Good Works Translation from Thai

This is the one-hundred-eighth สมุดไทย unit of the Rama I Ramakien as published by the Vajirayana Digital Library. It follows Mongkut and Lop blocking Rama's four royal armies, Rama's arrows and Mongkut's counter-arrows neutralizing one another, Rama's truth-test revealing the princes' kinship, the boys naming Sita as their mother, Lakshmana confessing that he spared Sita, Rama pleading with the princes and following them to Wachamruek Rishi's hermitage, Sita's anger and grief, the rishi mediating between Rama and Sita, and Rama asking Sita to forgive him and return to Ayutthaya.

Translation

Rama Recognizes Mongkut and Lop

[10 words]

Then Phra Mongkut, mighty in war and bearer of the bow, waited at the forest edge. He heard the army coming in uproar and saw the fourfold force spread through the forest line. Four kings were commanders, each on a splendid chariot, holding bows in their hands, with monkeys marching before the great army. He said to his younger brother, companion of his heart, "Today our thought has come true. Elder brother will shoot the victorious arrow to kill them, end the lives of all four, and avenge us properly. Do not fear their power." Having said this, he swung the royal bow, proud like a lion king, and led his younger brother on foot to bar the army's way.

[4 words]

Then the front-rank soldiers hurried along the road. When they saw the two princes, they were startled. Each stopped and stood looking, unable to go forward. They shrank back and stayed far away, fearing the enemies' mighty power.

[6 words]

Then Phra Phrot of the radiant solar line heard the uproar and glanced aside. Seeing the two princes standing there, he reported to his powerful elder brother: "Those arrogant little boys who fled have been found. They stand boldly blocking the road before the whole army, and all the soldiers are afraid and cannot advance."

[14 words; choet]

Then the lord who overthrows the three worlds and makes the earth tremble heard his beloved younger brother and looked at the two princes. Their forms were lovely and excellent, their faces like divine drawings, the beauty of their bodies unmatched in all the world. Their bearing and movement were bold, as if drops from heaven had descended. The elder was like the sun; the younger was like a stainless moon. Looking at the elder, he seemed like the younger; looking at the younger, he seemed like the elder. Their bodies were fair and bright, radiant, beautiful, and lovable. "What royal city could have produced these princes, so keen and powerful in might? Their bowcraft is supreme. The discus-bearing lord wondered in his spirit. I will shoot a radiant arrow, strong and mighty, to gather and bind the two princes and bring them here so I may ask their lineage clearly." Having thought this, he urged the royal chariot ahead of the lesser and greater army, took the victorious arrow in his hand, set it to the string, and shot it with power.

[2 words]

The sound was like thunder. It became a snare of nooses spread through the sky, circling the bodies of the two princes by Phra Chakri's power.

[2 words; choet]

Then radiant Phra Mongkut saw the nooses coming around his body. He took a splendid arrow and shot it.

[2 words]

It thundered through the sky as the earth shook in fear. It became a flashing jeweled sword and chased the nooses down, cutting them to pieces.

[6 words; choet]

Then brave and wise Phra Chakri saw that the nooses had been cut and could not endure the prince's arrow. He gave royal command: "Hey, deluded wicked child. You are tiny, no bigger than a fly, yet you imagine yourself excellent. You have come to fight King Death; the heads of you two will be cut from your bodies." Having said this, the king took up the crest-arrow and shot it with power.

[2 words]

The seven mountain ranges trembled, and the shaking reached Dusita. It became fiery coals falling through every direction, hot and fierce like the poison of doomsday fire.

[4 words; choet]

Then Phra Mongkut, radiant as heaven's light, saw the hot coals whirl with smoke. He turned to his younger brother and said, "Their power comes in many forms. Elder brother will destroy it by strength." Having said this, he took the powerful arrow, drew, and shot at once.

[12 words]

It became a great cloud spreading through every direction, with a roaring thunderous sound. Rain poured over the whole earth, and the burning coals went out. Then he clapped his hands and laughed: "Look at these royal commanders. This one is proud and confident, boasting of splendid victorious power. Seeing us so young, he thinks he can break us by force. He trusts in his surrounding armies. Though we are small, we are of serpent stock. The two of us do not think of fleeing. Let alone this much: even if the whole earth were full, we would not tremble. We will kill and destroy the whole army, crushing it by the strength of our arrows. When the two kings came to fight before, they saw clearly; we shot them down where they stood, and they almost did not survive. Is this fine lord so much mightier than they, that he has raised an army?"

[6 words; choet]

Then the serpent-line lord, Narai incarnate, heard the prince's words and grew angry like poisonous fire. He stamped his foot and thundered: "Hey, tiny child, like a firefly against the sun. Your life will end this moment." Having said this, he set an arrow to the string, aimed at the two splendid princes, drew with the strength of his body, and shot.

[2 words]

The sound roared through the sky. It became innumerable kingly Garudas, displaying vast power, circling swiftly around the two princes.

[2 words; choet]

Then mighty Phra Mongkut, brave in heart, saw the hosts of Garudas coming thickly and shot his powerful arrow to fight them.

[2 words]

The seven ranges and Mount Meru all leaned. It became a cyclone roaring loudly; by the power of that mighty arrow, the Garuda flock was blown away at once.

[2 words]

Then Phra Harirak, Chakkrit, grew angry like poisonous fire and drew his magic royal arrow.

[2 words]

It blazed like the sun, with a sound that made the earth tremble. It destroyed mountains and trees, but could not come near the princes.

[4 words; choet]

Then mighty Phra Mongkut, brave in heart, saw the king's arrow coming to attack, shattering mountains to dust. He drew the string of his royal bow, aiming straight to destroy that splendid arrow, and shot at once with a sound that shook the three worlds.

[4 words]

His victorious arrow came to rest beside the other arrow and did not fight it. His anger burned hotter. He joined his hands and recalled the virtue of his teacher: "May my magic arrow gain fierce power. Let it go destroy the four kings and end their lives." Then he shot again with might.

[2 words]

The weapon spread toward the south, toward the shining king, crown of the world, and then became popped rice and flowers, arranged as offerings before the lord.

[12 words]

Then the lord who overthrows all three worlds saw the prince's shining arrow turn into a garland. He gazed at it and wondered, his heart tight with doubt. "I am the one incarnated to destroy asuras throughout the three worlds. Their blood has flowed like seas; the dead cannot be counted. Why, with this tiny child, does the victorious arrow not destroy the enemy? Could he be of the solar line, a radiant descendant from Vaikuntha? I must make the test clear now." The king made a truth-vow: "If these princes are of another race and lineage, may the Brahmastra go kill them and destroy them by its victorious power. If they are my own flesh and lineage, let the royal arrow not harm them. Let it become splendid food, so the truth of the matter is certain."

[2 words]

When he had completed the vow, the jeweled discus-lord took the royal arrow and shot it with mighty power. All the worlds shook and resounded.

[2 words]

The arrow became celestial food, sour and sweet, falling before them. A shining jeweled parasol also appeared, shading the beautiful princes.

[8 words]

Then Phra Mongkut of the solar line saw this great wonder and said, "Look, beautiful Lop, beloved younger brother. Do you still see what is happening? Our arrows are mighty in power and were shot to destroy the enemies. Yet why did they pay homage to the four kings and become incense, candles, and flowers? Now their side has shot, and it has become food, with a bright celestial parasol. Our merit is beyond counting. Come, beloved brother, let us eat for play."

[12 words]

Then Narai, mighty bearer of the discus, saw the arrow-test clearly before his face and felt love and joy. He spoke sweetly: "You two princes, we have waged war against one another, and each side has shown great power. Arrow against arrow does not kill or destroy us. If we keep fighting, what will it accomplish except wearying the heart and body? Let us bind ourselves in affection and know one another according to righteousness. Do not hold anger, vengeance, hatred, doubt, or stain in your hearts. You two are of a radiant royal line. What city and country do you rule? From where did you learn such splendid power and bowcraft? What are your names, and why are you living in the forest?"

[14 words]

Then mighty Phra Mongkut, brave in heart, heard the beautiful words and said to his younger brother, companion of his life: "They ask our names and our royal solar-line descent. If we do not tell them now, their doubt will not be cleared. But if we tell them too easily, it will look as if we do not understand elders. They will say we fear their power, and the three worlds will mock us. Better to turn the matter aside and ask them to tell their names and lineage first. After that we can explain; that seems proper." Having spoken, he addressed the king gently with brave wisdom: "Victorious lord, commander of the armies, since you ask our names and lineage, I will not refuse you. I will speak the truth and not offend your royal heart. But by the custom of elders, whoever asks a matter should first state his own. I am a child and not stubborn; after that I will tell my name and line."

[12 words]

Then Narai of the solar line heard the lovely prince and thought: "Though he is so tiny, his speech is keen and weighty. He answers with wise skill, like heavenly nectar for the heart. If I do not answer honestly, I will not learn his name and lineage." Having thought this, he answered, "Mighty and victorious prince, I bear the name Phra Rames, renowned in glory through all places. I am Narai incarnate and rule the city of Ayutthaya. These three young brothers of mine are: this one is radiant Phra Lak, this one is Lord Phra Phrot, and this one is mighty Phra Satrut. We nourish the world and subdue the cruel; no demon realm in any world can resist. Now tell me whose line you belong to, and make the matter clear."

