Entering into the Two Truths — Atisa · Tianmu Anglican Church

by Atiśa Dīpaṃkaraśrījñāna

The Satyadvayāvatāra ("Entering into the Two Truths") is a philosophical verse treatise by the Indian master Atiśa Dīpaṃkaraśrījñāna (982–1054 CE), who was instrumental in the second dissemination of Buddhism in Tibet. Written at the request of the King of Suvarṇadvīpa (present-day Sumatra), this text presents the Madhyamaka philosophy of the two truths — conventional and ultimate — in the tradition of Nāgārjuna and Candrakīrti.

The work opens by establishing the framework: the Dharma rests upon the two truths. Conventional truth has two aspects, the mistaken and the authentic; ultimate truth is singular, beyond all conceptual elaboration. The central argument is that emptiness cannot be realized through ordinary epistemological instruments — neither direct perception nor inference can grasp it. Rather, it is realized through the pith instructions of the Nāgārjuna-Candrakīrti lineage, which the Tathāgata himself prophesied. Atiśa then warns that those who dismiss conventional truth and meditate only on emptiness will be ruined — the beautiful stairway metaphor makes the point: authentic conventions are the steps by which one ascends to the great house of reality. Without the stairway, the ascent is impossible.

This text survives in the Tibetan Buddhist canon as Tohoku 3902 in the Degé Tengyur, Volume 109 (Middle Way, ཨ), folios 72a.3–73a.7. An academic translation by Chr. Lindtner exists (Journal of Indian Philosophy, 1981) but is not freely available. This is the first free English translation.

Homage to Great Compassion.

I

The Dharma taught by all the Buddhas
rests perfectly upon the two truths:
the conventional truth of the world,
and likewise, ultimate truth.

II

Conventional truth is held to have two aspects:
the mistaken and the authentic.
The first has two kinds: things like the moon in water,
and the conceptualizations of wrong philosophical views.

III

Things that arise and perish,
which when unexamined alone are pleasing,
and which possess the capacity for effective action —
these are held to be authentic conventional truths.

IV

The ultimate meaning is singular.
Others hold it to have two aspects.
But the nature of reality, established as nothing whatsoever —
how could there be two, three, or more?

V

Through the application of teaching-words,
it is indicated by "non-arising," "non-ceasing," and so forth.
In the manner of the ultimate being without distinctions,
there is no subject and no nature of phenomena.

VI

In emptiness there is not
the slightest distinction.
Since it is realized through the modality of non-conceptuality,
the designation "seeing emptiness" is applied.

VII

Not-seeing itself is seeing —
so the profoundly deep sūtras declare.
In that, there is neither seeing nor a seer.

VIII

Without beginning, without end — peace.
Existence and non-existence thoroughly abandoned.
Without conceptualization, free from any object of reference.
Without abiding, without non-abiding.
Without coming or going, beyond all analogy.
Inexpressible, invisible.
Without change — the unconditioned.

IX

When the yogin realizes this,
the afflictive and cognitive obscurations are abandoned.

X

Direct perception and inference —
Buddhists accept these two.
Those deluded by superficial seeing say:
"Emptiness is realized by these two."

XI

It would absurdly follow that even
non-Buddhists and Śrāvakas would realize the nature of reality.
As for the Vijñānavāda view — what need to mention it?
Against the Mādhyamika there is no valid objection.

XII

Therefore, since all philosophical systems
would be established by valid cognition, they would all become compatible.
Because all logics conflict with one another,
would not even the nature of reality as measured by valid cognition
become manifold?

XIII

There is no need for direct perception or inference.
These were employed by the wise
in order to refute the objections of non-Buddhists.

XIV

From scripture also, clearly:
"It is not realized by conceptual
or non-conceptual cognition — these two types of knowing."
So says the learned master Bhāviveka.

XV

If one asks, "By whom is emptiness realized?" —
the Tathāgata prophesied the answer:
it is Nāgārjuna's disciple Candrakīrti,
who beholds the truth of the nature of reality.

XVI

Through the pith instructions transmitted from him,
the truth of the nature of reality will be realized.

XVII

The eighty-four thousand dharma-heaps
that were taught — all of them
incline toward and converge upon this nature of reality.

XVIII

Liberation comes through realizing emptiness.
The remaining meditations serve that very purpose.

XIX

If one dismisses authentic conventions
and cultivates emptiness alone,
one will be deceived regarding conventional
cause and result, virtue and vice, and the next world.

