Good Works Translation from Thai

This is the one-hundred-ninth สมุดไทย unit of the Rama I Ramakien as published by the Vajirayana Digital Library. It follows Sita refusing Rama's plea to return, Rama asking instead for Mongkut and Lop, Sita reluctantly entrusting the boys to him, the princes' farewell to Sita and Wachamruek Rishi, Rama and his brothers accepting the boys, Hanuman asking forgiveness, the return through the forest to Ayutthaya, the city welcoming the princes, the three royal mothers learning Sita survived, and Rama arranging attendants and companions for his sons.

Translation

Sita Gives the Princes to Rama

[16 words]

Then lovely Sita, dear as life, heard and grew still more bitter. She answered the royal command: "How can this be, mighty lord, that you contrive to speak only sweet words? When Thotsakan stole me to the demon city and kept me outside the royal city, with countless guards around the flower garden, you sent the son of the Wind, and he learned clearly whether things were evil or good. After the war, I entered the fire before you, and all the gods were witnesses. The whole world saw it, and then you received me back. Even after that, suspicion did not end; doubt and disgust returned. This time I have suffered alone in the wilderness. I found the holy sage and took shelter, gathering fruit for food. There was no one to guard or care for me, and it has lasted as long as ten years. There are forest hunters, siddhas, beings of divine power, scholars, and rishis; your heart will doubt me a thousand times more than when I lived in Lanka. You are a glorious emperor, not lacking chief queens on left and right. I am a vile woman. Find another and do not let me trouble your lotus feet."

[8 words]

"Dearest beloved, young woman dear beyond all," he said, "jewel of my eyes, do not kill me with words. If you have no mercy or care left, take this jeweled sword and kill me, so your anger and wrath may be gone, and I will take leave of you and die. To seek another woman like you, even if I died and were born again, would not be possible. Heavenly flower, medicine of my heart, remember the hardship and poverty we endured together. I accept the fault where I was wrong, and I have also done many good things. Pity me a little, lovely woman; do not let my life end."

[14 words]

Then Sita, dear beyond all, heard his sweet words and answered: "Are your words not enough, mighty lord? You are clever at making explanations. They are sweet as nectar mixed into the heart, but who could know them fully? Alas, thinking of it, it is almost laughable, though laughing would offend your feet. Because you see me as vile and wicked, you speak with deceit. I am a woman and have never killed anyone; righteous lord, do not invent such thoughts. If I could act as your sky-ruling majesty does, my heart would not be so painfully troubled. Born in this life, I have karma; how far must it lead and repay old enmity? If our merit together is ended, then let it be ended. I will keep my face lowered here in the forest, entrusting myself to the great holy sage until life ends, the three of us, mother and sons, together in the leaf-hall. Mighty lord, return to your city. Do not concern yourself with a vile woman who will only shame your feet hereafter."

[8 words]

"Heart of my heart," he answered, "beloved woman, you are the mother of the gods. Why speak like this, heavenly queen? When the gods invited you to incarnate with me, it was so you would be a leader of the world, destroying cruel asuras and making happiness smooth and cool through all ten directions. Only karma followed and made us separate and dwell apart. If I suffer, all three worlds suffer too. Jewel of my eyes, lovely one, life of the city, listen to what I say."

[12 words]

Then lovely Sita answered Phra Chakri's command: "All that you say is mistaken. When you were first angry and ordered the killing, righteous lord, you did not think like this. Only because I did not die can you come and speak now. If I listened to the royal words, the whole world would despise me. My thought, mind, and wisdom are exhausted, because I am ugly and ruined. I am wicked in every way, worse than all women in the three worlds. I am no longer worthy to sit beside Phra Harirak. Like bad blood that has left the body, how could I be returned and called good? As for royal Ayutthaya, lord of the sky, I do not ask to see it again. I ask only to bow to the three beloved royal mothers. Please show mercy and tell your mother this."

[14 words]

Then the radiant jeweled discus-lord heard the queen's words, which cast him off and cut him away. His heart and breast tightened as if poisonous fire were burning a log. He no longer knew what to say or how to plead, and sat silent, thinking. "Sita holds truth in speech; among all women on earth there is no second like her. She is like letters of gold carved in stone; if she is wounded, how will she listen? No. I will soften my plea and ask only for the two beloved sons. I will take them into the city first, leaving her lonely and sad. It is the nature of women throughout the three worlds that they cannot cut away love for children. Her anger will fade through longing, and then I can invite her into the city." Having thought this, he spoke gently: "Dearest woman, even if you will not return to the city, let me take the two lovely sons to look on them in place of you, to continue the line of the great lord, subdue unrighteous enemies, and support the world."

[10 words]

Then young Sita, dear beyond all, heard the avatar's command and answered: "My beloved sons are not your offspring. Look carefully and see clearly in their faces: their forms do not resemble the discus-bearing lord; they are like the side of Thotsakan the yaksha. Why should they enter the city, when their mother too is not good? These princes are sons of a condemned woman; they are not fit for you to favor and raise in splendor. When they were taken out to be killed and beaten, the whole city knew it. If I give them to you, you may suddenly become angry again and, without questioning, order them killed. The lives of my sons would end."

[12 words]

Then Narai of the solar line heard the lovely woman's words, and his chest burned as if filled with fire. He spoke sweetly: "Dearest beloved, jewel of my eyes, how can you have no pity and cut me off like this? I have begged and bent myself so much, alas, yet you do not think of pitying me. O heart, why should I live, weighing down the earth for no need? My birth in an emperor's line is wasted; I have no welfare or peace and am like a common slave, suffering and tormented in heart. If I return to the city, I will be ashamed before the people; every man and woman will laugh. I would rather die than return to the victorious city. I will perish beside this hut. Stay as you wish, Sita. Dear one, do not hold enmity against me. Our merit and karma together end today." Speaking so, the king grieved.

[14 words]

Then Sita, dear beyond all, heard her husband grieving and lamenting. Her spirit trembled, and she thought: "Phra Chakkrit incarnated to destroy unrighteous beings who were thorns to the earth. The gods, heavenly beings, and siddhas are happy everywhere because of him. Prince Mongkut is also a child of the avatar, destined to continue the solar line according to radiant Vaikuntha, to become crown of Ayutthaya and rule the city, continuing the divine line. If I refuse to give him, Narai will die." Having thought this, she bowed her joined hands. "Righteous lord, do not grieve. These two young sons are like the left and right eyes of your servant. I give them beneath your feet; let your royal spirit not be offended." Having said this, the lovely woman called her two beloved sons: "Children, come to your mother and offer homage to the four-armed lord."

[2 words]

Then the two battle-brave princes heard their royal mother and came out together on foot.

[2 words]

When they arrived, they bowed at the feet of their royal father and mother, and both royal parents rejoiced.

[8 words]

Then the radiant avatar saw his two mighty sons and was glad and happy, as if Indra, crown of the gods, had presented him with a pair of diamond wheels. He held the two royal sons, embraced them, kissed them, and stroked them again and again. He gazed at Phra Mongkut's face with immeasurable love and affection, then looked at his younger brother Phra Lop, and his joy multiplied. Calling back their spirits, he glanced at the chief queen. Tears fell at once, and the king sighed deeply.

[8 words]

Then Sita, dear beyond all, looked at her two sons with longing and spoke: "O beloved children, left and right eyes of your mother, this time you will leave your mother's breast, and your royal father will take you into the city. If I did not give you, the lord above my head would be offended. Brothers, go well. May no sickness, danger, or cruel harm touch you. As for your mother, I will endure hardship and difficulty in the forest, depending on your grandfather and teacher." The young woman gave these commands while grieving.

[8 words]

Then the two royal sons heard their royal mother. Their spirits trembled, and they stood stunned. Joy and pain were equal, and they could not hold back tears. They bowed and spoke with longing: "Your sons have never been far from Mother. Mother and sons have suffered terribly and taken shelter with the rishi, living together every day and night. How can we part from your feet? We have not yet repaid your kindness, the mercy by which you cherished and raised us. Our revered grandfather too will be filled with pain and longing."

[8 words]

Then Sita, dear beyond all, heard them and sighed. She said: "O my life, dearest sons, your mother has reached the end of thought and wisdom and cannot oppose the command of the avatar. Do not grieve so deeply for your mother, beautiful ones. This is not a death-parting. Be faithful to your father. You are children of the discus-armed lord, fierce in power and skilled in the bow. You will continue the line of the four-armed lord in the city of Ayutthaya."