[20 words]

Then mighty Phra Mongkut and Prince Lop heard the king's command. He had told the names in the solar-line story, his heroic power in war, and the palace-city he ruled, everything in beautiful speech. It matched their mother's words, and they understood without doubt that he was their father. They looked at each other's faces in shock, as if someone had split open their lives. Gazing at their father's face, they were stricken. If they bowed at his feet, he would surely take them to their mother, or so they thought. Yet he had punished their mother, and had nearly ended their lives, without mercy, and now he returned with gentle speech. If they told the truth openly, it might trouble their mother's heart, and they did not know how to turn the matter. They needed to answer with a veil, not yet accepting the truth plainly. Having thought this, the victorious elder brother answered with quick wisdom: "I am named Mongkut. My beloved younger brother, dear beyond all, is Prince Lop. Sita is our mother. As for our royal father, we do not know his name. A lord rules mighty Ayutthaya, supreme in power through the three worlds. A holy sage of insight taught us bowcraft; his name is wise Wachamruek, and he lives in Kalawat forest."

[8 words]

Then the lord who overthrows the three worlds heard and wondered in his spirit. "Why do they say this?" He thought for a moment, turned his face, and asked radiant Phra Lak: "About Sita drawing the asura's image: I ordered you to end her life. Beloved brother, you returned and told me the chief queen's life had ended, and brought her heart as proof for me to see. Now the prince says he is the son of heavenly Sita. I wonder what the truth can be."

[10 words]

Then gracious Phra Lak heard the king's command and felt both gladness and fear of punishment. But as he gazed carefully at his nephews' faces, they were so lovable and pitiful that tears filled his eyes. He bowed at Phra Chakri's feet and, sobbing, reported the whole matter from beginning to end: how, when he was sent to kill and strike the queen, she did not die, and he released her. Returning, he found a deer lying dead beneath a great tree, cut out its heart, and brought it for the king to see. "I did not report the truth. The fault is great, very heavy. Even if my life must end, lord of the sky, please show mercy."

[14 words]

Then Phra Hariwong, Narai radiant in glory, heard his younger brother, companion of his life, and was filled with joy. Then he thought of the punishment he had given his sons, and his heart broke with grief. Tears filled his face, and he said to victorious Phra Lak: "When you were sent to kill her, the lovely queen did not lose her life. The sword became a garland because the woman was truthful. By the merit of your nephews, who will continue the solar line in days to come, the heart of a deer was obtained by divine power. So she went to take refuge with the great teacher and gave birth to these dear sons in the forest hall. I was deeply wrong. I did not question; I was rash, angry, and hasty. I did not think with true justice, and I did this terrible thing." Having spoken, he dropped his royal bow and descended from the jeweled chariot. His three younger brothers, companions of his life, followed the king.

[14 words]

When he came near, he spoke gently: "Beloved sons, do not feel small in heart. I will tell you what happened in the past. Your mother was my queen, dear to me beyond all. I accepted your grandfather's truth-vow and went into the forest. The three of us wore ascetic dress and lived in the mountain wilderness near the Godavari, restrained and practicing austerity. Thotsakan stole your mother away, and I fought and won her back. When karma was to take its course, she drew Thotsakan's image. I sent your uncle Phra Lak to kill her. But because of the merit of you dear children in her womb, and because of the woman's truth, she did not die. Then I tormented you cruelly. Beloved sons, show mercy; forgive your father and do not be hurt in heart. Take me to your mother so the burning darkness in my body may ease. I will receive her back into victorious Ayutthaya."

[12 words]

Then radiant Phra Mongkut heard his father's words, turned aside, and answered: "My mother is poor and miserable, living in the forest. The three of us endure suffering and depend on the great teacher. We gather roots, taro, and yams and live on that food. We are orphaned, without relatives in the wilderness, and have no wealth or followers. We two brothers were playing and saw the released horse, so we mounted it. You had us seized to be killed and beaten; only merit kept us from dying. Do not continue speaking and deluding us. I have no father. As for taking us into the victorious city, we are not of a royal line. Please do not come near me; I am deeply afraid of royal danger. Return into the city. I take leave of you and go on my way."

[12 words]

Then Narai of the solar line, bearer of the bow, heard the mighty words of his sons and love and longing multiplied. He called back their spirits and spoke: "Beloved sons, dearest ones of your father, I will tell you from the beginning, according to the reason of what happened. Hearing the thunderous sound that shook all ten directions, I thought danger had arisen for the world and released the royal horse as a test. Thus father and children met, but karma blocked us from knowing one another. Calamity happened by chance until we made war. The power and majesty of your father are joined to the three gods. All three worlds tremble at his name. Because you were able to fight against your father, your fame will be known in the future. You will be leaders of the world, continuing the lineage of the great lord."

[6 words]

Then radiant Phra Mongkut heard the royal words and answered: "Your majesty can describe this only because I did not die. Please grant this request, lord: let there be no enmity between us. Since I am a child and have fought you, please forgive the fault." Saying this, the two brothers took each other by the hand and turned off into the forest.

[6 words]

Then the radiant lord who overthrows the three worlds, his three younger brothers, victorious Hanuman the monkey, Sumanthan the minister, and the lesser and greater soldiers all saw that the two princes did not trust them and were walking away into the forest. They could not hold back tears. Each was filled with grief; love almost ended their lives. They hurried after the princes together.

[4 words]

Then mighty Phra Mongkut, brave in heart, saw the four victorious kings and their army following and nearly catching up. He hurried on, turning and cutting away through the forest, crossing streams, passing slopes and mountains, and going straight toward the forest hall.

[2 words]

When they arrived, they stood hidden and watched their royal father. Seeing him follow them, they closed the door and barred it.

[6 words]

Then gracious Phra Chakri followed his mighty sons across mountains, ravines, streams, and hills. When he reached the sandy rise at the edge of the mountain, he saw the rishi's hermitage: level, smooth, clean ground, and a lotus pond blooming beautifully. If he rushed straight in, he would offend the ascetic. So he stopped together with the others before the hall under the shade of the thick-leaved banyan.

[2 words; semoe]

Then Phra Mongkut of the solar line and his younger brother, companion of his life, went together to attend their mother.

[2 words]

Each offered homage, bowing at her two feet. They pressed down their faces and wept in grief, almost losing their lives.

[10 words]

Then lovely Sita kept crying without stopping her tears. When she saw her sons come, she was deeply glad. The beautiful woman drew both of them into her arms, lifted them onto her lap, called back their spirits, kissed them, gazed at their faces, and spoke: "From the moment I knew you had been captured, I wept as if my life were ending. I thought you had died by the hands of cruel enemies. Your younger brother begged leave to follow you, and I gave him the radiant ring from my own hand, whose power surpasses the worlds. Alas, hard-won child, what suffering did you endure? Where did the brothers meet? My heart, how did you come back together?"

[16 words]

Then brave and wise Phra Mongkut heard his mother and answered through tears: "I was wandering in the forest when a radiant great king named Phra Ram Chakri, ruler of the victorious city of Dvaravati, had his two younger brothers fight and capture me. They tormented me, then exposed me in public shame, and I almost died. He told the story from the beginning until he met his younger brother Lop. In great anger we hurried back, intending to kill them and end their lives. Just then the four kings raised the fourfold army and followed us to fight. Your sons fought back until Kalawat forest rang and all ten directions shook. Arrow against arrow could not consume the other. Then the strange truth was revealed. Phra Ram dropped his royal bow and said he was my father. He named our mother, grieved, and pleaded. Now the four kings have followed and stand before the hermitage, under the great banyan." Speaking so, he sighed and wept in his mother's lap.

[12 words]

Then lovely Sita, dear as life, learned that the four-armed lord had followed. The more she thought, the more bitter grief and anger rose. Tears streamed from both eyes. She said to her sons, "Alas, how could it come to this? We three are poor and live by the great rishi's shelter, yet he still thinks of vengeance and comes to attack. Only your merit kept you from dying. The anguish and wound in your mother's heart will not disappear even in a hundred thousand years. If my life were destroyed, I would not regret it as much as this bond. Alas, was it not enough to harm your mother? Now he has harmed her children too. I pity only you, that you must go on orphaned and without refuge. From now on happiness will decline, and suffering and sorrow will be beyond measure." Weeping, she flooded herself with tears in deep grief.

[14 words]

Then Rama of the solar line heard lovely Sita weeping in grief with his two beloved sons, radiant in youth, inside the leaf-hall, as if they were about to lose consciousness. His heart burned as if struck by lightning. Love for the three dear ones overwhelmed him. Tears filled his eyes and he almost died. He spoke gently: "Beloved, jewel of my heart, this is the karma and enmity we made, causing such evil to arise. By the truth of my jewel-like younger wife, bright as unbroken diamond, and by the merit of our victorious sons, who will continue the avatar's royal line, I have been deeply wrong. Lovely one, do not keep the fault against me. Remember the hardship we endured together. Jewel of my eyes, show mercy. Come, beautiful one, open the door and receive me, so we may speak of the suffering and hardship since we parted."

[8 words]

Then heavenly Sita heard the Garuda-mounted Hariwong pleading to come in. She remembered their former closeness, then felt wounded and sad. Love and anger filled her breast together, and the lovely woman pondered. "His mercy and kindness were once supreme, higher than Akaniṣṭha. Yet how can I go bow before the mighty lord? I cannot imagine facing him and speaking." Having thought this, she bowed at the feet of the great rishi and invited him to go ask Phra Chakri what purpose had brought him here.

[8 words]

Then great teacher Wachamruek heard the woman's words, took his staff, and came out. He opened the bar and door, looked left and right, and saw the four solar-line kings, splendid as the sun, sitting under the banyan shade with dimmed faces darkened by grief. Their radiance and complexion were clouded; their manner showed deep suffering. He looked and pitied the lord who ruled the kingdom, then hurried out with affection to the banyan shelter.