XX

Relying on a small amount of learning
and not knowing the meaning of truth in its fullness,
those base persons who do not accumulate merit —
they are destroyed.

XXI

If emptiness is viewed incorrectly,
those of little wisdom will be ruined.

XXII

Master Candrakīrti spoke thus:

Conventional truth, which is the means,
and ultimate truth, which arises from the means —
those who do not know the distinction between these two
go to lower rebirths through wrong understanding.

XXIII

Without relying upon conventions,
the ultimate meaning will not be realized.
Without the stairway of authentic conventions,
to try to ascend to the upper story
of the great house of reality —
this is not fitting for the wise.

XXIV

These conventional appearances as they appear —
when examined by reasoning, not the slightest thing is found.
This very not-finding is the ultimate.
It is the nature of reality, abiding from the very beginning.

XXV

Because things are produced by causes and conditions,
conventional appearances as they appear are established.
If they were not validly established,
who would produce such things as the moon in water?

XXVI

Therefore, through various causes and conditions,
all appearances are established by being produced.
When the continuum of conditions is severed,
they do not arise even conventionally.

XXVII

Thus, if one is not deluded in one's view
and one's conduct becomes thoroughly pure,
one will not go on a deviant path
but will go to the realm of Akaniṣṭha.

XXVIII

Life is short, and the varieties of knowledge are many.
The measure of one's lifespan is also unknown.
Therefore, like a goose extracting milk from water,
take up what accords with your own needs.

XXIX

Though I, a fool who sees only this side,
am unable to establish the two truths definitively,
relying upon the words of the masters,
I have set forth this arrangement of the two truths in Nāgārjuna's system.

XXX

Even if people today develop faith
in this work composed at the request of the King of Suvarṇadvīpa,
they should examine it carefully and adopt it —
not through faith alone or mere devotion.

XXXI

The King of Suvarṇadvīpa, Guru Phala,
sent the monk Devamati,
and at his request this Entering into the Two Truths was composed.
It is fitting that today's learned ones examine it.

Entering into the Two Truths, composed by the great learned master, the glorious Dīpaṃkaraśrījñāna, is complete.

Translated and finalized by the paṇḍita himself and the translator rGya brTson seng ge.

Colophon

Atiśa Dīpaṃkaraśrījñāna (Tib. དཔལ་མར་མེ་མཛད་ཡེ་ཤེས, 982–1054 CE) was one of the most important figures in the history of Tibetan Buddhism. Born to a royal family in Bengal, he became a monk at the great monastery of Vikramaśīla and studied under 157 teachers, including the master Dharmakīrti of Suvarṇadvīpa in Sumatra. In 1042 CE, he traveled to Tibet at the invitation of the King of Guge, where he spent the remaining twelve years of his life. His arrival marks the beginning of the "later dissemination" (phyi dar) of Buddhism in Tibet, and his influence was foundational to the Kadam school, from which the Gelug tradition later emerged.

The Satyadvayāvatāra (Tib. བདེན་པ་གཉིས་ལ་འཇུག་པ, "Entering into the Two Truths") is one of Atiśa's most important philosophical works, presenting the Prāsaṅgika-Madhyamaka view of the two truths in the lineage of Nāgārjuna and Candrakīrti. The text is significant for several reasons: it provides one of the earliest Indian systematic divisions of conventional truth into "mistaken" (log pa) and "authentic" (yang dag) categories; it explicitly rejects the use of ordinary epistemological instruments — direct perception and inference — for realizing emptiness, a position that distinguishes the Prāsaṅgika from the Svātantrika school of Bhāviveka; and it strongly affirms the Nāgārjuna-Candrakīrti lineage as the authentic transmission of the Buddha's teaching on emptiness, citing the Tathāgata's own prophecy.

The concluding stanzas reveal both humility and Atiśa's connection to Southeast Asian Buddhism: the text was composed at the request of the King of Suvarṇadvīpa ("Golden Island," identified with Sumatra), from whom Atiśa had received teachings for twelve years. The king sent a monk named Devamati to request this teaching. Atiśa's final instruction is striking: even if people develop faith in this text, they should examine it carefully — not through faith alone or mere devotion. This insistence on critical examination over blind faith is characteristic of the Madhyamaka philosophical tradition and echoes the Buddha's own admonition in the Kālāma Sutta.

Originally composed in Sanskrit (the title Satyadvayāvatāra is preserved in the Tibetan text). The Sanskrit original is lost. Translated into Tibetan by Atiśa himself (designated in the colophon as "the paṇḍita") together with the translator rGya brTson seng ge. Degé Tengyur, Volume 109 (དབུ་མ, Middle Way, ཨ), Tohoku 3902, folios 72a.3–73a.7.