[10 words]

Then the two royal sons could not oppose their mother's words. Their grief and weeping grew. "O mother. You will grieve for us two. You will endure suffering day and night, growing thin from sorrow. Even if we gain a heavenly city to rule, we will have no joy; we will drink tears always because we are far from our mother's feet. O Lop, jewel of my eyes, this is karma from a former time. We do not know what to think or where to turn. Alas, what shall we do? Our suffering this time is like a broken heart." Speaking so, the two lovely princes pressed down their faces and grieved.

[12 words]

Then Narai of the solar line saw his sons weeping in love for their mother, and the sky-ruling lord's heart was sad and tender. He lifted them onto his lap, kissed their faces, dried their tears, called back their spirits, and comforted them with longing: "Hearts of my heart, listen to your father. Your father and your mother are bound together in love as life itself, companions in happiness and suffering. We suffered terrible hardship together in the forest, but past enmity caught up with us and led by chance to my ordering harm against the lovely woman. I accept the fault where I was wrong. You may think there is no mercy in me. Yet suffering beyond suffering has weighed on my heart, and seeing you has revived my life. I will take my beloved sons into the city to attend the three beloved grandmothers. If you think of your mother, then return to her. Do not grieve and long."

[4 words]

Then the two battle-brave princes heard their royal father's gracious speech. It was like heavenly nectar pouring down, cooling both body and head. They raised joined hands in homage and did not know how to answer the royal command.

[16 words]

Then young Sita, beloved beyond all, heard the avatar comforting her sons and gave her royal instruction: "Two dear ones, most beloved of your mother, you will go with your father. Jewels of my eyes, do not be careless. Attend him morning and evening without fail. Think carefully about royal business and give attention to it. The three royal grandmothers are the victorious parasols that crown the city. Strive to serve them, devoted at their feet. Let nothing be stained. Be faithful at all times. Entrust yourselves to your three uncles, so they will love you. Be kind and careful toward ministers, officers, soldiers, and all people inside and outside. Whoever deserves reward, help present it. In war, do not fear death. Maintain honor and renown on earth. Act according to the solar line of the bow-bearing lord, so the people may live in happiness and splendor. Children, remember your mother's words. Only excellence will come from them. You will be a cool jeweled parasol over the world, surpassing other kings, and enemies and harmful ones will be destroyed. Beloved sons, go in lasting welfare."

[2 words]

Then the two battle-brave princes heard their royal mother. They bowed their heads, received the blessing, and sighed.

[4 words]

Then great teacher Wachamruek sat in his forest hut, pulling his rosary and murmuring. When he saw that the sun was slanting toward evening, he took his staff and fan and came out to the four kings.

[6 words]

Then Narai of the solar line bowed at the feet of the glorious great ascetic and said: "I came and met this young woman, beloved beyond all, because grandfather cared for her. That kindness is great beyond measure. I, your grandson, have done wrong and begged forgiveness, yet she has cut off your servant at the feet. She has given only these two sons to go into the city with me."

[6 words]

Then Prince Mongkut, the elder child, and Phra Lop his younger brother saw their grandfather and were overcome with longing. They bowed at his lotus feet, both weeping and sobbing, and said: "Your grandchildren take leave to go to the city of Ayutthaya. We entrust our revered mother, who gave us birth, to you. Please show mercy, and let no danger or calamity happen to her."

[6 words]

Then the wise and brave sage heard the two princes and pitied them. He comforted them: "Your mother is the duty of this old grandfather; I will protect her and not let danger oppress her. Grandsons, do not be troubled with longing." Having said this, he blessed them: "May your power shake the earth. May every enemy and danger through the world come into your hands."

[4 words]

Then the two splendid brothers bowed their heads, received the blessing, joined their hands, and bowed at the teacher's feet. Then they paid homage to their mother with sorrowful longing: "Remain well, our lady. Your servants at the lotus feet ask leave."

[10 words]

Then the jeweled discus-lord bowed at the feet of the great sage and spoke sweetly: "Sita, dear as life, stay well in the teacher's hall. As for me, I will take leave of you and return to royal Ayutthaya with the two victorious sons. Young woman, do not grieve." As he spoke and looked at the chief queen's face, the mighty lord was sorrowful. Tears crowded his eyes and his breast was choked. With his right hand he led radiant Phra Mongkut, the chief royal son; with his left he led Phra Lop. The sage followed them.

[2 words]

When they reached the golden pavilion, he invited the great teacher to sit on the shining seat, and the lord of the earth bowed with joined hands.

[10 words]

Then the wise and brave rishi said, "Avatar, I pity my grandsons. These two have lived with me, roaming and playing in the forest from childhood until they grew. They do not understand royal business. If they make mistakes, teach them, for their understanding is still young. They will continue your solar line as a victorious pillar and crown of the world. I also entrust them to the three younger brothers of the discus-bearing lord. Be tender to the two beloved grandsons as to sons dear in your own bodies. Show mercy and no hatred. They are orphaned from their mother; they see only their royal father and the three of you, their uncles. If you show mercy, they will live in lasting happiness."

[12 words]

Then Phra Kritsanurak, bearer of the bow, and his three mighty younger brothers heard the holy ascetic's beautiful words. Each bowed at his lotus feet and answered the sage sweetly: "Do not suffer anxiety. Remain in lasting happiness. We love the two royal princes as the pupils of our eyes. Even if they desired the moon and stars in the sky, we would bring them. Even a mansion of gods and heavenly beings, if they liked it, would not be withheld. But please show mercy. We entrust Sita, dear as life, to you. Let her dwell in lasting happiness; help turn and soften the queen. If anger and wrath end, it will be through the merit-power of the rishi, and all of us brothers will have happiness hereafter."

[10 words]

Then the great teacher heard and answered at once: "As for lovely Sita, she is mother to all gods and heavenly women. She is like a diamond fallen to earth; do not doubt that she has any stain. I will help speak to the lovely woman. Discus-bearing lord, do not let your splendor dim. I will care for the queen and not let her suffer. Go in welfare, all six kings together. May enemies not resist your power, and may your glory spread through the three worlds." When the teacher had blessed them, he looked with affection at his grandsons and could hardly go, but at last he had to take leave of the lord of the earth and return to the hut.

[10 words]

Then radiant Phra Phrot, Phra Lak, and mighty Phra Satrut rejoiced as if they had gained the treasures of heaven. Each lifted his beloved nephews, kissed their faces with affection, called back their spirits, delighted in them, and spoke in lamenting love: "Alas, your uncles did not know you, precious beloved ones. We were deluded into fighting you and almost died; only merit kept life from ending. The gods helped protect you too, hoping to make wonder in every direction. You are worthy children of the avatar: skilled and expert in the bow, fit to be crowns of kings on earth, fit for the solar line of the discus-bearing lord, fit for the glory of the great lord, and fit to be pillars sustaining the world."

[6 words]

Then the two gracious princes bowed at the feet of the three lords and spoke with faithful hearts: "Because you have shown mercy, your kindness rises above our heads. We are children and fought you; this fault is beyond counting. Mighty lords, please forgive the fault of your servants at your feet. Do not let it become enmity against your beloved nephews."

[4 words]

Then the three solar-line kings, bearers of the discus-line, heard and were deeply glad. Love increased beyond measure. They gave gracious command: "Jewels of our eyes, why should your hearts be troubled? Your uncles hold no fault against you."

[10 words]

Then Phraya Anuchit the great soldier, Sumanthan the minister, officers inside and outside, were all joyful. They bowed at the feet of the children of Phra Hariwong in crowds before the pavilion, praising their power and merit. The monkey lord, son of the Wind, embraced the feet of radiant Phra Mongkut and said with joy: "Your servant did not understand that you were a child of the discus-armed lord. I entered the fight harshly and crudely. Please grant mercy. Forgive the fault of your servant, and do not hold anger in the future. I will serve beneath your feet until life ends."

[8 words]

Then radiant Phra Mongkut heard the son of Phra Phai speak and answered with gladness: "In battle, why should one hold fault or keep account? Each side aims for victory; that is the way of the world. Whoever has power and fine weapons shows courage in combat. You and I both had power, but we did not know one another. Do not think with resentment, doubt, disgust, or hatred. Be a companion serving beneath the righteous lord's feet until life ends."