[2 words]

When he arrived, he sat down and asked the serpent-line lord, "Why have you all come to this hall? What anxious business has brought you here?"

[10 words]

Then the four radiant solar-line kings were glad. Each raised joined hands to the teacher. Rama himself answered and explained: he had learned that lovely Sita had come to take refuge at the ascetic's feet, had lived safely and happily, and had given birth to sons. "Your kindness is beyond measure; therefore I have come to pay homage to you, holy sage. Please show mercy and speak to the chief queen. I wish to invite her back to the city as crown among women. I also wonder deeply whether these beautiful princes are indeed the sons of lovely Sita."

[6 words]

Then the great teacher, powerful in meditation, heard Phra Chakri's words and answered: "Mongkut is the son of the beautiful woman. The younger one I made and gave life to; he is named Phra Lop, beloved younger brother and companion. The woman has raised them with equal love." As he spoke, he pitied the four-armed lord, who endured such grief and burning sorrow. "I must help the righteous king," he thought, and returned.

[4 words]

When he arrived, he explained: "Rama has begged me as your grandfather, with tears in his eyes and grief. Listen to your grandfather, Sita. Do not be so angry, beautiful one. Be reconciled with him, queen, so I may cultivate my meditation."

[6 words]

Then young Sita, lovely and pitiful, heard the teacher's words, raised joined hands, bowed, and answered: "You do not see the bitterness, the grief that is almost like tears of blood. He ordered me killed without pity, saying I was unfaithful, an evil woman. How can he come back and speak like this, to receive me into the city again? Grandfather, show mercy. Go ask Phra Chakri clearly."

[4 words]

Then the wise and brave sage heard her and answered the young woman in irritation: "This is difficult and painful. You use me back and forth like a ferryboat, while both sides sit at ease. Granddaughter, you do not pity your grandfather." Having said this, he left the hut.

[4 words]

When he arrived, he said, "Listen, radiant grandson of the four-armed lord. Sita says you called her wicked and unfaithful and ordered Phra Lak to kill her, not thinking of her as your wife. Now by what means will you take her back? Well, how will you answer?"

[8 words]

Then Narai of the solar line heard the wise sage, bowed at his feet, and thought on the punishment he had given the chief queen. Grief pierced his heart like an arrow and burned him with poison. The mighty lord answered: "The fault was mine, all mine. I cannot insist that it was right. I have no one else to look to. Please show mercy. Go in and speak, coaxing and pleading with the lovely woman, so that I may meet the queen. I think her anger may ease."

[4 words]

Then the great teacher, powerful in meditation, heard Rama's words, laughed aloud, and answered: "Husband and wife both use me; I cannot even rest for a moment." Having said this, he rose at once and returned to the forest hut.

[8 words]

When he arrived, he told Sita: "You sent your old rishi-grandfather to speak to Phra Chakri. Now he accepts that all the fault was his. I saw him and pitied him; tears covered his face in grief. He coaxed, pleaded, and begged to meet Sita. Granddaughter, remember the past and listen to your old grandfather. You are a divine mother to hosts of gods and heavenly beings. You are meant to help sustain the three worlds and prevent evil from arising. If Rama burns, the three worlds burn too. Endure this, queen."

[12 words]

Then lovely Sita heard the sage say that mighty Phra Chakri, her husband, accepted fault and grieved. She remembered his former kindness and greatly feared her grandfather's authority. It became necessary to let the conch-bearing lord come into the hall where she lived, to hear what Phra Chakri would say. She bowed at the rishi's feet, sighed for a while without speaking, and thought again of the harsh royal punishment. Shame and anger were heavy, but she could not refuse her beloved grandfather. "Please go out," she said at last, "and tell Rama to come in."

[4 words]

Then the great ascetic, strong in vows, heard her and said, "Good, Sita. Let grandfather chew a little betel first." He lifted the mortar and pounded betel, put it in his mouth and chewed, held his staff at an angle as if dancing, and muttered as he left the hut.

[2 words; dialogue]

When he arrived, he explained: "Radiant Rama, lovely Sita the queen sent me to bring you inside."

[6 words]

Then gracious Phra Chakri heard the teacher and was joyful, as if he had gained a heaven. He commanded his three younger brothers: "You must marshal the troops on left and right and set up the golden pavilion at the forest edge near the mountain foot." When he had given the order, he moved with splendid grace like Kosiya, stepping after the sage and going in.

[8 words]

Then the kind ascetic, when he reached the dwelling of the lovely woman, coughed and said, "Husband and wife, stay and talk together happily. This time do not trouble grandfather and make my body suffer. When I told you to be reconciled, you both kept stubborn anger until I was nearly dead from weariness. You sent me back and forth three times, so I could not chant or meditate." Having said only this, he went away, and the two princes followed him to the hut.

[10 words]

Then radiant Phra Hariwong sat down facing the queen and gazed at her. He looked carefully at the lovely chief queen, dear beyond all, like a bright shining moon covered by wind-driven clouds. Her beautiful splendor had declined; her face and complexion were darkened, her body thin and altered, because she had fallen into hardship and suffering. "Alas," he thought, "you once lived in the palace, surrounded by women on left and right, with royal garments, adornments, cushions, and bedding. O pitiful companion in hardship, you have suffered terribly, parted from happiness and royal company, exiled from the city." Thinking this, the four-armed lord grieved.

[6 words]

Then lovely Sita saw Phra Chakri grieving. She raised joined hands in homage to the lord of the three worlds. Tears filled her eyes, and the lovely woman was choked in heart. Her bitterness was endless, like poisonous fire spreading through her breast. She turned her face away and would not look at him, and she did not speak.

[2 words]

Then Phra Hariwong, Narai radiant in glory, full of love for the royal queen, called back her spirit and spoke.

[14 words]

"Beloved younger one, beloved lovely one, dearest beyond all: you know clearly the love I have for you. All this happened because karma and the enmity we made struck us. They made me become deranged until I committed violence. By the power of your truth, beloved, Lakshmana did not kill you, and the merit of our sons in your womb joined with it and made the truth clear through all the world. From that day until now, there has been only sorrow and grief. My three royal mothers have grieved too and are deeply angry with me, saying it was wasted effort to be the avatar if I could not weigh right and wrong. They say no one can be found like you, lovely one, and they lovingly speak of you every day. When the karma ended and I released the royal horse as a test, I met the beloved sons and learned that you had not died. My joy is beyond counting. My fault is very great. Beloved, forgive me. I invite you, best of lovely women, to return and rule the royal city."

Colophon

This Good Works translation was made from the Thai source text of บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๑๐๘, in the Vajirayana Digital Library edition. The translation keeps Thai royal and mythic names in a light English transliteration while preserving familiar Sanskritic identities in the source colophon and cross-traditional names where applicable: Phra Rama / Phra Rames / Phra Chakri / Phra Chakkrit / Phra Harirak / Phra Narai as Vishnu or Rama, Phra Lak / Lakshmana, Bharata / Phra Phrot, Shatrughna / Phra Satrut, Hanuman, Sumanthan, Phra Mongkut, Phra Lop / Lava, Sita, Wachamruek Rishi, Thotsakan, Garuda, Brahmastra, Ayutthaya, Kalawat forest, Godavari, Vaikuntha, Akaniṣṭha, Dusita, Mount Meru, and the seven mountain ranges.

The English is a complete prose rendering of this source unit. The stage/meter cues are preserved as bracketed cues rather than treated as narrative speech.

Source Text

Stanza 1

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎฤทธิรงค์ทรงศร
คอยอยู่ยังชายพนาดร / ได้ยืนนิกรอึงมา
แลเห็นจตุรงค์พยุหบาตร / เกลื่อนกลาดมาในแนวป่า
จอมพลนั้นสี่กษัตรา / ต่างทรงรัถาอำไพ
พระหัตถ์นั้นถือธนูศร / วานรเดินหน้าทัพใหญ่
จึ่งตรัสแก่อนุชาผู้ร่วมใจ / สมคิดแล้วในวันนี้
พี่จะแผลงศรชัยไปสังหาร / ให้วายปราณสิ้นชีพทั้งสี่
แก้แค้นแทนกันให้ถึงที / เจ้าพี่อย่าเกรงฤทธิรอน
ว่าแล้วกวัดแกว่งธนูทรง / อาจองดั่งพญาไกรสร
พาพระอนุชาบทจร / ออกขวางนิกรโยธา ฯ

Meter 2

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 3

๏ บัดนั้น / ฝ่ายพลโยธีทัพหน้า
รีบกันมาตามมรคา / เห็นสองกุมาราก็ตกใจ
ต่างตนต่างหยุดยืนอยู่ / พิศดูไม่อาจไปได้
ย่นย่อท้อถอยอยู่แต่ไกล / ด้วยเกรงฤทธิไกรราวี ฯ

Meter 4

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 5

๏ เมื่อนั้น / พระพรตสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ยินเสียงอื้ออึงเป็นโกลี / ภูมีเหลือบแลแปรมา
เห็นกุมารยืนอยู่ทั้งสองคน / จึ่งทูลพระภุชพลเชษฐา
อันไอ้เด็กน้อยอหังการ์ / หนีมาก็ได้พบกัน
องอาจออกขวางทางอยู่ / หน้าหมู่พหลพลขันธ์
บรรดาโยธาทั้งนั้น / ขยั้นอยู่ไม่ล่วงขึ้นไป ฯ