An academic translation of this text by Chr. Lindtner was published in the Journal of Indian Philosophy Vol. 9 (1981), pp. 161–214, but is not freely available. The present translation was made independently from the Tibetan source text and did not consult Lindtner's English. This is the first freely available English translation.

Good Works Translation from Tibetan. Translated by Norbu (Tibetan Translator tulku), New Tianmu Anglican Church, 2026. Tibetan source text from the Esukhia Degé Tengyur digital edition (GitHub: Esukhia/derge-tengyur, CC0).

Other works by Atiśa in the Good Work Library: Praise of the Vajra-Desire Commitment of Noble Gaṇapati (D3739) — a tantric wealth-deity praise to the elephant-headed emanation of Avalokiteśvara.

🌲

Source Text: བདེན་པ་གཉིས་ལ་འཇུག་པ

Tibetan source text from the Esukhia Degé Tengyur digital edition (Esukhia/derge-tengyur, GitHub, CC0). Volume 109 (དབུ་མ ཨ), folios 72a.3–73a.7. Folio markers and variant readings have been cleaned for presentation; the critical apparatus is preserved in the Esukhia repository.

༄༅༅། །རྒྱ་གར་སྐད་དུ། ས་ཏྱ་དྭ་ཡཱ་བ་ཏཱ་ར། བོད་སྐད་དུ། བདེན་པ་གཉིས་ལ་འཇུག་པ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།

།སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ། །བདེན་པ་གཉིས་ལ་ཡང་དག་བརྟེན། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་རྫོབ་བདེན་པ་དང་། །དེ་བཞིན་དོན་དམ་བདེན་པའོ།

།ཀུན་རྫོབ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འདོད། །ལོག་པ་དང་ནི་ཡང་དག་གོ། །དང་པོ་གཉིས་ཏེ་ཆུ་ཟླ་དང་། །གྲུབ་མཐའ་ངན་པའི་རྟོག་པའོ།

།མ་བརྟགས་གཅིག་པུ་ཉམས་དགའ་བའི། །སྐྱེ་བ་དང་ནི་འཇིག་པའི་ཆོས། །དོན་བྱེད་ནུས་དང་ལྡན་པ་ནི། །ཡང་དག་ཀུན་རྫོབ་ཡིན་པར་འདོད།

།དམ་པའི་དོན་ནི་གཅིག་ཉིད་དེ། །གཞན་དག་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འདོད། །ཅིར་ཡང་མ་གྲུབ་ཆོས་ཉིད་དེ། །གཉིས་དང་གསུམ་སོགས་ག་ལ་འགྱུར།

།བསྟན་པའི་ཚིག་གིས་སྦྱོར་བ་ཡིས། །སྐྱེ་མེད་འགག་མེད་སོགས་པས་མཚོན། །དོན་དམ་ཐ་དད་མེད་ཚུལ་གྱིས། །ཆོས་ཅན་མེད་ཅིང་ཆོས་ཉིད་མེད།

།སྟོང་པ་ཉིད་ལ་ཐ་དད་ནི། །ཅུང་ཟད་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། །རྟོག་མེད་ཚུལ་གྱིས་རྟོགས་པས་ན། །སྟོང་ཉིད་མཐོང་ཞེས་ཐ་སྙད་གདགས།

།མ་མཐོང་བ་ཉིད་དེ་མཐོང་བར། །ཤིན་ཏུ་ཟབ་པའི་མདོ་ལས་གསུངས། །དེ་ལ་མཐོང་དང་མཐོང་བྱེད་མེད།

།ཐོག་མ་ཐ་མ་མེད་ཞི་བ། །དངོས་དང་དངོས་མེད་རྣམ་པར་སྤངས། །རྣམ་པར་རྟོག་མེད་དམིགས་པ་བྲལ། །གནས་པ་མེད་པ་གནས་མེད་པ། །འགྲོ་འོང་མེད་ཅིང་དཔེ་དང་བྲལ། །བརྗོད་དུ་མེད་པ་བལྟར་མེད་པ། །འགྱུར་བ་མེད་པ་འདུས་མ་བྱས།

།རྣལ་འབྱོར་པ་ཡིས་དེ་རྟོགས་ན། །ཉོན་མོངས་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་སྤངས།