[6 words]

Then wise and brave Phra Chakri saw his three victorious brothers and powerful Phraya Hanuman showing love for the two royal sons, and the glorious lord was deeply glad. He gave royal command to Sumanthan the minister: "It is time to dismiss the army and return into the royal domain. Prepare horses, chariots, elephants, and all soldiers in readiness."

[2 words]

Then Sumanthan, the chief minister, received the command of the mighty lord, bowed, and hurried out.

[2 words]

They arranged everyone by division and corps, setting lines on left and right. The royal procession was put in order, complete according to Phra Chakri's command.

[4 words]

Then radiant Phra Hariwong invited his three younger brothers, companions of his life, and his two splendid royal sons to bathe and dress in jeweled splendor, beautiful like gods in the sixteen heavens. They came together to mount the chariot.

[2 words]

The two princes rode on the chariot of their radiant father, and the army was moved forward through the forest road.

[Forest Viewing]

[16 words]

As they traveled, the glorious lord admired his sons, yet was sad and sorrowful, thinking constantly of young Sita. He forced his face to look out at the trees and birds in the forest, pointing with his hand and telling the two princes to look. Phra Mongkut said, "O beloved younger brother, look at the mynas nesting with their chicks in a pair, like our beautiful mother raising us from childhood." The royal father saw gulls and thought again of the beloved chief queen: "Alas, by now Sita must be crying for her sons in longing." Phra Lop saw a golden peacock parted from its mother and crying pitifully; he pointed it out to his dear elder brother, saying, "It is like us, far from our mother's breast." The discus-bearing lord saw a pheasant as if calling to Sita, his beloved, and sighed, longing for the queen. Phra Mongkut heard the karavika bird cry and said, "Beloved Lop, the sound is like our mother's voice calling us at the hall." The jeweled discus-lord saw a solitary bird and felt again his separation from the beloved woman. The king grew more shaken in spirit and urged the troops toward the victorious city.

[6 words]

Then the men and women of the city, lesser and greater, learned that the lord of the three worlds had gone to capture the battle-brave princes, and that they were not enemies or rebels but his own royal sons. Now the righteous king was receiving his children into the city. Everyone rejoiced, rich and poor alike, telling one another in loud excitement and running to wait and see the mighty lord.

[10 words; dialogue]

They sat packed along the lines of the road, crowded thickly beyond counting. If things fell from their hands, they did not care; they kept their eyes fixed in wonder. They saw the ordered procession pass through the city gate in pairs, bright and beautiful, with victory flags and standards between the lines, splendid royal insignia and fly-whisks. Beautiful were the chariots and tenfold troops; beautiful was Phra Chakri bearing the bow; beautiful were the two sons like moons; beautiful was mighty Phra Phrot to the eye; beautiful too were noble Phra Lak and Phra Satrut, like painted images. All were beautiful, fitting the line of the great lord; beneath the sky no one could equal them. Everyone offered victory blessings, raised joined hands, shouted praise, and wished them eternal happiness as the parasol sheltering the world.

[4 words]

Then Narai of the solar line, radiant in glory, arrived at the royal city with the ministers and army. He halted at the jeweled landing platform, took the hands of his two sons, and went up to attend his royal mothers. His three younger brothers followed.

[2 words]

They sat near the lotus feet, each bending the head in homage to the three royal mothers inside the celestial palace.

[12 words]

Then Lady Kausuriya, dear beyond all, young Lady Kaiyakesi, and noble Lady Samut Thewi saw Rama and his three younger brothers bringing the two splendid princes, whose beauty through all their bodies had no equal in the three worlds. Looking carefully at their form, the princes seemed like the avatar himself. Their forms were strangely alike and not different. They asked the bow-bearing lord, "Beloved powerful son, you and your young brothers went after cruel enemies. Is the war finished, and have you returned to the great royal palace? These two princes are beautiful like sons of Indra. Both are little and lovable, with no compare. Whose land, name, and lineage are theirs, and from where did you bring them?"

[16 words]

Then radiant Phra Harirak heard his royal mothers, raised joined hands, and answered: "Your son followed out into the forest and fought with the two princes. Weapon and arrow could not overcome the other. In doubt, I asked their lineage, names, and home. Then it became clear that lovely Sita had not died when Lakshmana struck. She had taken refuge and served great teacher Wachamruek at his forest hut in Kalawat, and there she gave birth to royal sons. By the merit of the great ascetic, no harm or illness touched them. They grew in power and glory until their age reached ten years. The elder is named Mongkut, the child born from the beautiful woman's womb. Lop is also the queen's son, made alive by the sage as younger brother. Your son and the woman met, but however much I pleaded and comforted her, she was angry and cut me off, refusing to come. In the end I asked for the two beloved sons, and the lovely woman had no choice but to give them." Speaking so, the lord thought of her with longing and pressed his face down in grief.

[12 words]

Then the three beautiful royal mothers heard Phra Chakri's words and were filled with joy. They embraced the two solar-line princes, each lifting them onto her lap, calling back their spirits and kissing them with love. Then the women spoke: "So little, and yet you have such power, with fierce magic arrows sounding through the worlds. You are worthy of the line of the victorious great lord. When your father ordered your mother killed, we three grandmothers did not know. Only when dawn broke did we learn the matter, and we were shocked as if our heads had been cut off, as if King Death had struck us. We thought her life had ended, and we pitied and longed for her every night and day. By the merit of former good deeds her life did not end. How did your mother live in the forest, suffering hardship?"

[12 words]

Then the princes, tender in heart, sobbed and answered: "Our mother's poverty was bitter, full of grief, suffering, hardship, and wilderness life, until her body became thin, sad, and faded. She did not even have a cloth to lie on. When our royal father received your servants at his feet and brought us from the forest hut, our mother grieved and wept. Now she is alone, empty and lonely in heart, sorrowing in the forest. She sees only our holy grandfather. Alas, from birth we have never been free from grief. At first we lacked a royal father. Now that we have taken refuge at our father's feet, we are orphaned and separated from our mother." Speaking so, the two princes sighed, tears flooding their eyes, pressed down their faces, and sobbed as if life would end.

[10 words]

Then the three royal grandmothers, dear beyond all, heard and embraced the princes, lamenting in grief: "O Sita, our child, why have you endured such heavy hardship? You once lived always in royal happiness in the city of power, with wealth, rank, attendants, and noble women serving you every day and night, fanning you in rows. Wherever you went, servants were gathered; you rode in a splendid palanquin. Now you have gone to live in the forest, enduring every kind of pain and hardship. It is wasted that you were born in the lotus line, to suffer such sorrow without deserving it. O heart, what shall we do?" Speaking so, they sobbed and wept.

[6 words]

Then Narai, lord of the Hari line, saw his three royal mothers and his sons grieving together in love. His heart sank; he thought of the lovely queen, his beloved wife, and his heart burned like doomsday fire. The righteous lord almost lost consciousness. Then he bowed and took leave, led both sons by the hand, and moved gracefully to the splendid jeweled palace.

[8 words]

He lowered himself onto the throne, shining with pearls, and commanded skilled Sumanthan and the inner palace officers: "Arrange royal women of the solar line, loyal and gracious, one hundred twenty-eight young women, to be nurses for my sons. Arrange a thousand honored women to serve them, and also beautiful young princes, sons of the great ministers and officers, sixteen thousand in all, all ten years of age, for my victorious sons."

[2 words]

Then Sumanthan, wise and brave, and the palace women received the royal command, bowed at the lotus feet, and hurried away.

[4 words; dialogue]

Inside, they selected royal women and arranged honored women. Outside, they gathered the sons of ministers, all ten years old. When everything was complete according to the royal command, they brought the princes and women to present them in the throne hall.

Colophon

This Good Works translation was made from the Thai source text of บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๑๐๙, in the Vajirayana Digital Library edition. The translation keeps Thai royal and mythic names in a light English transliteration while preserving familiar Sanskritic identities in the source colophon and cross-traditional names where applicable: Phra Rama / Phra Chakri / Phra Chakkrit / Phra Harirak / Phra Narai as Vishnu or Rama, Sita, Thotsakan, Hanuman / Phraya Anuchit / son of the Wind, Phra Mongkut, Phra Lop / Lava, Phra Lak / Lakshmana, Bharata / Phra Phrot, Shatrughna / Phra Satrut, Sumanthan, Wachamruek Rishi, Kausuriya, Kaiyakesi, Samut Thewi, Ayutthaya, Lanka, Kalawat forest, Vaikuntha, and the sixteen heavens.

