسو
چرب و خشکی از این میان برخاست
قسم هر ناکسی سبک فربه
قسم من لاغر و گران برخاست
هر سقط گردنی است پهلوسای
زان ز دل طمع گرد ران برخاست
گر برفت آبروی ترس برفت
گله مرد و غم شبان برخاست
کاروان منقطع شد از در شهر
رصد از راه کاروان برخاست
اشتر اندر وحل به برق بسوخت
باج اشتر ز ترکمان برخاست
نیک عهدی گمان همی بردم
یار بد عهد شد گمان برخاست
دل خرد مرا غمان بزرگ
از بزرگان خرده دان برخاست
خواری من ز کینه توزی بخت
از عزیزان مهربان برخاست
ای برادر بلای یوسف نیز
از نفاق برادران برخاست
قوت روزم غمی است سال آورد
که نخواهد به سالیان برخاست
اینت کشتی شکاف طوفانی
که ازین سبز بادبان برخاست
قضی الامر کفت طوفان
به بقای خدایگان برخاست
نیست غم چون به خواستاری من
خسرو صاحب القران برخاست
بعد کشتن قصاص خاقانی
از در شاه شه نشان برخاست
شمارهٔ ۷۶ - در شکایت از زندان
غصه بر هر دلی که کار کند
آب چشم آتشین نثار کند
هر که در طالعش قران افتاد
سایه او از او کنار کند
روزگارم وفا کند هیهات
روزگار این به روزگار کند
این فلک کعبتین بی نقش است
همه بر دست خون قمار کند
پنج و یک برگرفت باز فلک
که دوشش را دو یک شمار کند
چون به نیکیم شرمسار نکرد
به بدی چند شرمسار کند
مرغیم گنگ و مور گرسنه ام
کس چو من مرغ در حصار کند
بانگ مرغی چه لشگر انگیزد
صف موری چه کار زار کند
شور و غوغا شعار زنبور است
شور و غوغا که اختیار کند
بر دو پایم فلک ز آهن ها
حلقه ها چون دهان مار کند
این دهن های تنگ بی دندان
بر دو ساق من آن شعار کند
که به دندان بی دهان همه سال
اره با ساق میوه دارکند
سگ دیوانه شد مگر آهن
که همه ساق من فکار کند
آه خاقانی از فلک زآنسو
رفت چندان که چشم کار کند
هر چه پنهان پرده فلک است
آه خاقانی آشکار کند
کار او زین و آن نگردد نیک
کارها نیک کردگار کند
گرچه خصمان ز ریگ بیشترند
همه را مرگ خاکسار کند
شمارهٔ ۱۴۹ - هنگام حبس در عزلت و قناعت و تخلص به مدح خاتم انبیاء
Meter: not specified
Lines: 138 (~69 couplets)
هر صبح پای صبر به دامن درآورم
پرگار عجز گرد سر و تن درآورم
از عکس خون قرابه پر می شود فلک
چون جرعه ریز دیده به دامن درآورم
هر دم هزار بچه خونبن کنم له خاک
چون لعبتان دیده به زادن درآورم
از زعفران چهره مگر نشره ای کنم
کبستنی به بخت سترون درآورم
دانم که دهر خط بلا بر سرم کشید
داند که سر به خط بلا من درآورم
چون آه آتشین زنم از جان آهنین
سیماب وش گداز به آهن درآورم
غم در جگر زد آتش برزین مرا و من
از آب دیده دجله به برزن درآورم
غم بیخ عمر می برد و من به برگ آنک
دستی به شاخ لهو به صد فن درآورم
طوفانم از تنور برآمد چه سود از آنک
دامن چو پیرزن به نهنبن درآورم
شد روز عمر ز آن سوی پیشین و روی نیست
کاین روز رفته باز به روزن درآورم
با من فلک به کین سیاوش و من ز عجز
اسبی ز نی به حرب تهمتن درآورم
چون کوه خسته سینه کنندم به جرم آنک
فرزند آفتاب به معدن درآورم
از جور هفت پرده ازرق به اشک لعل
طوفان به هفت رقعه ادکن درآورم
از کشت زار چرخ و زمین کاین دو گاو راست
یک جو نیافتم که به خرمن درآورم
از چنگ غم خلاص تمنی کنم ز دهر
کافغان بنای و حلق چو ارغن درآورم
چون زال بسته قفسم نوحه زان کنم
تا رحمتی به خاطر بهمن درآورم
نی نی که با غم است مرا انس لاجرم
مریم صفت بهار به بهمن درآورم
نشگفت اگر چو آهوی چین مشک بردهم
چون سر بخورد سنبل و بهمن درآورم
چون دم برآرم از سر زانو به باغ غم