།མངོན་སུམ་དང་ནི་རྗེས་སུ་དཔག །སངས་རྒྱས་པ་ཡིས་དེ་གཉིས་གཟུང་། །གཉིས་པོས་སྟོང་ཉིད་རྟོགས་སོ་ཞེས། །ཚུ་རོལ་མཐོང་བའི་རྨོངས་པ་སྨྲ།

།མུ་སྟེགས་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་། །ཆོས་ཉིད་རྟོགས་པར་ཐལ་བར་འགྱུར། །རྣམ་རིག་པས་ལྟ་སྨོས་ཅི་དགོས། །དབུ་མ་པ་ལ་མི་མཐུན་མེད།

།དེས་ན་གྲུབ་མཐའ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། །ཚད་མས་འཇལ་ཕྱིར་མཐུན་པར་འགྱུར། །རྟོག་གེ་ཐམས་ཅད་མི་མཐུན་པས། །ཚད་མས་འཇལ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱང་། །མང་པོ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རམ།

།མངོན་སུམ་རྗེས་དཔག་དགོས་པ་མེད། །མུ་སྟེགས་རྒོལ་བ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པ་ཡིན།

།ལུང་ལས་ཀྱང་ནི་གསལ་པོ་རུ། །རྟོག་བཅས་རྟོག་པ་མེད་པ་ཡིས། །ཤེས་པ་གཉིས་ཀྱིས་མི་རྟོགས་ཤེས། །སློབ་དཔོན་མཁས་པ་བྷ་བྱ་གསུང་།

།སྟོང་ཉིད་གང་གིས་རྟོགས་ཤེ་ན། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ལུང་བསྟན་ཞིང་། །ཆོས་ཉིད་བདེན་པ་གཟིགས་པ་ཡི། །ཀླུ་སྒྲུབ་སློབ་མ་ཟླ་གྲགས་ཡིན།

།དེ་ལས་བརྒྱུད་པའི་མན་ངག་གིས། །ཆོས་ཉིད་བདེན་པ་རྟོགས་པར་འགྱུར།

།ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བརྒྱད་ཁྲི་དང་། །བཞི་སྟོང་གསུངས་པ་ཐམས་ཅད་ནི། །ཆོས་ཉིད་འདི་ལ་གཞོལ་ཞིང་འབབ།

།སྟོང་ཉིད་རྟོགས་པས་གྲོལ་འགྱུར་གྱི། །སྒོམ་པ་ལྷག་མ་དེ་དོན་ཡིན།

།ཡང་དག་ཀུན་རྫོབ་ཁྱད་བསད་ནས། །སྟོང་པ་ཉིད་ལ་གོམས་བྱེད་ན། །ཀུན་རྫོབ་རྒྱུ་འབྲས་དགེ་སྡིག་སོགས། །འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་བསླུས་པར་འགྱུར།

།ཅུང་ཟད་ཐོས་པ་ལ་བརྟེན་ཏེ། །རྣམ་པར་བདེན་དོན་མི་ཤེས་ཤིང་། །མི་གང་བསོད་ནམས་མི་བྱེད་པ། །སྐྱེས་བུ་ཐ་ཤལ་དེ་དག་བརླག།

།སྟོང་པ་ཉིད་ལ་བལྟ་ཉེས་ན། །ཤེས་རབ་ཆུང་རྣམས་ཕུང་བར་འགྱུར།

།སློབ་དཔོན་ཟླ་གྲགས་འདི་སྐད་དུ། །ཐབས་སུ་གྱུར་པ་ཀུན་རྫོབ་བདེན་པ་དང་། །ཐབས་ལས་བྱུང་བ་དོན་དམ་བདེན་པ་དག །གཉིས་པོའི་དབྱེ་བ་གང་ཡིན་མི་ཤེས་པ། །དེ་དག་ལོག་པར་རྟོགས་པས་ངན་འགྲོར་འགྲོ།

།ཐ་སྙད་ལ་ནི་མ་བརྟེན་པར། །དམ་པའི་དོན་ནི་རྟོགས་མི་འགྱུར། །ཡང་དག་ཀུན་རྫོབ་རྣམས་ཀྱི་སྐས། །མེད་པར་ཡང་དག་ཁང་ཆེན་གྱི། །སྟེང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ནི། །མཁས་ལ་རུང་བ་མ་ཡིན་ནོ།

།ཀུན་རྫོབ་ཇི་ལྟར་སྣང་བ་འདི། །རིགས་པས་བརྟགས་ན་འགའ་མི་རྙེད། །མ་རྙེད་པ་ཉིད་དོན་དམ་ཡིན། །ཡེ་ནས་གནས་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ།