The English is a complete prose rendering of this source unit. The stage/meter cues are preserved as bracketed cues rather than treated as narrative speech.

Source Text

Stanza 1

๏ เมื่อนั้น / นวลนางสีดามารศรี
ได้ฟังคั่งแค้นแสนทวี / จึ่งพาทีสนองพระโองการ
เป็นไฉนฉะนี้พระทรงฤทธิ์ / จึ่งประดิษฐ์คิดว่าแต่คำหวาน
เมื่อทศพักตร์ลักข้าไปเมืองมาร / ให้อยู่นอกสถานเวียงชัย
แล้วมีผู้พิทักษ์รักษา / รอบสวนมาลาไม่นับได้
พระองค์ใช้วายุบุตรไป / ก็แจ้งใจประจักษ์ว่าร้ายดี
เสร็จศึกก็ลุยเพลิงถวาย / เทวาทั้งหลายเป็นสักขี
ประจักษ์ทั่วโลกาธาตรี / ภูมีจึ่งรับข้ามา
ถึงเพียงนั้นยังไม่สิ้นกินแหนง / กลับแคลงรังเกียจกังขา
ครั้งนี้ตัวข้าเวทนา / ผู้เดียวอยู่ป่ากันดาร
พบพระสิทธาได้อาศัย / เที่ยวเก็บผลไม้เป็นอาหาร
ไม่มีผู้รักษาพยาบาล / ช้านานนับได้ถึงสิบปี
ย่อมมีพรานไพรนักสิทธ์ / สุราฤทธิ์วิทยาฤๅษี
ก็จะแคลงพระทัยพันทวี / ยิ่งกว่าอยู่ที่ลงกา
พระเป็นจักรพรรดิเรืองเดช / ใช่จะไร้อัคเรศซ้ายขวา
ตัวข้านี้คนชั่วช้า / หาอื่นอย่าให้เคืองบทมาลย์ ฯ

Meter 2

[ฯ ๑๖ คำ ฯ]

Stanza 3

๏ สุดเอยสุดสวาท / นุชนาฏผู้ยอดสงสาร
เจ้าดวงนัยนายุพาพาล / อย่าประหารด้วยถ้อยวาที
ถ้าเจ้าสิ้นเมตตาอาลัยแล้ว / จงเอาพระขรรค์แก้วนี้ฆ่าพี่
ให้หายแค้นหายโกรธของเทวี / ก็จะลามารศรีบรรลัยไป
ซึ่งจะหานางอื่นให้เหมือนเจ้า / ถึงตายแล้วเกิดเล่าไม่หาได้
เจ้าดวงดอกฟ้ายาใจ / จงคิดถึงยากไร้ด้วยกันมา
พี่ผิดก็รับตามผิดมี / สิ่งดีพี่ก็ทำมาหนักหนา
เอ็นดูบ้างเถิดนางกัลยา / อย่าให้ชีวาวายปราณ ฯ

Meter 4

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 5

๏ เมื่อนั้น / นางสีดาผู้ยอดสงสาร
ได้ฟังมธุรสพจมาน / นงคราญจึงกล่าวตอบไป
น้อยหรือถ้อยคำพระทรงฤทธิ์ / ช่างคิดเจรจาแก้ไข
หวานฉ่ำดั่งทิพย์มาเจือใจ / ที่ไหนจะรู้เท่ามี
อนิจจาคิดคิดก็น่าสรวล / จะสำรวลก็จะเคืองบทศรี
เพราะเห็นข้าชั่วช้าอัปรีย์ / จึ่งแกล้งพาทีด้วยมารยา
เป็นหญิงไม่เคยฆ่าฟัน / พระทรงธรรม์อย่าคิดประดิษฐ์ว่า
แม้นทำได้เหมือนองค์พระผ่านฟ้า / ก็ไม่แสนเวทนาลำบากใจ
เกิดมาชาตินี้มีกรรม / จะนำสนองจองเวรไปถึงไหน
สิ้นบุญกันแล้วก็แล้วไป / จะก้มหน้าอยู่ในพนาวัน
ฝากตัวพระมหานักสิทธ์ / ไปกว่าชีวิตจะอาสัญ
สามคนแม่ลูกด้วยกัน / ที่ในพระบรรณศาลา
ขอเชิญพระองค์ผู้ทรงเดช / เสด็จคืนนคเรศดีกว่า
อย่ากังวลด้วยคนชั่วช้า / เครื่องจะขายบาทาสืบไป ฯ

Meter 6

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 7

๏ ดวงเอยดวงสมร / บังอรพี่ยอดพิสมัย
เจ้าก็เป็นมารดาสุราลัย / ว่าไยฉะนี้นางเทวี
เมื่อเทวาเชิญองค์เยาวมาลย์ / ให้อวตารมาด้วยพี่
เป็นประธานโลกาธาตรี / ล้างหมู่อสุรีพาลา
ให้แสนสุขสำราญราบรื่น / เย็นชื่นทั่วทศทิศา
หากกรรมนั้นติดตามมา / จึ่งนิราราศร้างห่างกัน
แม้นพี่ทุกข์ก็ทุกข์ทั้งแดนไตร / ไหนจะมีความสุขเกษมสันต์
เจ้าดวงนัยนาวิลาวัณย์ / ขวัญเมืองจงฟังพี่พาที ฯ

Meter 8

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 9

๏ เมื่อนั้น / นวลนางสีดามารศรี
จึ่งตอบบัญชาพระจักรี / ตรัสมาทั้งนี้เห็นผิดไป
เมื่อแรกโกรธาให้ฆ่าฟัน / ทรงธรรม์หาคิดฉะนี้ไม่
หากว่าไม่ม้วยบรรลัย / พระองค์จึ่งได้มาเจรจา
ครั้นจะฟังพระราชบรรหาร / ก็อัประมาณทั่วโลกแหล่งหล้า
สุดคิดสุดจิตสุดปัญญา / ด้วยข้าเป็นคนทรลักษณ์
สารพัดจะชั่วไปทุกสิ่ง / ยิ่งกว่าฝูงหญิงทั้งไตรจักร
ไม่ควรคู่เคียงเรียงพักตร์ / องค์พระหริรักษ์สืบไป
เหมือนเลือดร้ายออกจากอินทรีย์ / จะกลับคืนว่าดีกระไรได้
อันกรุงอยุธยาราชัย / ไม่ขอเห็นแล้วพระผ่านฟ้า
แต่ข้าขอถวายชุลีกร / สามพระมารดรเสน่หา
ข้อนี้พระองค์จงเมตตา / ช่วยทูลกิจจาพระชนนี ฯ

Meter 10

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 11

๏ เมื่อนั้น / พระจักรรัตน์แก้วเรืองศรี
ได้ฟังวาจานางเทวี / พาทีสลัดตัดรอน
ให้อัดอั้นตันทรวงดวงจิต / ดั่งเพลิงพิษร้อนรุมสุมขอน
สุดรู้สุดคิดจะว่าวอน / ภูธรนิ่งนึกตรึกตรอง
อันสีดาครองสัจวาที / หญิงทั้งธาตรีไม่มีสอง
ดั่งศีลาจารึกเส้นทอง / ได้ขุ่นข้องหรือจะฟังวาจา
อย่าเลยจะผ่อนวอนขอ / แต่พระหน่อทั้งสองเสน่หา
เข้าไปไว้ก่อนในพารา / ให้กัลยาเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจ
ธรรมดาสตรีทั้งไตรจักร / มิอาจตัดความรักลูกได้
ที่เคียดแค้นก็จะหายด้วยอาลัย / จึ่งจะเชิญอรไทเข้าบุรี
คิดแล้วก็กล่าวสุนทร / ดูก่อนเยาวยอดสุดาพี่
ถึงเจ้าไม่คืนเข้าธานี / ขอลูกสองศรีวิลาวัณย์
ไปชมต่างพักตร์วนิดา / สืบวงศ์อิศรารังสรรค์
ปราบหมู่พาลาอาธรรม์ / เป็นจรรโลงโลกาสุธาธาร ฯ