Meter 6

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 7

๏ เมื่อนั้น / พระตรีภพลบโลกแผ่นดินไหว
ได้ฟังอนุชายาใจ / แลไปเห็นสองกุมารา
ทรงโฉมวิไลเลิศลักษณ์ / ผิวพักตร์เพียงเทพเลขา
งามละม่อมพร้อมพริ้มทั้งกายา / จบสกลโลกาไม่เทียมทัน
ท่วงทีกิริยาก็องอาจ / ดั่งหยาดฟ้าลงมาจากสวรรค์
เชษฐาดั่งดวงพระสุริยัน / น้องดั่งพระจันทร์ไม่ราคี
ดูพี่ก็คล้ายกนิษฐา / พิศทรงอนุชาก็เหมือนพี่
นวลละอองผ่องแผ้วทั้งอินทรีย์ / ส่งศรีเสาวภาคย์น่ารัก
จะเป็นหน่อกษัตริย์กรุงไหน / จึ่งเรืองฤทธิไกรแหลมหลัก
ศรศิลป์ประเสริฐเลิศนัก / พระทรงจักรสงสัยในวิญญาณ
ตัวกูจะแผลงแสงศร / อันเรืองฤทธิรอนกำลังหาญ
ไปรวบรัดมัดสองกุมาร / มาถามวงศ์วานให้แจ้งใจ
คิดแล้วเร่งราชรถทรง / ขึ้นหน้าจตุรงค์น้อยใหญ่
พระกรนั้นจับศรชัย / พาดสายแผลงไปด้วยศักดา ฯ

Meter 8

[ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด]

Stanza 9

๏ สำเนียงดั่งเสียงฟ้าฟาด / เป็นบ่วงบาศกลาดเกลื่อนเวหา
ล้อมรอบกายสองกุมารา / ด้วยอานุภาพพระจักรี ฯ

Meter 10

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 11

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎทรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นบ่วงบาศมาล้อมอินทรีย์ / จึ่งจับศรศรีแผลงไป ฯ

Meter 12

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 13

๏ ครั่นครื้นพ่างพื้นโพยมหน / สุธาดลกัมปนาทหวาดไหว
เป็นพระขรรค์แก้วแววไว / ไล่ล้างบ่วงบาศแหลกลาญ ฯ

Meter 14

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 15

๏ เมื่อนั้น / พระจักรีผู้ปรีชาหาญ
เห็นบ่วงบาศขาดสิ้นไม่ทนทาน / ด้วยศรกุมารชาญฉกรรจ์
จึ่งมีพระราชบัญชา / เหวยเด็กพาลาโมหันธ์
น้อยน้อยกระจ้อยเท่าแมงวัน / สำคัญสัญญาว่าตัวดี
มาสู้พระกาลพาลราช / หัวจะขาดจากกายทั้งสองศรี
ว่าแล้วจับศรโมลี / ภูมีผาดแผลงไปด้วยฤทธิ์ ฯ

Meter 16

[ฯ ๖ คำ ฯ เชิด]

Stanza 17

๏ สัตภัณฑ์บรรพตก็หวาดไหว / สะเทือนไปถึงชั้นดุสิต
เป็นถ่านเพลิงตกลงทั่วทิศ / ร้อนแรงดั่งพิษไฟกัลป์ ฯ

Meter 18

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 19

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎรุ่งฟ้านราสรรค์
เห็นถ่านเพลิงเริงร้อนบังหวนควัน / จึ่งผันพักตร์มาบอกอนุชา
อันฤทธิ์เขาก็มีอยู่ต่างต่าง / พี่จะล้างเสียด้วยกำลังกล้า
ว่าแล้วจับศรอันศักดา / เงื้อง่าผาดแผลงไปทันที ฯ

Meter 20

[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]

Stanza 21

๏ เป็นมหาเมฆขึ้นทั่วทิศ / เสียงสนั่นครรชิตอึงมี่
ฝนหลั่งถั่งทั่วธรณี / ถ่านอัคคีนั้นก็ดับไป
แล้วตบมือสรวลสำรวลร่า / ดูรากษัตริย์นายใหญ่
ท่านนี้อาจองทะนงใจ / ว่าเรืองฤทธิไกรชัยชาญ
เห็นว่าตัวเรานี้เยาว์นัก / จะหักเอาด้วยกำลังหาญ
ประมาทมาดมั่นสำคัญการ / ว่ามีบริวารโยธี
ถึงน้อยก็ชาติอสรพิษ / สองคนไม่คิดถอยหนี
อย่าว่ามาแต่เท่านี้ / ถึงเต็มปถพีไม่ครั่นกร
จะสังหารผลาญเสียทั้งกองทัพ / ให้ย่อยยับลงด้วยกำลังศร
เมื่อสองกษัตรามาราญรอน / ครั้งก่อนก็แจ้งประจักษ์ใจ
เรายิงล้มอยู่กับที่ / ปิ้มไม่รอดชีวีไปได้
ท่านนี้ตัวดีมีฤทธิไกร / กว่านั้นหรือไรจึ่งยกมา ฯ

Meter 22

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 23

๏ เมื่อนั้น / พระภุชพงศ์องค์นารายณ์นาถา
ได้ฟังถ้อยคำกุมารา / โกรธาดั่งหนึ่งเพลิงพิษ
กระทืบบาทผาดสิงหนาทไป / เหม่ไอ้ลูกเล็กกระจิริด
ดั่งหิ่งห้อยต่อด้วยพระอาทิตย์ / จะสิ้นชีวิตบัดเดี๋ยวนี้
ว่าแล้วจับศรพาดสาย / มาดหมายกุมารทั้งสองศรี
น้าวหน่วงด้วยกำลังอินทรีย์ / ภูมีก็ผาดแผลงไป ฯ

Meter 24

[ฯ ๖ คำ ฯ เชิด]

Stanza 25

๏ เสียงสนั่นครั่นครื้นทั้งอากาศ / เป็นพญาครุฑราชไม่นับได้
สำแดงแผลงฤทธิ์เกรียงไกร / เวียนไวรอบสองกุมารา ฯ

Meter 26

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 27

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎวุฒิไกรใจกล้า
เห็นหมู่สุบรรณเกลื่อนมา / ก็แผลงศรศักดาไปราวี ฯ

Meter 28

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 29

๏ สัตภัณฑ์พระเมรุก็เอนหมด / เป็นลมกรดพัดอึงคะนึงมี่
ฝูงครุฑปลิวไปทันที / ด้วยกำลังศรศรีอันมีฤทธิ์ ฯ

Meter 30

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 31

๏ เมื่อนั้น / องค์พระหริรักษ์จักรกฤษณ์
กริ้วโกรธพิโรธดั่งเพลิงพิษ / ชักพระแสงศรสิทธิ์แผลงไป ฯ

Meter 32

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 33

๏ โชติช่วงดั่งดวงพระสุริยัน / เสียงสนั่นครั่นครื้นแผ่นดินไหว
สังหารภูผาแลต้นไม้ / มิอาจเข้าใกล้พระกุมาร ฯ

Meter 34

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 35

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎวุฒิไกรใจหาญ
เห็นศรกษัตริย์มารอนราญ / ภูผาแหลกลาญเป็นผงคลี
จึ่งน้าวหน่วงสายธนูทรง / หมายตรงจะล้างศรศรี
ก็ผาดแผลงไปทันที / เสียงมี่สนั่นภพไตร ฯ

Meter 36

[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]

Stanza 37

๏ ศรชัยไปอยู่เคียงกัน / จะราญรอนศรนั้นก็หาไม่
ยิ่งกริ้วโกรธพิโรธคือไฟ / ประนมไหว้คิดคุณพระอาจารย์
ขอให้ศรสิทธิ์ของข้า / จงมีเดชากล้าหาญ
ไปล้างสี่กษัตริย์ให้วายปราณ / แล้วซ้ำแผลงผลาญด้วยฤทธี ฯ

Meter 38

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 39

๏ ศรสาตร์กลาดเกลื่อนไปทักษิณ / พระนรินทร์ปิ่นภพเรืองศรี
แล้วเป็นข้าวตอกดอกมาลี / บูชาภูมีเรียงราย ฯ

Meter 40

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 41

๏ เมื่อนั้น / พระตรีภพลบโลกทั้งหลาย
เห็นกุมารแผลงศรอันเพริศพราย / กลับกลายเป็นดวงมาลา
เพ่งพิศแล้วคิดอัศจรรย์ / อัดอั้นพระทัยกังขา
ตัวกูผู้อวตารมา / ล้างเหล่าอสุราทั้งแดนไตร
โลหิตดั่งหนึ่งสายสมุทร / ม้วยมุดสุดที่จะนับได้
แต่เด็กน้อยกระจ้อยนี้เหตุใด / ศรชัยไม่ล้างราวี
หรือจะเป็นสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร / หน่อในไวกูณฐ์เรืองศรี
จำจะเสี่ยงให้ประจักษ์บัดนี้ / ภูมีก็ตั้งสัตยา
แม้นกุมารต่างวงศ์ต่างชาติ / พรหมาสตร์จงไปเข่นฆ่า
สังหารผลาญเสียให้มรณา / ด้วยศักดาเดชชัยชาญ
ถ้าเป็นน้ำเนื้อเชื้อวงศ์ / อย่าให้ศรทรงสังหาร
จงกลายเป็นโภชนาอันโอฬาร / ให้ประจักษ์เหตุการณ์แน่นอน ฯ