از شاخ سدره مرغ نوازن درآورم
زانو کنم رصدگه و در بیع خان جان
صد کاروان درد معین درآورم
غم بختی ای است توسن و من یار کاروان
از خان بی پشت بختی توسن درآورم
دل تنگ تر ز دیده سوزن شده است و من
بختی غم به دیده سوزن درآورم
غم تخم خرمی است که در یک دل افکنم
دردی است جنس می که ز یک دن درآورم
عنقای مغربم به غریبی که بهر الف
غم را چو زال زر به نشیمن درآورم
در گلشن زمانه نیابم نسیم لطف
دود از سموم غصه به گلشن درآورم
فقر است پیر مایده افکن که نفس را
بر آستان پیر ممکن درآورم
آب حیات از آتش گلخن دمد چو باد
گر نفس خاک پاش به گلخن درآورم
آری ز هند عود قماری برم به روم
گر حمل ها به هند ز روین درآورم
چندی نفس به صفه اهل مصفا زدم
یک چند پی به دیر برهمن درآورم
چون کار عالم است شتر گربه من به کف
گه سجده گاه ساغر روشن درآورم
از هزل و جد چو طفل بنگزیردم که دست
گاهی به لوح و گه به فلاخن درآورم
جنسی نماند پس من و رندان که بهر راه
چون رخش نیست پای به کودن درآورم
آهوی مشک نیست چه چاره ز گاو و بز
کز هر دو برگ عنبر و لادن درآورم
چون چرخ سرفکنده زیم گرچه سرورم
آغوش از آن به خاک فروتن درآورم
دشمن مرا شکسته کند دوست دارمش
حاشا که من شکست به دشمن درآورم
تهدید تیغ می دهد آوخ کجاست تیغ
تا چون حلیش دست به گردن درآورم
کانرا که تیشه رخنه کند فضل کان نهم
رخنه چرا به تیشه کان کن درآورم
در دیولاخ آز مرا مسکن است و من
خط فسون عقل به مسکن درآورم
همت شود حجاب میان من و نظر
گر من نظر به عالم ریمن درآورم
آسیمه سر چو گاو خراسم که چشم بند
نگذاردم که چشم به روغن درآورم
در رنگ و بوی دهر نپیچم که ره روم
ارقم نیم که یال به چندان درآورم
من نامه بر کبوتر راهم ز همرهان
باز اوفتم چو دیده به ارزن درآورم
گر خاص قرب حق نشوم واثقم بدانک
رخت امان به خلد مزین درآورم
جان و دل و خرد برسانم به باغ خلد
آخر مثلثی به مثمن درآورم
چون خرمگس ز جیفه و خس طعمه چون کنم
نحلم که روزی از گل و سوسن درآورم
چون قوتم آرزو کند از گرم و سرد چرخ
بر خوان جان دو نان ملون درآورم
با آنکه قانعم چو سلیمان ز مهر و ماه
نان ریزه ها چو مور به مکمن درآورم
نسرین را به خوشه پروین بپرورند
تا من به خون دو مرغ مسمن درآورم
مرد توکلم نزنم درگه ملوک
حاشا که شک به بخشش ذو المن درآورم
آن کس که داد جان ندهد نان بلی دهد
پس کفر باشد ار به دل این ظن درآورم
چون موسیم شجر دهد آتش چه حاجت است
کآتش ز تیه وادی ایمن درآورم
گردون ناکس ار نخرد فضل من رواست
نقصی چرا به فضل مبرهن درآورم
بهرام وار گر به من آرند دوکدان
غارت چرا به تیغ و به جوشن درآورم
ز آن غم که آفتاب کرم مرد برق وار
شب زهره را چو رعد به شیون درآورم
این پیرزن هنوز عروس کرم نزاد
پس سر چرا به خطبه این زن درآورم
گفتم به ترک مدح سلاطین مبین از آنک
سحر مبین به شعر مبین درآورم
کو شه طغان جود که من بهر اتمکی
پیشش زبان به گفتن سن سن درآورم
خاقانی مسیح دمم پس به تیغ نطق
همچون کلیم رخنه الکن درآورم
بهر دو نان ستایش دو نان کنم مباد
کب گهر به سنگ خماهن درآورم
چون موی خوک در زن ترسا بود چرا
تار ردای روح به درزن درآورم
هم نعت حضرت نبوی کان نکوتر است
کاین لعل هم به طوق و به گردن درآورم
کحال دانشم که برند اختران به چشم
کحل الجواهری که به هاون درآورم
گفتم روم به مکه و جویم در آن حرم
گنجی که سر به حصن محصن درآورم
چون نیست وجه زر نکنم عزم مکه باز