Meter 12

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 13

๏ เมื่อนั้น / นางสีดาเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังบัญชาพระอวตาร / เยาวมาลย์ก็ตอบคำไป
อันลูกรักของข้าบาทบงสุ์ / จะเป็นหน่อพระองค์ก็หาไม่
จงดูให้ตระหนักประจักษ์ใจ / ที่ในนรลักษณ์พักตรา
รูปร่างไม่คล้ายพระทรงจักร / เหมือนข้างทศพักตร์ยักษา
จะเข้าไปไยในพารา / ทั้งตัวมารดาก็ไม่ดี
อันกุมารนี้ลูกคนโทษ / ไม่ควรโปรดจะเลี้ยงให้เป็นศรี
เมื่อเขาเอาออกไปฆ่าตี / ทั้งธานีก็รู้อยู่ทั่วกัน
แม้นข้าจะถวายพระองค์ / เกลือกทรงพระโกรธหุนหัน
ไม่ถามไถ่จะให้ฆ่าฟัน / ชีวันลูกข้าจะมรณา ฯ

Meter 14

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 15

๏ เมื่อนั้น / พระสุริย์วงศ์องค์นารายณ์นาถา
ได้ฟังถ้อยคำนางกัลยา / อุราร้อนรุมดั่งสุมไฟ
จึ่งมีมธุรสอันสุนทร / ดูก่อนเยาวยอดพิสมัย
ควรหรือแก้วตาไม่อาลัย / มาตัดรอนได้ถึงเพียงนี้
แต่เฝ้าวอนอ่อนง้อก็หนักหนา / อนิจจาไม่คิดเอ็นดูพี่
อกเอ้ยจะอยู่ไปไยมี / ให้หนักแผ่นปถพีไม่ต้องการ
เสียแรงเป็นวงศ์จักรพรรดิ / ไม่มีความสวัสดิ์เกษมศานต์
ดั่งคนชาติข้าสาธารณ์ / แสนทุกข์ทรมานลำบากใจ
จะคืนเมืองก็อายแก่ไพร่ฟ้า / หญิงชายถ้วนหน้าจะสรวลได้
สู้ตายไม่กลับเข้าเวียงชัย / จะบรรลัยอยู่ริมกุฎี
เจ้าค่อยอยู่เถิดสีดาเอ๋ย / ทรามเชยอย่าจองเวรพี่
สิ้นบุญสิ้นกรรมกันวันนี้ / ว่าพลางภูมีก็โศกา ฯ

Meter 16

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 17

๏ เมื่อนั้น / นางสีดาผู้ยอดเสน่หา
ได้ฟังสมเด็จพระภัสดา / โศกาครวญครํ่ารำพัน
ให้หวาดหวั่นวิญญาณ์รำพึงคิด / อันองค์พระจักรกฤษณ์รังสรรค์
อวตารมาล้างอาธรรม์ / ที่มันเป็นเสี้ยนสุธาธาร
อันหมู่เทวาสุรารักษ์ / นักสิทธ์เป็นสุขทุกสถาน
ฝ่ายพระมงกุฎกุมาร / ก็เป็นหน่ออวตารธิบดี
จะสืบสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร / ตามในไวกูณฐ์เรืองศรี
เป็นปิ่นอยุธยาธานี / ผ่านบุรีสืบวงศ์เทวัญ
แม้นว่าจะมิยอมถวาย / พระนารายณ์จะม้วยอาสัญ
คิดแล้วนบนิ้วบังคมคัล / ทรงธรรม์อย่าโศกโศกา
อันสองโอรสเยาวเรศ / ดั่งดวงเนตรข้าบาททั้งซ้ายขวา
ขอถวายไว้ใต้บาทา / ให้เคืองวิญญาณ์พระภูมี
ว่าแล้วจึ่งองค์นงลักษณ์ / ตรัสเรียกลูกรักทั้งสองศรี
พ่อจงมาหาชนนี / ถวายอัญชุลีพระสี่กร ฯ

Meter 18

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 19

๏ เมื่อนั้น / สองพระกุมารชาญสมร
ได้ฟังสมเด็จพระมารดร / พากันบทจรออกมา ฯ

Meter 20

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 21

๏ ครั้นถึงจึ่งประณตบทบงสุ์ / พระบิตุรงค์ธิราชนาถา
ทั้งองค์สมเด็จพระมารดา / สองราชื่นชมยินดี ฯ

Meter 22

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 23

๏ เมื่อนั้น / พระอวตารทรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นสองโอรสผู้ฤทธี / ภูมีเบิกบานสำราญใจ
ดั่งอมรินทร์ปิ่นเกศสุรารักษ์ / เอาคู่จักรวิเชียรมายื่นให้
จึ่งประคองสองราชบุตรไว้ / กอดจูบลูบไล้ไปมา
พระพินิจพิศพักตร์พระมงกุฎ / แสนรักสุดแสนเสน่หา
แล้วพิศดูพระลบอนุชา / ยิ่งโสมนัสสาพันทวี
รับขวัญพลางชำเลืองนัยน์เนตร / ดูองค์อัคเรศมเหสี
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงทันที / ภูมีสะท้อนถอนใจ ฯ

Meter 24

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 25

๏ เมื่อนั้น / นางสีดาผู้ยอดพิสมัย
ดูสองลูกยาก็อาลัย / อรไทจึ่งมีวาจา
โอ้ว่าดูก่อนพ่อทรามรัก / ดวงจักษุแม่ทั้งซ้ายขวา
ครั้งนี้จะจากอกมารดา / พระบิตุรงค์จะพาเข้าธานี
ครั้นแม่มิยอมถวายเล่า / พระผ่านเกล้าจะเคืองบทศรี
พี่น้องเจ้าไปจงดี / อย่ามีโรไคภัยพาล
แต่ตัวแม่นี้จะสู้ยาก / ลำบากอยู่ในไพรสาณต์
พึ่งพระอัยกาอาจารย์ / เยาวมาลย์สั่งพลางทางโศกา ฯ

Meter 26

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 27

๏ เมื่อนั้น / ทั้งสองพระโอรสา
ได้ฟังพระราชมารดา / ให้หวาดหวั่นวิญญาณ์ตะลึงไป
ทั้งยินดีทั้งทุกข์นั้นกึ่งกัน / จะกลั้นนํ้าเนตรไว้ไม่ได้
โศกากราบทูลด้วยอาลัย / ลูกไม่เคยไกลพระชนนี
แม่ลูกแสนยากอนาถนัก / ได้พึ่งพักอาศัยพระฤๅษี
เลี้ยงกันทุกวันทุกราตรี / สุดที่จะจากพระบาทา
ลูกยังมิได้สนองคุณ / ซึ่งการุญชุบเกล้าเกศา
ทั้งองค์สมเด็จพระอัยกา / ก็จะแสนเวทนาอาลัย ฯ

Meter 28

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 29

๏ เมื่อนั้น / นางสีดาผู้ยอดพิสมัย
ได้ฟังสะท้อนถอนใจ / อรไทจึ่งมีพจมาน
โอ้ว่าเจ้าดวงชีวิต / สุดคิดแม่แล้วยอดสงสาร
สุดปัญญาที่จะขัดพระโองการ / ของพระอวตารธิบดี
พ่ออย่าแสนโศกโศกา / ถึงมารดาเลยนะโฉมศรี
ใช่ตายจากกันเมื่อไรมี / จงภักดีต่อองค์พระบิดร
ตัวเจ้าเป็นหน่อพระจักรภุช / ฤทธิรุทรชำนาญในการศร
จะได้สืบสุริย์วงศ์พระสี่กร / ในพระนครอยุธยา ฯ

Meter 30

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 31

๏ เมื่อนั้น / ทั้งสองพระโอรสา
สุดที่จะขัดพระวาจา / โศการํ่าไรพันทวี
โอ้ว่าพระมารดาเจ้า / จะโศกเศร้าถึงลูกทั้งสองศรี
จะทนทุกข์ทุกทิวาราตรี / จะมีแต่ซูบผอมตรอมใจ
ถึงลูกไปได้ผ่านเมืองฟ้า / จะมีความปรีดาก็หาไม่
จะกินแต่นํ้าตาเป็นนิจไป / ด้วยไกลเบื้องบาทพระมารดร
โอ้ว่าเจ้าลบน้องแก้ว / กรรมของเราแล้วแต่ปางก่อน
สุดรู้สุดคิดสุดอาวรณ์ / จะผันผ่อนก็ขัดสนนัก
นิจจาเอ๋ยจะทำไฉนดี / ทุกข์เราครั้งนี้เพียงอกหัก
รํ่าพลางทั้งสองเยาวลักษณ์ / ซบพักตร์ลงทรงโศกา ฯ