Meter 42

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 43

๏ ครั้นตั้งพิษฐานเสร็จแล้ว / พระจักรแก้วก็ทรงพระแสงศร
แผลงไปด้วยกำลังฤทธิรอน / ไหวกระฉ่อนทั่วทั้งโลกา ฯ

Meter 44

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 45

๏ ศรกลายเป็นทิพย์กระยาหาร / เปรี้ยวหวานตกลงตรงหน้า
อีกทั้งฉัตรแก้วแววฟ้า / กั้นองค์กุมาราวิลาวัณย์ ฯ

Meter 46

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 47

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎสุริย์วงศ์รังสรรค์
เห็นเป็นมหัศอัศจรรย์ / จึ่งมีบัญชาตรัสไป
ดูก่อนเจ้าลบทรงลักษณ์ / น้องรักยังเห็นหรือหาไม่
ศรเรานี้เรืองฤทธิไกร / แผลงไปจะให้ล้างไพรี
ไฉนหนอจึ่งทำคำรพ / นอบนบกษัตริย์ทั้งสี่
แล้วเป็นธูปเทียนมาลี / บัดนี้ฝ่ายเขาแผลงมา
กลายเป็นโภชนากระยาหาร / ฉัตรแก้วสุรกานต์เลขา
เป็นบุญเพิ่มพ้นคณนา / มาเรากินเล่นเถิดน้องรัก ฯ

Meter 48

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 49

๏ เมื่อนั้น / พระนารายณ์ฤทธิรงค์ทรงจักร
เสี่ยงศรเห็นแจ้งจำเพาะพักตร์ / ให้มีความรักความยินดี
จึ่งกล่าวมธุรสสุนทร / ดูก่อนกุมารทั้งสองศรี
เราทำสงครามกันมานี้ / ถ้อยทีมีฤทธิ์เกรียงไกร
อันศรต่อศรซึ่งรอนราญ / จะสังหารผลาญกันก็หาไม่
จะรบพุ่งไปนั้นด้วยอันใด / ให้เหนื่อยใจลำบากกายา
เราจงผูกรักรู้จักกัน / โดยธรรม์สุจริตดีกว่า
อย่าถือใจจองภัยเวรา / เดียดฉันท์กังขาราคี
อันตัวของเจ้าทั้งสององค์ / เป็นวงศ์กษัตริย์เรืองศรี
ครอบครองสวรรยาธานี / อยู่ที่แว่นแคว้นกรุงใด
จึงเรืองฤทธิรงค์องอาจ / เรียนธนูศรสาตร์มาแต่ไหน
มีนามกรชื่อไร / เหตุใดมาอยู่อรัญวา ฯ

Meter 50

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 51

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎวุฒิไกรใจกล้า
ได้ฟังสุนทรวาจา / จึ่งว่าแก่น้องยาร่วมชีวี
ซึ่งเขามาถามนามเรา / สุริย์วงศ์พงศ์เผ่าบุรีศรี
แม้นจะมิบอกบัดนี้ / ที่ข้อแคลงก็จะไม่แจ้งใจ
ครั้นจะบอกไปโดยง่ายเล่า / ดั่งไม่รู้เท่าผู้ใหญ่
จะว่าเราเกรงฤทธิไกร / ไตรโลกจะหมิ่นนินทา
จำจะบิดพลิ้วไต่ถาม / ให้บอกนามวงศ์ก่อนดีกว่า
ภายหลังจึ่งจะแจ้งกิจจา / เห็นว่าจะควรแก่การ
ตรัสแล้วจึ่งมีสุนทร / โอนอ่อนด้วยปรีชาหาญ
ดูก่อนพระองค์ผู้ชัยชาญ / อันเป็นประธานพลไตร
ซึ่งมาไถ่ถามนามวงศ์ / ข้าจะขัดพระองค์ก็หาไม่
จะบอกแต่สัจจริงไป / มิให้เคืองพระทัยภูธร
แต่ธรรมเนียมผู้ใหญ่จะว่าขาน / กิจการสิ่งไรจำว่าก่อน
ตัวข้าเป็นเด็กไม่แง่งอน / จึ่งจะบอกนามกรพงศ์พันธุ์ ฯ

Meter 52

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 53

๏ เมื่อนั้น / พระสุริย์วงศ์องค์นารายณ์รังสรรค์
ได้ฟังกุมารวิลาวัณย์ / ทรงธรรม์ถวิลจินดา
น้อยน้อยกระจ้อยเท่านี้ / พาทีแหลมหลักหนักหนา
โต้ตอบรอบรู้ด้วยปรีชา / ดังอมฤตฟ้ายาใจ
แม้นจะไม่บอกความตามตรง / จะแจ้งแห่งนามวงศ์ก็หาไม่
คิดแล้วจึ่งตรัสตอบไป / เจ้าผู้ฤทธิไกรชัยชาญ
ตัวเราทรงนามพระราเมศ / เรืองเดชลือลบจบสถาน
คือองค์นารายณ์อวตาร / ได้ผ่านอยุธยาธานี
อันสามอนุชายุพาพักตร์ / นี่นามพระลักษมณ์เรืองศรี
นี่ชื่อพระพรตธิบดี / องค์นี้พระสัตรุดวุฒิไกร
บำรุงโลกปราบหมู่พวกพาล / ทุกพิภพเมืองมารไม่ต่อได้
ฝ่ายเจ้าเป็นวงศ์ผู้ใด / บอกไปให้แจ้งกิจจา ฯ

Meter 54

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 55

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎวุฒิไกรใจกล้า
ทั้งองค์พระลบกุมารา / ได้ฟังบัญชาพระภูธร
บอกนามตามเรื่องสุริย์วงศ์ / อันทรงสุรภาพชาญสมร
ทั้งนิเวศน์วังราชนคร / โดยสุนทรสิ้นทุกสิ่งไป
สมกันกับคำพระมารดา / ก็แจ้งว่าบิตุรงค์ไม่สงสัย
ดูหน้ากันพลางทางตกใจ / ดั่งใครมาแหวะเอาชีวี
พิศพักตร์บิตุเรศแล้วรันทด / แม้นว่าจะประณตบทศรี
เห็นจะให้พาไปยังชนนี / มั่นคงฉะนี้ดั่งจินดา
อันพระองค์ทำโทษพระแม่เจ้า / ทั้งตัวเราปิ้มสิ้นสังขาร์
มิได้มีความเมตตา / แล้วมากลับกล่าวเป็นสุนทร
ถ้าจะแจ้งความตามสัตย์ / โดยศรีสวัสดิ์สโมสร
ก็จะเคืองพระทัยมารดร / มิรู้ที่จะผันผ่อนประการใด
จำจะโต้ตอบให้เคลือบแฝง / จะรับแจ้งตามจริงยังไม่ได้
คิดแล้วพระเชษฐาชาญชัย / ก็บอกไปด้วยไวปัญญา
ตัวข้านี้ชื่อมงกุฎ / อันน้องรักแสนสุดเสน่หา
ชื่อว่าเจ้าลบกุมารา / นางสีดาเป็นพระชนนี
ฝ่ายองค์พระราชบิดร / นามกรชื่อไรไม่รู้ที่
ผ่านกรุงอยุธยาพระบุรี / ฤทธีเลิศลํ้าแดนไตร
องค์พระนักสิทธ์ทรงญาณ / บอกการศรศิลปศาสตร์ให้
ชื่อวัชมฤคปรีชาไว / อยู่ในกาลวาตอรัญวา ฯ

Meter 56

[ฯ ๒๐ คำ ฯ]

Stanza 57

๏ เมื่อนั้น / พระตรีภพลบโลกนาถา
ได้ฟังสงสัยในวิญญาณ์ / เหตุใดมาว่าดั่งนี้
ตรึกคิดเป็นครู่แล้วผันพักตร์ / มาตรัสถามพระลักษมณ์เรืองศรี
อันสีดาเขียนรูปอสุรี / พี่สั่งให้ล้างชนมาน
น้องรักกลับมาแจ้งเหตุ / ว่าอัคเรศสุดสิ้นสังขาร
ได้เอาดวงใจนงคราญ / มาแจ้งการให้เห็นเป็นสำคัญ
บัดนี้กุมารบอกมา / ว่าเป็นบุตรสีดาสาวสวรรค์
ตัวพี่นี้คิดอัศจรรย์ / อันที่จะจริงนั้นประการใด ฯ

Meter 58

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 59

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์ผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย / ทั้งดีใจทั้งกลัวพระอาญา
แต่เพ่งพิศพินิจพักตร์หลาน / น่ารักสงสารหนักหนา
ชลเนตรคลอดวงนัยนา / กราบกับบาทาพระจักรี
สะอื้นพลางทางทูลยุบล / แต่ต้นจนปลายถ้วนถี่
ตามซึ่งได้ฆ่าร้าตี / เทวีไม่ม้วยก็ปล่อยไป
ข้ากลับมาพบเนื้อทราย / ตายอยู่ใต้ร่มไม้ใหญ่
จึ่งเข้าแหวะเอาดวงใจ / มาถวายให้ทอดทัศนา
ซึ่งมิได้ทูลความตามจริง / โทษใหญ่ผิดยิ่งเป็นหนักหนา
ชีวิตถึงม้วยมรณา / ผ่านฟ้าจงโปรดปรานี ฯ