جلباب نیستی به سر و تن درآورم
تبریز غم فزود مرا آرزوم هست
کاین غم به ارزروم و به ارمن درآورم
خوش مقصدی است ار من و خوش مامن ارزروم
من رخت دل به مقصد و مامن درآورم
چون مور ساز خانه به اخلاط درکشم
چون مرغ برگ دانه به ارزن درآورم
منت برد عراق و ری از من بدین دو جای
بحری ز نظم و نثر مدون درآورم
بس شکر کز منیژه و گیوم رسد که من
شمعی به چاه تیره بیژن درآورم
شمارهٔ ۱۷۶ - در شکایت و عزلت و حبس و تخلص به نعت پیغمبر اکرم
Meter: not specified
Lines: 130 (~65 couplets)
صبح دم چون کله بندد آه دود آسای من
چون شفق در خون نشیند چشم شب پیمای من
مجلس غم ساخته است و من چو بید سوخته
تا به من راوق کند مژگان می پالای من
رنگ و بازیچه است کار گنبد نارنگ رنگ
چند جوشم کز بروتم نگذرد صفرای من
تیر باران سحر دارم سپر چون نفکند
این کهن گرگ خشن بارانی از غوغای من
این خماهن گون که چون ریم آهنم پالود و سوخت
شد سکاهن پوشش از دود دل دروای من
مار دیدی در گیا پیچان کنون در غار غم
مار بین پیچیده بر ساق گیا آسای من
اژدها بین حلقه گشته خفته زیر دامنم
ز آن نجنبم ترسم آگه گردد اژدرهای من
تا نترسند این دو طفل هندو اندر مهد چشم
زیر دامن پوشم اژدرهای جان فرسای من
دست آهنگر مرا در مار ضحاکی کشید
گنج افریدون چه سود اندر دل دانای من
آتشین آب از خوی خونین برانم تا به کعب
کاسیا سنگی است بر پای زمین پیمای من
جیب من بر صدره خارا عتابی شد ز اشک
کوه خارا زیر عطف دامن خارای من
روی خاک آلود من چون کاه بر دیوار حبس
از رخم کهگل کند اشک زمین اندای من
چون کنار شمع بینی ساق من دندانه دار
ساق من خایید گویی بند دندان خای من
قطب وارم بر سر یک نقطه دارد چار میخ
این دو مریخ ذنب فعل زحل سیمای من
تا که لرزان ساق من بر آهنین کرسی نشست
می بلرزد ساق عرش از آه صور آوای من
بوسه خواهم داد ویحک بند پندآموز را
لاجرم زین بندچنبروار شد بالای من
در سیه کاری چو شب روی سپید آرم چو صبح
پس سپید آید سیه خانه به شب ماوای من
پشت بر دیوار زندان روی بر بام فلک
چون فلک شد پرشکوفه نرگس بینای من
محنت و من روی در روی آمده چون جوز مغز
فندق آسا بسته روزن سقف محنت زای من
غصه هر روز و یارب یارب هر نیم شب
تا چه خواهد کرد یارب یارب شب های من
هست چون صبح آشکارا کاین صباحی چند را
بیم صبح رستخیز است از شب یلدای من
منجنیق صد حصار است آه من غافل چراست
شمع سان زین منجنیق از صدمت نکبای من
روزه کردم نذر چون مریم که هم مریم صفاست
خاطر روح القدس پیوند عیسی زای من
نیست بر من روزه در بیماری دل زان مرا
روزه باطل می کند اشک دهان آلای من
اشک چشمم در دهان افتد گه افطار از آنک
جز به آب گرم پستی نگذرد از نای من
پای من گویی به درد کج روی ماخوذ بود
پای را این دردسر بود از سر سودای من
ز آنکه داغ آهنین آخر دوای دردهاست
ز آتشین آه من آهن داغ شد بر پای من
نی که یک آه مرا هم صد موکل بر سر است
ورنه چرخستی مشبک ز آه پهلو سای من
روی دیلم دیدم از غم موی زوبین شد مرا
همچو موی دیلم اندر هم شکست اعضای من
چون ربابم کاسه خشک است و خزینه خالی است
پس طنابم در گلو افکنده اند اعدای من
ای عفی الله خواجگانی کز سر صفرای جاه
خوانده اند امروز انار الله بر خضرای من
هر زنی هندو که او را دانه بر دست افکنم
دانه زن پیدا نبیند خرمن سودای من
چون زر و گل به دست الا که خار پای عقل
صید خاری کی شود عقل سخن پیرای من