Meter 32

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 33

๏ เมื่อนั้น / พระสุริย์วงศ์องค์นารายณ์นาถา
เห็นโอรสรํ่ารักพระมารดา / ผ่านฟ้าเศร้าสร้อยละห้อยใจ
พระจึ่งโอบอุ้มขึ้นใส่ตัก / จูบพักตร์เช็ดชลเนตรให้
ปลอบพลางรับขวัญด้วยอาลัย / ดวงใจจงฟังพ่อพาที
อันตัวบิตุเรศนี้เล่า / กับมารดาเจ้าทั้งสองศรี
แสนรักดั่งดวงชีวี / เป็นที่ร่วมสุขร่วมทุกข์กัน
แสนยากลำบากเวทนา / อยู่ที่ในป่าพนาสัณฑ์
แต่เวรหลังหากติดตามทัน / เผอิญให้ฆ่าฟันอรไท
พ่อผิดก็รับตามผิด / จะคิดเมตตาบ้างก็หาไม่
อันความทุกข์แสนทุกข์ทับใจ / เห็นเจ้าจะได้ชูชีวา
พ่อจะพาลูกรักไปธานี / เฝ้าสามอัยกีเสน่หา
แม้นคิดถึงชนนีจึ่งกลับมา / เจ้าอย่าโศกาอาวรณ์ ฯ

Meter 34

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 35

๏ เมื่อนั้น / สองราชกุมารชาญสมร
ได้ฟังสมเด็จพระบิดร / มีราชสุนทรวาที
ดั่งอำมฤตฟ้ามารดลง / เย็นองค์เย็นเกล้าทั้งสองศรี
ยอกรถวายอัญชุลี / มิรู้ที่สนองพระโองการ ฯ

Meter 36

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 37

๏ เมื่อนั้น / นางสีดาเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังสมเด็จพระอวตาร / ผ่านฟ้าปลอบองค์พระลูกยา
จึ่งมีพระราชเสาวนีย์ / สองศรีแม่สุดเสน่หา
พ่อจะไปด้วยองค์พระบิดา / แก้วตาอย่าได้ประมาทใจ
หมั่นเฝ้าเช้าเย็นให้เป็นนิจ / ราชกิจตริตรองเอาใจใส่
สามพระอัยกีคือฉัตรชัย / เป็นเฉลิมอยู่ในธานี
เจ้าจงอุตส่าห์ปรนนิบัติ / ประดิพัทธ์ต่อเบื้องบทศรี
สิ่งใดอย่าให้ราคี / พึงเพียงภักดีทุกเวลา
ฝากตัวแก่อาเจ้าทั้งสาม / ให้พระองค์มีความเสน่หา
อันหมู่มนตรีเสนา / โยธาทหารนอกใน
อย่าหยาบช้าการุญจงรอบคอบ / ใครชอบช่วยทูลบำเหน็จให้
สงครามอย่ากลัวบรรลัย / จงไว้เกียรติยศในธาตรี
ทำตามสุริย์วงศ์พระทรงศร / ให้ไพร่ฟ้าประชากรเกษมศรี
พ่อจงจำคำชนนี / จะมีแต่ประเสริฐเพริศพราย
จะได้เป็นฉัตรแก้วเย็นภพ / เลิศลบกษัตริย์ทั้งหลาย
ให้ศัตรูหมู่เข็ญวอดวาย / สายสวาทจงไปสถาวร ฯ

Meter 38

[ฯ ๑๖ คำ ฯ]

Stanza 39

๏ เมื่อนั้น / สองพระกุมารชาญสมร
ได้ฟังสมเด็จพระมารดร / ก้มเกล้ารับพรแล้วถอนใจ ฯ

Meter 40

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 41

๏ เมื่อนั้น / พระวัชมฤคอาจารย์ใหญ่
นั่งชักประคำพึมพำไป / อยู่ในอรัญกุฎี
ครั้นเห็นเพลาสายัณห์ / สุริย์ฉันบ่ายคล้อยรัศมี
จับได้ไม้เท้าพัชนี / ออกมายังสี่กษัตรา ฯ

Meter 42

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 43

๏ เมื่อนั้น / พระสุริย์วงศ์องค์นารายณ์นาถา
กราบลงแทบเบื้องบาทา / พระมหาดาบสยศไกร
แล้วว่าซึ่งข้ามาพบพาน / เยาวมาลย์ผู้ยอดพิสมัย
เพราะพระอัยกาเลี้ยงไว้ / คุณนั้นใหญ่หลวงพันทวี
หลานได้ทำผิดมาว่าวอน / ก็ตัดรอนข้าบาทบทศรี
ให้แต่โอรสทั้งสองนี้ / ไปยังบุรีกับนัดดา ฯ

Meter 44

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 45

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎกุมารเชษฐา
ทั้งองค์พระลบอนุชา / เห็นพระอัยกาก็อาลัย
จึ่งกราบลงแทบบาทบงสุ์ / ต่างทรงกันแสงสะอื้นไห้
แล้วว่านัดดาจะลาไป / ยังในอยุธยาพระบุรี
ขอฝากสมเด็จพระแม่เจ้า / อันบังเกิดเกล้าเกศี
พระองค์จงโปรดปรานี / อย่าให้มีเหตุเภทพาล ฯ

Meter 46

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 47

๏ เมื่อนั้น / พระมุนีผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังสองราชกุมาร / สงสารปลอบไปด้วยวาจา
อันพระชนนีของเจ้า / เป็นธุระตาเฒ่าจะรักษา
มิให้มีภัยบีฑา / หลานอย่าอาวรณ์ร้อนใจ
ว่าแล้วอำนวยอวยพร / จงเรืองฤทธิรอนแผ่นดินไหว
บรรดาศัตรูหมู่ภัย / ให้อยู่ในหัตถาทั้งธาตรี ฯ

Meter 48

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 49

๏ เมื่อนั้น / จึ่งพระพี่น้องทั้งสองศรี
น้อมเกล้ารับพรสวัสดี / ชุลีกรกราบบาทพระอาจารย์
แล้วบังคมสมเด็จพระมารดร / ให้อาวรณ์วิโยคสงสาร
พระองค์ค่อยอยู่สำราญ / ตัวข้าบทมาลย์จะขอลา ฯ

Meter 50

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 51

๏ เมื่อนั้น / พระจักรรัตน์แก้วนาถา
กราบลงแทบเบื้องบาทา / องค์พระมหามุนี
แล้วมีมธุรสอันสุนทร / ดูก่อนสีดามารศรี
น้องรักค่อยอยู่จงดี / ที่ในศาลาพระอาจารย์
อันตัวพี่นี้จะลาเจ้า / คืนเข้าอยุธยาราชฐาน
กับสองโอรสผู้ชัยชาญ / เยาวมาลย์อย่าทรงโศกา
สั่งพลางพิศพักตร์อัคเรศ / พระทรงเดชเศร้าโทมนัสสา
ชลเนตรคลั่งคลอนัยนา / อุราอัดอั้นพันทวี
กรขวานั้นจูงพระมงกุฎ / เอกองค์ราชบุตรเรืองศรี
กรซ้ายจูงพระลบจรลี / องค์พระมุนีก็ตามไป ฯ

Meter 52

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 53

๏ ครั้นถึงสุวรรณพลับพลา / จึ่งนิมนต์พระมหาอาจารยํใหญ่
ขึ้นนั่งเหนืออาสน์อำไพ / ภูวไนยนบนิ้วมัสการ ฯ