Meter 60

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 61

๏ เมื่อนั้น / พระหริวงศ์องค์นารายณ์เรืองศรี
ฟังพระอนุชาร่วมชีวี / ภูมีแสนโสมนัสนัก
แล้วคิดถึงทำโทษพระโอรส / ให้สลดพระทัยเพียงอกหัก
ชลเนตรคลอคลองนองพักตร์ / จึ่งตรัสแก่พระลักษมณ์ชัยชาญ
ซึ่งเจ้าประหารชีวี / มารศรีไม่สิ้นสังขาร
พระขรรค์กลายเป็นพวงสุมามาลย์ / ด้วยนงคราญนั้นมีสัตยา
ทั้งบุญญาธิการหลานเจ้า / จะสืบเผ่าสุริย์วงศ์ไปภายหน้า
ซึ่งได้ดวงใจมฤคา / ด้วยอำนาจเทวาสุราลัย
นางจึ่งได้ไปพึ่งพัก / สำนักพระมหาอาจารย์ใหญ่
ประสูติโอรสร่วมใจ / ที่ในศาลาอารัญ
พี่นี้ผิดนักไม่ไถ่ถาม / วู่วามกริ้วโกรธหุนหัน
มิได้ตรึกตรองให้เที่ยงธรรม์ / ฉกรรจ์ทำได้ถึงเพียงนี้
ตรัสแล้วก็ทิ้งธนูทรง / เสด็จลงจากรถมณีศรี
สามพระอนุชาร่วมชีวี / ก็ตามภูมีเสด็จไป ฯ

Meter 62

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 63

๏ ครั้นใกล้จึ่งกล่าวสุนทร / ดูก่อนเจ้าผู้ยอดพิสมัย
ทั้งสองอย่าน้อยฤทัย / จะเล่าให้เจ้าฟังแต่หลังมา
อันมารดาเจ้าเป็นมเหสี / พ่อนี้แสนสุดเสน่หา
รับสัจสมเด็จพระอัยกา / ออกไปเดินป่าพนาดร
สามองค์ทรงเพศเป็นดาบส / อยู่อรัญบรรพตสิงขร
แทบฝั่งโคทาสาคร / สังวรสร้างพรตอดใจ
ทศพักตร์ลักแม่เจ้าหนี / พ่อนี้รณรงค์เอามาได้
เมื่อกรรมจะให้เป็นไป / อรไทเขียนรูปทศกัณฐ์
พ่อให้พระลักษมณ์อาเจ้า / เอาไปสังหารชีวาสัญ
หากบุญลูกรักอยู่ในครรภ์ / ทั้งความสัจธรรม์กัลยา
มิได้สิ้นชีพวายปราณ / แล้วทำทรมานเจ้าหนักหนา
ลูกรักทั้งสองจงเมตตา / อดโทษบิดาอย่าน้อยใจ
พาไปหาองค์พระมารดร / ให้คลายร้อนในสกนธ์หม่นไหม้
ตัวพ่อจะรับเข้าไป / ยังพิชัยอยุธยาธานี ฯ

Meter 64

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 65

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎทรงสวัสดิ์รัศมี
ฟังพระบิตุรงค์พาที / ชายหนีแล้วตอบวาจา
อันพระมารดาข้าทรลักษณ์ / อัปลักษณ์ยากไร้อยู่ในป่า
สามคนทนทุกข์เวทนา / อาศัยพระมหาอาจารย์
เที่ยวเก็บพฤกษาเผือกมัน / เลี้ยงกันอัตราเป็นอาหาร
กำพร้าไร้ญาติกันดาร / ศฤงคารบริวารก็ไม่มี
พี่น้องสองคนเที่ยวเล่น / เห็นม้าปล่อยมาก็ขึ้นขี่
พระองค์ให้จับไปฆ่าตี / บุญมีจึ่งไม่บรรลัย
อย่าพักเจรจาให้ลุ่มหลง / บิตุรงค์ข้าจะมีก็หาไม่
ซึ่งจะรับเข้าไปเวียงชัย / ใช่เป็นเชื้อวงศ์กษัตรา
พระองค์อย่าเข้ามาใกล้ข้าบาท / ให้ขยาดราชภัยหนักหนา
ขอเชิญคืนเข้านครา / ข้าจะลาพระองค์บทจร ฯ

Meter 66

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 67

๏ เมื่อนั้น / พระนารายณ์สุริย์วงศ์ทรงศร
ได้ฟังโอรสฤทธิรอน / เสน่หาอาวรณ์พันทวี
รับขวัญแล้วมีพจนารถ / สุดสวาทของพ่อทั้งสองศรี
จะเล่าให้ฟังแต่เดิมที / ตามที่เหตุผลอันมีมา
ด้วยได้ยินเสียงกัมปนาท / ไหวหวาดทั่วทศทิศา
คิดว่าอันตรายโลกา / ก็เสี่ยงม้าที่นั่งปล่อยไป
พ่อลูกจึ่งได้พบกัน / แต่กรรมกั้นหาให้รู้จักไม่
เผอิญเกิดเหตุเภทภัย / จนได้ทำการสงคราม
อันศักดาเดชของบิตุรงค์ / คู่องค์พระเป็นเจ้าทั้งสาม
ไตรภพจบสกลก็ครั่นคร้าม / แต่ออกนามก็สยองพองโลมา
ซึ่งเจ้ามาต่อด้วยพ่อได้ / จะปรากฏเกียรติไปในภายหน้า
เป็นประธานโลกโลกา / สืบวงศ์อิศราธิบดี ฯ

Meter 68

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 69

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังพระราชวาที / จึ่งมีวาจาตอบไป
พระองค์มากล่าวบรรยาย / หากข้าไม่ตายจึ่งว่าได้
ข้อนี้โปรดเถิดพระภูวไนย / อย่าให้มีเวรเวรา
ซึ่งข้าเป็นเด็กได้รอนราญ / ขอประทานจงอดโทษา
ว่าพลางจูงมือกันไคลคลา / เลี้ยวลัดเข้าป่าพนาลี ฯ

Meter 70

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 71

๏ เมื่อนั้น / พระตรีภพลบโลกเรืองศรี
ทั้งสามอนุชาร่วมชีวี / กับกระบี่หนุมานชาญชัย
อีกทั้งสุมันตันเสนา / โยธาทวยหาญน้อยใหญ่
เห็นสองกุมารไม่ไว้ใจ / เดินหนีเข้าในอารัญ
มิอาจที่จะกลั้นชลเนตร / ต่างตนแสนเทวษโศกศัลย์
ความรักเพียงจะสิ้นชีวัน / ก็พากันรีบตามพระกุมาร ฯ

Meter 72

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 73

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎวุฒิไกรใจหาญ
เห็นสี่กษัตริย์ชัยชาญ / กับพวกบริวารโยธี
ตามมาเห็นว่าจะใกล้ทัน / ก็เดินดั้นเลี้ยวเลาะลัดหนี
ข้ามธารผ่านเนินคีรี / ตรงไปยังที่ศาลา ฯ

Meter 74

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 75

๏ ครั้นถึงจึ่งยืนแอบอยู่ / ดูพระบิตุเรศนาถา
เห็นพระองค์เสด็จตามมา / จึ่งปิดทวาราเข้าไว้ ฯ

Meter 76

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 77

๏ เมื่อนั้น / พระจักรีผู้มีอัชฌาสัย
เสด็จตามโอรสยศไกร / ข้ามไศลห้วยธารคีรี
พอถึงเนินทรายชายพนม / แลเห็นอาศรมพระฤๅษี
ราบรื่นพื้นสะอ้านสะอาดดี / มีสระบัวบานตระการตา
ครั้นจะจู่ลู่เข้าไป / ก็เกรงใจพระผู้ทรงสิกขา
จึ่งหยุดอยู่ตรงหน้าศาลา / ที่ร่มไทรใบหนาพร้อมกัน ฯ

Meter 78

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 79

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎสุริย์วงศ์รังสรรค์
กับพระอนุชาร่วมชีวัน / พากันไปเฝ้าพระชนนี ฯ

Meter 80

[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]

Stanza 81

๏ ต่างองค์ถวายอภิวาทน์ / กราบบาทยุคลทั้งสองศรี
ซบพักตร์กันแสงโศกี / ปิ้มว่าชีวีจะมรณา ฯ

Meter 82

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 83

๏ เมื่อนั้น / นวลนางสีดาเสน่หา
ร้องไห้ไม่วายนํ้าตา / เห็นลูกมาก็โสมนัสนัก
สวมสอดกอดไว้ทั้งสององค์ / แล้วโฉมยงโอบอุ้มขึ้นใส่ตัก
รับขวัญจุมพิตพิศพักตร์ / นงลักษณ์จึ่งมีพจมาน
แต่แม่รู้ว่าเขาจับไป / ก็รํ่าไรเพียงสิ้นสังขาร
หมายใจว่าพ่อวายปราณ / ด้วยมือพวกพาลไพรี
อนุชาวอนลาไปตามเจ้า / แม่จึ่งเอาธำมรงค์เรืองศรี
อันมีเดชลํ้าโลกธาตรี / จากหัตถ์ชนนีให้ไป
โอ้อนิจจาเจ้าเพื่อนยาก / ได้ทุกข์ลำบากเป็นไฉน
พบกันพี่น้องที่แห่งใด / ดวงใจจึ่งพากันกลับมา ฯ