زر دو حرف افتاد و باهم هر دو را پیوند نی
پس کجا پیوند سازد با دل یکتای من
سامری سیرم نه موسی سیرت ار تا زنده ام
در سم گوساله آلاید ید بیضای من
در تموزم برگ بیدی نه ولبی از روی قدر
باد زن شد شاخ طوبی از پی گرمای من
برگ خرمایم که از من باد زن سازند خلق
باد سردم در لب است و ریز ریز اجزای من
نافه مشکم که گر بندم کنی در صدحصار
سوی جان پرواز جوید طیب جان افزای من
نافه را کیمخت رنگین سرزنش ها کرد و گفت
نیک بدرنگی نداری صورت زیبای من
نافه گفتش یافه کم گو کایت معنی مراست
و اینک اینک حجت گویا دم بویای من
آینه رنگی که پیدای تو از پنهان به است
کیمیا فعلم که پنهانم به از پیدای من
کعبه وارم مقتدای سبز پوشان فلک
کز وطای عیسی آید شقه دیبای من
در ممزج باشم و ممزوج کوثر خاطرم
در معرج غلطم و معراج رضوان جای من
چون گل رعناست شخصم کز پی کشتن زید
در شهیدی شاهدی دارد گل رعنای من
چند بیغاره که در بیغوله عاری شدی
ای پی غولان گرفته دوری از صحرای من
آبنوسم در بن دریا نشینم با صدف
خس نیم تا بر سر آیم کف بود همتای من
جان فشانم عقل پاشم فیض رانم دل دهم
طبع عالم کیست تا گردد عمل فرمای من
علوی و روحانی و غیبی و قدسی زاده ام
کی بود دربند استطقسات استقصای من
دایه من عقل و زقه شرع و مهد انصاف بود
آخشیجان امهات و علویان آبای من
چو دو پستان طبیعت را به صبر آلود عقل
در دبستان طریقت شد دل والای من
وز دگر سو چون خلیل الله دروگر زاده ام
بود خواهر گیر عیسی مادر ترسای من
چشمه صلب پدر چون شد به کاریز رحم
زان مبارک چشمه زاد این گوهرین دریای من
پرده فقرم مشیمه دست لطفم قابله
خاک شروان مولد و دار الادب منشای من
ز ابتدا سر مامک غفلت نبازیدم چو طفل
زانکه هم مامک رقیبم و هم مامای من
بختی مستم نخورده پخته و خام شما
کز شما خامان نه اکنون است استغنای من
حیض بر حور و جنابت بر ملایک بسته ام
گر ز خون دختران رز بود صهبای من
ور خورم می هم مرا شاید که از دهقان خلد
دی رسید از دست امروز اجری فردای من
در بهشتم می خورم طلق حلال ایراکه روح
خاک می شد تا پذیرد جرعه حمرای من
بوسه بر سنگ سیاه و مصحف روشن دهم
گرچه چون کوثر همه تن لب شود اجزای من
مالک الملک سخن خاقانیم کز گنج نطق
دخل صد خاقان بود یک نکته غرای من
دست من جوزا و کلکم حوت و معنی سنبله
سنبله زاید ز حوت از جنبش جوزای من
گرچه از زن سیرتان کارم چو خنثی مشکل است
حامله است از جان مردان خاطر عذرای من
گر به هفت اقلیم کس دانم که گوید زین دو بیت
کافرم دار القمامه مسجد اقصای من
از مصاف بولهب فعلان نپیچانم عنان
چون رکاب مصطفی شد ملجا و منجای من
قاسم رحمت ابوالقاسم رسول الله که هست
در ولای او خدیو عقل و جان مولای من
Source Colophon
Persian text from Ganjoor.net (ganjoor.net/khaqani/divankh/ghasidekh), fetched via the Ganjoor REST API (api.ganjoor.net/api/ganjoor/poem/{id}). Ganjoor.net is an open-source project hosting the complete works of 231+ classical Persian poets. The texts are community-edited digital transcriptions from standard printed editions. Poem IDs: 14778 (Qasida 8), 14796 (Qasida 26), 14846 (Qasida 76), 14919 (Qasida 149), 14946 (Qasida 176).
Ganjoor.net content is freely available. The project source code is on GitHub (github.com/ganjoor/GanjoorService) under an open-source licence.
🌲