Meter 54

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 55

๏ เมื่อนั้น / พระฤๅษีผู้ปรีชาหาญ
จึ่งว่าดูก่อนพระอวตาร / รูปนี้สงสารพระนัดดา
เคยอยู่ด้วยตาทั้งสององค์ / เที่ยวเล่นในดงแดนป่า
แต่น้อยจนค่อยจำเริญมา / ราชกิจอิศราไม่แจ้งใจ
แม้นมาตรผิดพลั้งจงสั่งสอน / ด้วยอ่อนปัญญาอัชฌาสัย
จะได้สืบสุริย์วงศ์พระองค์ไป / เป็นหลักชัยปิ่นโลกธาตรี
แล้วฝากสามน้องพระทรงจักร / จงเอ็นดูหลานรักทั้งสองศรี
เหมือนบุตรสุดสวาทในอินทรีย์ / ปรานีอย่าได้ฉันทา
ตัวเจ้าก็เป็นกำพร้าแม่ / เห็นแต่บิตุเรศนาถา
กับสามพระองค์ผู้เป็นอา / เมตตาก็จะสุขสถาวร ฯ

Meter 56

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 57

๏ เมื่อนั้น / พระกฤษณุรักษ์ทรงศร
กับสามอนุชาฤทธิรอน / ได้ฟังสุนทรพระนักพรต
ต่างองค์ถวายอภิวาทน์ / กราบลงแทบบาทบงกช
แล้วกล่าววาทีมธุรส / สนองพจนารถพระสิทธา
พระองค์อย่าได้ทุกข์ร้อน / จงถาวรจำเริญสุขา
อันสองพระราชกุมารา / ข้ารักดั่งดวงตาดวงใจ
มาตรแม้นเดือนดาวในอากาศ / ปรารถนาก็จะเอามาให้
ถึงวิมานเทวาสุราลัย / ชอบใจแล้วมิให้อนาทร
แต่พระองค์จงได้กรุณา / ขอฝากนางสีดาดวงสมร
ให้อยู่เป็นสุขถาวร / ช่วยผันผ่อนโน้มน้าวเทวี
ถ้าจะสิ้นแค้นสิ้นโกรธ / ก็เพราะโพธิสมภารพระฤๅษี
ตัวข้าพี่น้องทั้งนี้ / จะได้มีความสุขสืบไป ฯ

Meter 58

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 59

๏ เมื่อนั้น / องค์พระมหาอาจารย์ใหญ่
ได้ฟังจึ่งตอบไปทันใด / อันองค์อรไทนางสีดา
ตัวเจ้าก็เป็นมารดร / เทวัญอัปสรถ้วนหน้า
ดั่งวิเชียรตกพื้นพระสุธา / อย่าสงกาที่จะมีราคี
ตาจะช่วยว่ากล่าวนงลักษณ์ / พระทรงจักรอย่าหม่นหมองศรี
จะเลี้ยงรักษานางเทวี / มิให้มีความอนาทร
พระองค์จงไปจำเริญสวัสดิ์ / ทั้งหกกษัตริย์สโมสร
ศัตรูอย่าต่อฤทธิรอน / จงขจรพระเดชทั้งแดนไตร
ครั้นอวยพรแล้วพระอาจารย์ / เอ็นดูหลานมิใคร่จะมาได้
จำเป็นจำลาภูวไนย / กลับไปยังที่กุฎี ฯ

Meter 60

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 61

๏ เมื่อนั้น / พระพรตพระลักษมณ์เรืองศรี
ทั้งพระสัตรุดผู้ฤทธี / ยินดีดั่งได้สมบัติฟ้า
ต่างองค์ต่างอุ้มหลานรัก / จูบพักตร์ด้วยใจเสน่หา
รับขวัญเชยชมภิรมยา / ต่างมีพจนารำพันไป
อนิจจาอาไม่รู้จักเจ้า / ขวัญข้าวผู้ยอดพิสมัย
หลงรบสู้กันปิ้มบรรลัย / หากบุญจึ่งไม่วายปราณ
ทั้งเทเวศก็ช่วยป้องกัน / หวังให้อัศจรรย์ทุกทิศานต์
มิเสียทีเป็นหน่อพระอวตาร / ศรศิลป์เชี่ยวชาญชำนาญนัก
สมเป็นปิ่นกษัตริย์ในธาตรี / สมศรีสุริย์วงศ์ทรงจักร
สมเกียรติอิศรารังรักษ์ / สมเป็นหลักโลกสืบไป ฯ

Meter 62

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 63

๏ เมื่อนั้น / สองกุมารผู้มีอัชฌาสัย
กราบบาททั้งสามภูวไนย / แล้วทูลด้วยใจภักดี
ซึ่งทรงเมตตาการุญ / พระคุณล้นเกล้าเกศี
ตัวข้าเป็นเด็กได้ราวี / โทษนี้หนักพ้นคณนา
พระองค์ผู้ทรงศักดาเดช / จงโปรดเกศอภัยโทษา
ข้าผู้ฉลองรองบาทา / อย่าให้เป็นเวราแก่หลานรัก ฯ

Meter 64

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 65

๏ เมื่อนั้น / สามกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงจักร
ได้ฟังมีความยินดีนัก / แสนรักเพิ่มพ้นพันทวี
จึ่งมีมธุรสบัญชา / เจ้าดวงนัยนาทั้งสองศรี
จะเร่าร้อนฤทัยไปไยมี / อานี้ไม่ถือโทษภัย ฯ

Meter 66

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 67

๏ บัดนั้น / พญาอนุชิตทหารใหญ่
สุมันตันเสนานอกใน / มีใจชื่นชมภิรมยา
ต่างคนประณตบทบงสุ์ / หน่อพระหริวงศ์นาถา
เกลื่อนกลาดทั้งหน้าพลับพลา / สรรเสริญฤทธาบารมี
แต่ขุนกระบี่วายุบุตร / กอดบาทพระมงกุฎเรืองศรี
ทูลไปด้วยใจยินดี / ข้านี้มิได้แจ้งการ
ว่าพระองค์เป็นหน่อพระจักรภุช / จึ่งเข้าสัประยุทธ์หักหาญ
ทำโดยหยาบช้าสามานย์ / ขอประทานจงได้เมตตา
อดซึ่งโทษาแห่งข้าบาท / อย่ามีอาฆาตไปภายหน้า
จะได้รองใต้เบื้องบาทา / ไปกว่าจะสิ้นชีวี ฯ

Meter 68

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 69

๏ เมื่อนั้น / พระมงกุฎทรงสวัสดิ์รัศมี
ฟังลูกพระพายพาที / มีความโสมนัสแล้วตอบไป
ธรรมดารณรงค์ในสงคราม / จะคุมโทษถือความกระไรได้
ต่างตนต่างหมายจะเอาชัย / เป็นวิสัยทั่วโลกโลกา
ใครมีเดชาวราวุธ / สัประยุทธ์ถ้อยทีสำแดงกล้า
ตัวท่านกับเราก็ศักดา / หากว่าไม่รู้จักกัน
อย่าคิดกินแหนงแคลงใจ / ในความรังเกียจเดียดฉันท์
จะเป็นเพื่อนรองบาทพระทรงธรรม์ / ไปกว่าชีวันจะวายปราณ ฯ

Meter 70

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 71

๏ เมื่อนั้น / พระจักรีผู้ปรีชาหาญ
เห็นสามอนุชาชัยชาญ / กับพญาหนุมานผู้ศักดา
พิศวาสสองราชโอรส / พระทรงยศแสนโสมนัสสา
จึ่งมีพระราชบัญชา / ตรัสสั่งเสนาสุมันตัน
ควรเราจะเลิกกองทัพ / กลับเข้านิเวศน์เขตขัณฑ์
จงเตรียมม้ารถคชกรรม์ / โยธาทั้งนั้นให้พร้อมไว้ ฯ

Meter 72

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 73

๏ บัดนั้น / สุมันตันเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร / บังคมไหว้แล้วรีบออกมา ฯ

Meter 74

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 75

๏ จัดกันตามหมวดตามกอง / ตั้งเป็นทิวท่องทั้งซ้ายขวา
โดยกระบวนพยุหยาตรา / เสร็จตามบัญชาพระจักรี ฯ

Meter 76

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 77

๏ เมื่อนั้น / พระหริวงศ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ชวนสามอนุชาร่วมชีวี / กับสองศรีพระราชโอรส
สระสรงทรงเครื่องอลงการ์ / รจนาล้วนแล้วด้วยแก้วหมด
งามดั่งเทวาในโสฬส / เสด็จมาขึ้นรถพร้อมกัน ฯ

Meter 78

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 79

๏ อันพระกุมารทั้งสององค์ / ทรงรถบิตุรงค์รังสรรค์
ให้เคลื่อนโยธาจรจรัล / ไปตามอารัญมรคา ฯ