Meter 84

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 85

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎปรีชาญหาญกล้า
ได้ฟังสมเด็จพระมารดา / โศกาพลางสนองวาที
ข้าเที่ยวอยู่กลางไพรพนม / มีบรมกษัตริย์เรืองศรี
ทรงนามพระรามจักรี / ผ่านทวารวดีเวียงชัย
ใช้ให้อนุชาทั้งสององค์ / รณรงค์จับลูกไปได้
ทารกรรมแล้วทำประจานไว้ / ปิ้มชีวาลัยจะมรณา
บรรยายทูลความแต่ต้น / จนพบเจ้าลบกนิษฐา
แสนแค้นจึ่งพากันรีบมา / หมายว่าจะฆ่าให้วายปราณ
บัดเดี๋ยวกษัตริย์ทั้งสี่องค์ / ยกพวกจตุรงค์ทวยหาญ
ติดตามออกมารอนราญ / ลูกได้ต่อต้านโรมรัน
เอิกเกริกทั้งป่ากาลวาต / ทศทิศกัมปนาทไหวหวั่น
ฝ่ายศรต่อศรไม่กินกัน / ก็แจ้งการอัศจรรย์ที่มีมา
ฝ่ายพระรามนั้นทิ้งศรทรง / ว่าเป็นองค์บิตุเรศของข้า
ออกนามสมเด็จพระมารดา / โศกาอ้อนวอนรำพันไป
บัดนี้สี่กษัตริย์ก็มาตาม / อยู่หน้าอารามพระไทรใหญ่
ทูลพลางสะท้อนถอนใจ / รํ่าไห้กับตักพระมารดร ฯ

Meter 86

[ฯ ๑๖ คำ ฯ]

Stanza 87

๏ เมื่อนั้น / นวลนางสีดาดวงสมร
ครั้นแจ้งว่าองค์พระสี่กร / ภูธรเสด็จตามมา
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแสนเทวษ / ชลนัยน์นองเนตรทั้งซ้ายขวา
จึ่งตรัสแก่องค์พระลูกยา / อนิจจาเป็นได้ถึงเพียงนี้
ตัวเราทั้งสามนี้ยากไร้ / อาศัยพระมหาฤๅษี
ยังคิดพยาบาทมาราวี / หากบุญเจ้ามีจึ่งไม่ตาย
ความระกำช้ำใจแม่ได้แค้น / ถึงสักแสนปีไม่รู้หาย
มาตรแม้นชีวิตจะวอดวาย / ก็ไม่เสียดายเท่ายองใย
นิจจาเอ๋ยทำแม่แล้วมิหนำ / มาซ้ำทำลูกก็เป็นได้
สงสารแต่เจ้าจะพ้นไป / กำพร้าไม่มีที่พึ่งพา
โอ้ว่าแต่นี้จะเสื่อมสุข / แสนทุกข์เศร้าโทมนัสสา
รํ่าพลางฟูมฟายชลนา / แสนโศกโศกาจาบัลย์ ฯ

Meter 88

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 89

๏ เมื่อนั้น / พระรามสุริย์วงศ์รังสรรค์
ฟังนางสีดาวิลาวัณย์ / ทรงกันแสงโศกโศกี
กับสองพระโอรสรัก / อันทรงเยาวลักษณ์เฉลิมศรี
ดั่งหนึ่งจะสิ้นสมประดี / อยู่ที่พระบรรณศาลา
ให้ร้อนใจดั่งสายฟ้าฟาด / แสนสวาทด้วยสามเสน่หา
ชลเนตรคลอคลองนัยนา / ปิ้มประหนึ่งชีวาจะบรรลัย
จึ่งมีวาจาอันสุนทร / ดวงสมรพี่ยอดพิสมัย
เป็นเวรากรรมเราทำไว้ / จึ่งให้เกิดเหตุเภทพาล
เดชะด้วยสัจของน้องแก้ว / ก็ผ่องแผ้วดั่งวิเชียรไม่ร้าวฉาน
กับบุญลูกเราผู้ชัยชาญ / จะสืบวงศ์อวตารอิศรา
อันตัวของพี่นี้ผิดนัก / เยาวลักษณ์อย่าคุมโทษา
คิดถึงความยากด้วยกันมา / แก้วตาจงได้ปรานี
เชิญเจ้าเสาวภาคย์โฉมตรู / เปิดประตูออกมารับพี่
จะได้สนทนาพาที / ตามมีทุกข์ยากจากกัน ฯ

Meter 90

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 91

๏ เมื่อนั้น / นวลนางสีดาสาวสวรรค์
ฟังพระหริวงศ์ทรงสุบรรณ / รำพันว่าวอนเข้ามา
ให้คิดความสนิทพิสมัย / แล้วน้อยใจเศร้าโทมนัสสา
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นอุรา / กัลยารำพึงคะนึงคิด
อันพระองค์เมตตาการุญ / พระคุณเลิศลํ้าอกนิษฐ์
ครั้นจะไปบังคมพระทรงฤทธิ์ / สุดคิดจะด้านหน้าพาที
ตริแล้วประณตบทบงสุ์ / องค์พระมหาฤๅษี
นิมนต์ช่วยไปถามพระจักรี / มานี้ประสงค์สิ่งใด ฯ

Meter 92

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 93

๏ เมื่อนั้น / พระวัชมฤคอาจารย์ใหญ่
ได้ฟังวาจานางอรไท / จับได้ไม้เท้าก็ออกมา
จึ่งเปิดกลอนดาลบานประตู / แล้วเหลือบแลดูซ้ายขวา
เห็นสี่สุริย์วงศ์กษัตรา / งามสง่าดั่งดวงสุริยัน
มานั่งอยู่ยังร่มพระไทร / ผิวพักตร์หม่นไหม้โศกศัลย์
มัวคลํ้าส่งศรีฉวีวรรณ / อาการนั้นทุกข์พระทัยนัก
ดูดูก็น่าสงสาร / แก่พระผู้ผ่านอาณาจักร
ก็รีบออกไปด้วยความรัก / ยังที่สำนักนิโครธา ฯ

Meter 94

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 95

๏ ครั้นถึงจึ่งลดนั่งลง / ถามพระภุชพงศ์นาถา
พากันมาไยถึงศาลา / ด้วยกิจจากังวลสิ่งใดมี ฯ

Meter 96

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 97

๏ เมื่อนั้น / สี่กษัตริย์สุริย์วงศ์เรืองศรี
ต่างองค์โสมนัสยินดี / ถวายอัญชุลีพระอาจารย์
แต่องค์สมเด็จพระราม / แจ้งความตอบถ้อยเฉลยสาร
รู้ว่าสีดานงคราญ / มาพึ่งบทมาลย์พระสิทธา
เป็นสุขจำเริญไม่มีภัย / จนได้คลอดองค์โอรสา
พระคุณนั้นพ้นคณนา / จึ่งตามมามัสการพระมุนี
พระองค์จงได้โปรดเกศ / ช่วยว่าอัคเรศมเหสี
จะเชิญเจ้าคืนพระบุรี / เป็นปิ่นสตรีกำนัล
ประการหนึ่งข้าคิดสงสัยนัก / ด้วยกุมารทรงลักษณ์เฉลิมขวัญ
จะเป็นบุตรสีดาวิลาวัณย์ / ทั้งสองนั้นหรือพระสิทธา ฯ

Meter 98

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 99

๏ เมื่อนั้น / พระมหาอาจารย์ฌานกล้า
ได้ฟังบรรหารพระจักรา / จึ่งมีวาจาตอบไป
พระมงกุฎนั้นบุตรนางโฉมยง / องค์น้อยนั้นเราชุบให้
ชื่อพระลบอนุชาผู้ร่วมใจ / อรไทเลี้ยงรักเสมอกัน
เล่าพลางสงสารพระสี่กร / มาทนเทวษทุกข์ร้อนโศกศัลย์
จำกูจะช่วยพระทรงธรรม์ / คิดแล้วท่านนั้นก็กลับมา ฯ

Meter 100

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 101

๏ ครั้นถึงจึ่งแถลงแจ้งความ / ว่าองค์พระรามนาถา
วอนกูผู้เป็นอัยกา / ชลนาคลอเนตรแล้วโศกี
จงฟังตาว่าสีดาเอ๋ย / อย่าโกรธนักเลยนะโฉมศรี
ดีกันเสียเถิดนะเทวี / กูนี้จะได้จำเริญฌาน ฯ

Meter 102

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 103

๏ เมื่อนั้น / นางสีดาเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังวาจาพระอาจารย์ / ยอกรมัสการแล้วตอบไป
พระองค์ไม่เห็นความแค้น / แสนเทวษปิ้มเลือดตาไหล
สั่งให้ฆ่าฟันไม่อาลัย / ว่านอกใจเป็นคนกาลี
ไฉนมากลับกล่าวฉะนี้เล่า / จะคืนรับเข้าบุรีศรี
พระอัยกาจงได้ปรานี / ไปถามพระจักรีให้แจ้งการ ฯ

Meter 104

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 105

๏ เมื่อนั้น / พระมุนีผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังจึ่งตอบเยาวมาลย์ / รำคาญว่ายากเวทนา
มาใช้กูเล่นเช่นเรือจ้าง / สองข้างหากนั่งเป็นสุขา
หลานเอ๋ยไม่ปรานีตา / ว่าแล้วลีลาจากกุฎี ฯ

Meter 106

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 107

๏ ครั้นถึงจึ่งว่าดูก่อน / หลานพระสี่กรเรืองศรี
สีดาเขาว่าพระภูมี / ว่าเขาไม่ดีนอกใจ
สั่งให้พระลักษมณ์มาฆ่าเสีย / จะคิดว่าเป็นเมียก็หาไม่
แล้วจะกลับมารับด้วยอันใด / เออจะแก้กระไรให้ว่ามา ฯ