།རྒྱུ་རྐྱེན་དག་གིས་བསྐྱེད་པས་ན། །ཀུན་རྫོབ་ཇི་ལྟར་སྣང་བ་གྲུབ། །གལ་ཏེ་གྲུབ་པར་མི་རུང་ན། །ཆུ་ཟླ་ལ་སོགས་སུ་ཡིས་བསྐྱེད།

།དེས་ན་རྒྱུ་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས། །བསྐྱེད་པས་སྣང་བ་ཐམས་ཅད་གྲུབ། །རྐྱེན་རྣམས་རྒྱུན་ནི་ཆད་གྱུར་ན། །ཀུན་རྫོབ་ཏུ་ཡང་མི་འབྱུང་ངོ་།

།དེ་ལྟར་ལྟ་བས་མ་རྨོངས་ཤིང་། །སྤྱོད་པ་ཤིན་ཏུ་དག་གྱུར་ན། །གོལ་བའི་ལམ་དུ་མི་འགྲོ་ཞིང་། །འོག་མིན་གནས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར།

།ཚེ་ནི་ཡུན་ཐུང་ཤེས་བྱའི་རྣམ་པ་མང་། །ཚེ་ཡི་ཚད་ཀྱང་ཇི་ཙམ་མི་ཤེས་པས། །ངང་པ་ཆུ་ལ་འོ་མ་ལེན་པ་ལྟར། །རང་གི་འདོད་པ་དང་ལ་བླང་བར་གྱིས།

།ཚུ་རོལ་མཐོང་བའི་རྨོངས་པ་བདག་གིས་ནི། །བདེན་གཉིས་གཏན་ལ་དབབ་པར་མི་ནུས་ཀྱང་། །བླ་མ་རྣམས་ཀྱི་གསུང་ལ་བརྟེན་ནས་ནི། །ཀླུ་སྒྲུབ་ལུགས་ཀྱི་བདེན་གཉིས་བཀོད་པ་འདི།

།གསེར་གླིང་རྒྱལ་པོའི་ངོར་བྱས་འདི་ལ་ནི། །གལ་ཏེ་དེང་སང་སྐྱེ་བོ་དད་གྱུར་ཀྱང་། །ལེགས་པར་བརྟགས་ལ་བླང་བར་བྱ་བ་ཡི། །དད་པ་ཙམ་དང་གུས་པ་ཙམ་གྱིས་མིན།

།གསེར་གླིང་རྒྱལ་པོ་གུ་རུ་ཕ་ལ་ཡིས། །དགེ་སློང་དེ་བ་མ་ཏི་བཏང་གྱུར་ནས། །དེ་ཡི་ངོར་བྱས་བདེན་གཉིས་ལ་འཇུག་འདི། །དེང་སང་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟག་པར་རིགས།

བདེན་པ་གཉིས་ལ་འཇུག་པ་སློབ་དཔོན་མཁས་པ་ཆེན་པོ་དཔལ་མར་མེ་མཛད་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཛད་པ་རྫོགས་སོ།། །།པཎྜི་ཏ་དེ་ཉིད་དང་ལོ་ཙཱ་བ་རྒྱ་བརྩོན་སེང་གེས་བསྒྱུར་ཅིང་ཞུས་ཏེ་གཏན་ལ་ཕབ་པ།།

Source Colophon

Tibetan source text from the Esukhia Degé Tengyur digital edition, maintained by Esukhia (GitHub: Esukhia/derge-tengyur). Licensed CC0 (public domain). The Degé Tengyur is the standard critical edition of the Tibetan Buddhist Tengyur, originally printed from woodblocks at Degé Parkhang, Kham, Tibet. The digital text was transcribed and proofread by Esukhia under the direction of Émilie Arrago-Boruah.

The translator colophon states: "Entering into the Two Truths, composed by the great learned master, the glorious Dīpaṃkaraśrījñāna, is complete. The paṇḍita himself and the translator rGya brTson seng ge translated, edited, and finalized it."

The variant reading at verse XXX — {དིང་,དེང་} — represents an orthographic variant between ding sang and deng sang (both meaning "nowadays"). The Esukhia edition preserves both readings. This translation follows deng sang, the standard modern spelling.

Prior academic translations: Chr. Lindtner, "Atiśa's Introduction to the Two Truths, and its Sources," Journal of Indian Philosophy Vol. 9 (1981), pp. 161–214 (Springer, paywalled). The present translation was made independently from the Tibetan source text without consulting any existing English translation.

🌲