Meter 108

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 109

๏ เมื่อนั้น / พระสุริย์วงศ์องค์นารายณ์นาถา
ฟังพระมุนีผู้ปรีชา / กราบกับบาทารำพึงคิด
ถึงที่ทำโทษอัคเรศ / แสนเทวษดั่งศรมาเสียบจิต
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มอยู่ด้วยพิษ / ทรงฤทธิ์จึ่งตรัสตอบไป
อันความผิดข้าผิดมาทั้งนั้น / จะดึงดันว่าชอบก็หาไม่
อันโยมนี้ไม่มีที่เห็นใคร / พระองค์จงได้ปรานี
นิมนต์เข้าไปว่ากล่าว / โน้มน้าวอ้อนวอนมารศรี
ให้ข้าได้พบกับเทวี / เห็นทีจะคลายโกรธา ฯ

Meter 110

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 111

๏ เมื่อนั้น / พระมหาอาจารย์ฌานกล้า
ได้ฟังถ้อยคำพระรามา / หัวร่อร่าร่าแล้วตอบไป
ทั้งผัวทั้งเมียมาใช้กู / จะจำวัดสักครู่ก็ไม่ได้
ว่าแล้วลุกขึ้นทันใด / กลับไปอรัญกุฎี ฯ

Meter 112

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 113

๏ ครั้นถึงจึ่งบอกนางสีดา / ซึ่งเอ็งใช้ตาผู้ฤๅษี
ไปว่าแก่องค์พระจักรี / บัดนี้รับผิดมาทั้งนั้น
กูเห็นเป็นน่าเอ็นดูนัก / ชลเนตรนองพักตร์โศกศัลย์
ง้องอนวอนว่ารำพัน / จะขอพบปะกันกับสีดา
หลานเอ๋ยคืนคิดถึงความหลัง / จงฟังคำกูผู้เฒ่าว่า
ตัวเจ้าเป็นเทพมารดา / แก่หมู่เทวาสุราลัย
หวังจะช่วยบำรุงไตรดาล / มิให้เกิดกาลกุลีได้
พระรามร้อนก็จะร้อนภพไตร / อดใจเสียเถิดนางเทวี ฯ

Meter 114

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 115

๏ เมื่อนั้น / นวลนางสีดามารศรี
ได้ฟังถ้อยคำพระมุนี / ว่าพระจักรีภัสดา
รับโทษว่าได้ทำผิด / พระทรงฤทธิ์เศร้าโทมนัสสา
ให้คิดถึงคุณแต่หลังมา / ทั้งเกรงองค์อัยกาเป็นพ้นไป
จำเป็นจะให้พระทรงสังข์ / มายังศาลาที่อาศัย
ฟังดูจะว่าประการใด / ที่ในถ้อยคำพระจักรี
คิดแล้วประณตบทบงสุ์ / กราบลงแทบบาทพระฤๅษี
ถอนใจเป็นครู่ไม่พาที / เทวีก็รื้อรำพึงคิด
ถึงราชอาญาอันสาหัส / ให้แค้นขัดอัดอั้นตันจิต
เป็นมิให้ขอเห็นพระทรงฤทธิ์ / แต่สุดคิดจึ่งว่าด้วยจำใจ
อันความอายความแค้นนี้หนักนัก / แต่หลานรักจักขัดก็ไม่ได้
นิมนต์พระองค์จงออกไป / บอกให้พระรามเข้ามา ฯ

Meter 116

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 117

๏ เมื่อนั้น / พระมหาดาบสพรตกล้า
ได้ฟังจึ่งว่าเออสีดา / ตาจะฉันเภสัชเสียสักคำ
แล้วยกเอาครกมาตำหมาก / ใส่ปากพลางเคี้ยวยํ่าย่ำ
ถือไม้เท้าง่าเป็นท่ารำ / พึมพำออกไปจากกุฎี ฯ

Meter 118

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 119

๏ ครั้นถึงจึ่งแถลงแจ้งความ / ดูก่อนพระรามเรืองศรี
นวลนางสีดาเทวี / ให้กูนี้มาพาเข้าไป ฯ

Meter 120

[ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา]

Stanza 121

๏ เมื่อนั้น / พระจักรีผู้มีอัชฌาสัย
ฟังพระอาจารย์สำราญใจ / ดั่งได้สวรรค์ชั้นฟ้า
จึ่งสั่งอนุชาทั้งสามองค์ / เจ้าจงเกณฑ์พลซ้ายขวา
ให้ตั้งสุวรรณพลับพลา / ที่ชายป่าแทบเชิงคีรี
สั่งเสร็จเสด็จยุรยาตร / งามวิลาสดั่งท้าวโกสีย์
กรายกรย่างเยื้องจรลี / ตามพระมุนีเข้าไป ฯ

Meter 122

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 123

๏ เมื่อนั้น / พระดาบสผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นถึงที่อยู่นางอรไท / ทำไอแล้วกล่าววาจา
ผัวเมียจงอยู่พูดกัน / ให้เกษมสันต์หรรษา
ทีนี้อย่ารบกวนตา / ให้เวทนาลำบากกาย
เมื่อว่าให้ดีเสียด้วยกัน / ยังดึงดันโกรธแค้นไม่รู้หาย
จนกูนี้เหนื่อยแทบตาย / ใช้ทั้งสองฝ่ายสบายใจ
แต่กลับเข้ากลับออกถึงสามหน / จะสวดมนต์ภาวนาก็ไม่ได้
ว่าเท่านั้นแล้วก็คลาไคล / สองกุมารตามไปยังกุฎี ฯ

Meter 124

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 125

๏ เมื่อนั้น / พระหริวงศ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
นั่งลงตรงพักตร์เทวี / ภูมีทอดทัศนาการ
พินิจพิศองค์นงลักษณ์ / อัคเรศผู้ยอดสงสาร
ดั่งดวงจันทร์จำรัสชัชวาล / ลมพานเมฆมิดปิดไว้
เสื่อมเศร้าส่งศรีสิริลักษณ์ / ดวงพักตร์ผิวพรรณหมองไหม้
ซูบผอมผิดทรงอรไท / ด้วยตกไร้ได้ทุกข์ทรมา
นิจจาเอ๋ยเจ้าเคยอยู่วัง / พร้อมพรั่งอนงค์ซ้ายขวา
เครื่องต้นเครื่องทรงอลงการ์ / ภูษายี่ภู่เขนยนอน
โอ้น่าสงสารเจ้าเพื่อนยาก / แสนลำบากจากสุขสโมสร
เป็นวิบัติให้พลัดพระนคร / พระสี่กรคิดพลางทางโศกี ฯ

Meter 126

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 127

๏ เมื่อนั้น / นวลนางสีดามารศรี
เหลือบแลเห็นองค์พระจักรี / ภูมีทรงโศกโศกา
จึ่งยอกรถวายอภิวาทน์ / พระตรีภูวนาถนาถา
ชลเนตรคลอดวงนัยนา / กัลยาอัดอั้นตันใจ
ความแค้นเป็นแสนสุดจิต / ดั่งเพลิงพิษติดทรวงลามไหม้
ผันผินพักตร์เสียไม่แลไป / อรไทมิได้พาที ฯ

Meter 128

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 129

๏ เมื่อนั้น / พระหริวงศ์องค์นารายณ์เรืองศรี
แสนสวาทในราชเทวี / ภูมีรับขวัญแล้วบัญชา ฯ

Meter 130

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 131

๏ น้องเอยน้องรัก / เยาวลักษณ์ผู้ยอดเสน่หา
ความพี่พิศวาสกัลยา / แก้วตาย่อมแจงประจักษ์ใจ
เป็นเหตุทั้งนี้ก็เพราะกรรม / เวราเราทำมาซัดให้
ให้พี่นี้คลุ้มคลั่งไป / จนได้พิฆาตฟาดฟัน
เดชะความสัตย์ของน้องรัก / เจ้าลักษมณ์จึ่งฆ่าไม่อาสัญ
ทั้งบุญโอรสอยู่ในครรภ์ / ประกอบกันประจักษ์ทั้งโลกา
ตั้งแต่วันนั้นคุ้งวันนี้ / มีแต่เศร้าโทมนัสสา
ฝ่ายสามสมเด็จพระมารดา / ก็โศกากริ้วโกรธพี่นัก
ว่าเสียแรงเป็นองค์อวตาร / ไม่ตริการชอบผิดเบาหนัก
จะหาไหนได้เหมือนนงลักษณ์ / พระเสาวนีย์รํ่ารักทุกวันไป
ครั้นสิ้นกรรมนำเสี่ยงสินธพ / จึ่งพบโอรสพิสมัย
รู้ว่าเจ้าไม่บรรลัย / ก็ดีใจเป็นพ้นคณนา
โทษพี่นี้ใหญ่หลวงนัก / น้องรักจงอดโทษา
ขอเชิญเยาวยอดวนิดา / คืนครองสวรรยาธานี ฯ

Meter 132

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Source Colophon

Source: Vajirayana Digital Library, บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๑๐๘.

Canonical source URL: https://vajirayana.org/บทละครเรื่องรามเกียรติ์/สมุดไทยเล่มที่-๑๐๘

The source page metadata gives the page title as สมุดไทยเล่มที่ ๑๐๘, text type as Text, and page description beginning ๏ เมื่อนั้น พระมงกุฎฤทธิรงค์ทรงศร. The source unit extracted here contains 0 proems, 66 stanza blocks, 458 stanza rows, 0 cue blocks, and 66 meter or word-count notes.