Meter 80

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Cue 81

[ชมดง]

Stanza 82

๏ เดินพลางทางชมโอรส / พระทรงยศเศร้าโทมนัสสา
แสนคะนึงตรึงตรอมวิญญาณ์ / ถึงโฉมสีดายุพาพาล
แล้วฝืนพักตร์ทอดทัศนาไป / ชมพรรณนกไม้ในไพรสาณฑ์
ชี้หัตถ์ตรัสมีโองการ / บอกสองกุมารให้แลดู
พระมงกุฎว่าโอ้น้องรัก / สาลิกาฟักลูกอยู่ทั้งคู่
เหมือนพระมารดาโฉมตรู / อุ้มชูเลี้ยงเราแต่เยาว์มา
พระบิตุเรศเห็นนกนางนวล / หวนถึงอัคเรศเสน่หา
อนิจจาปานนี้นางสีดา / จะครวญถึงลูกยาด้วยอาลัย
พระลบเห็นนกยูงทอง / พลัดแม่เร่ร้องโหยไห้
ชี้บอกพระเชษฐายาใจ / เหมือนเราไกลอกพระมารดร
พระทรงจักรแลเห็นนกหว้า / ดั่งว่าวอนนางสีดาดวงสมร
ทอดถอนฤทัยภูธร / อาวรณ์ถึงองค์เทวี
พระมงกุฎฟังการเวกร้อง / แล้วว่าเจ้าลบน้องรักพี่
สำเนียงเหมือนเสียงพระชนนี / ตรัสเรียกเราที่ศาลา
พระจักรแก้วเห็นนกรังนาน / เหมือนเริศร้างเยาวมาลย์เสน่หา
ยิ่งสลดระทดวิญญาณ์ / ผ่านฟ้าเร่งพลเข้าเวียงชัย ฯ

Meter 83

[ฯ ๑๖ คำ ฯ]

Stanza 84

๏ บัดนั้น / หญิงชายชาวเมืองน้อยใหญ่
แจ้งว่าพระตรีภูวไนย / ไปจับกุมารชาญฉกรรจ์
ไม่เป็นศัตรูหมู่ขบถ / คือพระโอรสรังสรรค์
บัดนี้พระองค์ทรงธรรม์ / รับพระลูกนั้นเข้ามา
ต่างคนโสมนัสเปรมปรีดิ์ / ทั้งเข็ญใจผู้ดีถ้วนหน้า
บอกกันอื้ออึงเป็นโกลา / วิ่งมาคอยดูพระทรงฤทธิ์ ฯ

Meter 85

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 86

๏ นั่งแน่นตามแนวแถวถนน / เกลื่อนกล่นซับซ้อนอกนิษฐ์
สิ่งของตกหายก็ไม่คิด / แต่ตั้งตาพินิจพิศไป
เห็นเกณฑ์แห่ล่วงเข้าประตูเมือง / เป็นคู่เคียงเรียงเนื่องงามไสว
ธงฉานคั่นริ้วธงชัย / อำไพเครื่องสูงจามร
งามรถงามทศโยธี / งามพระจักรีทรงศร
งามสองโอรสดั่งจันทร / งามพระพรตฤทธิรอนจำเริญตา
งามทั้งพระลักษมณ์วรนุช / งามพระสัตรุดดั่งเลขา
งามพร้อมสมวงศ์อิศรา / ใต้ฟ้าไม่มีใครเทียมทัน
ต่างคนอวยชัยถวายพร / ชุลีกรแซ่ซ้องเกษมสันต์
ขอให้ผาสุกทุกนิรันดร์ / เป็นฉัตรกั้นโลกาธาตรี ฯ

Meter 87

[ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา]

Stanza 88

๏ เมื่อนั้น / พระสุริย์วงศ์องค์นารายณ์เรืองศรี
ครั้นถึงซึ่งราชธานี / พร้อมหมู่โยธีเสนา
จึ่งให้ประทับกับเกยแก้ว / แล้วจูงกรสองโอรสา
ขึ้นเฝ้าสมเด็จพระมารดา / สามพระอนุชาก็ตามไป ฯ

Meter 89

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 90

๏ นั่งลงแทบใกล้บาทบงสุ์ / ต่างองค์โอนเกศบังคมไหว้
พระชนนีทั้งสามอรไท / ที่ในปราสาทสุรกานต์ ฯ

Meter 91

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 92

๏ เมื่อนั้น / นางเกาสุริยายอดสงสาร
นางไกยเกษีเยาวมาลย์ / ทั้งนงคราญสมุทรเทวี
เห็นพระรามกับสามอนุชา / พาองค์กุมาราทั้งสองศรี
ทรงโฉมเสาวภาคย์ทั้งอินทรีย์ / ทั่วตรีโลกาไม่เทียมทัน
เพ่งพิศดูทรงส่งสถาน / เหมือนพระอวตารรังสรรค์
อันรูปทรงกุมารทั้งสองนั้น / ไม่ผิดเพี้ยนกันประหลาดนัก
จึ่งตรัสถามองค์พระทรงศร / ดูก่อนพ่อผู้สิทธิศักดิ์
เจ้ากับอนุชายุพาพักตร์ / ไปตามปรปักษ์ใจพาล
เสร็จศึกแล้วหรือจึ่งกลับมา / ยังมหานิเวศน์ราชฐาน
อันซึ่งสองราชกุมาร / งามปานดั่งบุตรหัสนัยน์
น้อยน้อยทั้งคู่น่ารัก / ทรงลักษณ์ไม่มีที่เปรียบได้
ถิ่นฐานนามวงศ์พงศ์ใคร / ได้มาแต่ไหนดังนี้ ฯ

Meter 93

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 94

๏ เมื่อนั้น / องค์พระหริรักษ์เรืองศรี
ได้ฟังสมเด็จพระชนนี / ชุลีกรสนองพระวาจา
ลูกนี้ยกตามออกไป / ถึงในอารัญราวป่า
ได้รบกับสองกุมารา / สาตราศรศิลป์ไม่กินกัน
มีความสงสัยไถ่ถาม / ถึงวงศ์นามนิเวศน์เขตขัณฑ์
จึ่งแจ้งว่าสีดาวิลาวัณย์ / เจ้าลักษมณ์ฟาดฟันไม่บรรลัย
นางไปพึ่งพักปรนนิบัติ / พระวัชมฤคอาจารย์ใหญ่
ยังกาลวาตกุฎีไพร / จนได้คลอดองค์พระโอรส
ไม่มีอันตรายโรคา / ด้วยบุญญาพระมหาดาบส
ค่อยจำเริญศักดิ์สิริยศ / จนกำหนดชันษาได้สิบปี
ผู้พี่นี้ชื่อว่ามงกุฎ / เป็นบุตรในครรภ์นางโฉมศรี
เจ้าลบก็ลูกของเทวี / พระมุนีชุบเป็นอนุชา
ตัวลูกกับนางได้พบกัน / แต่รำพันปลอบโยนก็หนักหนา
เคียดแค้นตัดไปไม่เข้ามา / สุดที่จะว่าวอนให้อ่อนใจ
จึ่งขอสองราชโอรสรัก / นงลักษณ์จำเป็นจำให้
ทูลพลางพลางคิดอาลัย / ภูวไนยซบพักตร์ลงโศกี ฯ

Meter 95

[ฯ ๑๖ คำ ฯ]

Stanza 96

๏ บัดนั้น / สามพระมารดาโฉมศรี
ได้แจ้งแห่งคำพระจักรี / มีความแสนโสมนัสนัก
จึ่งส้วมสอดกอดสองสุริย์วงศ์ / ต่างองค์ต่างอุ้มขึ้นใส่ตัก
รับขวัญจุมพิตด้วยความรัก / นงลักษณ์จึ่งกล่าววาจา
น้อยน้อยเท่านี้หรือมีฤทธิ์ / อำนาจศรสิทธิ์แกล้วกล้า
แผลงสนั่นเลื่อนลั่นโลกา / สมวงศ์อิศราเรืองชัย
เมื่อพ่อเจ้าให้ฆ่าชนนี / ทั้งสามอัยกีหารู้ไม่
ต่อรุ่งรางสางแสงอโณทัย / จึ่งให้ทราบแจ้งเหตุการณ์
ตกใจดั่งหนึ่งเศียรขาด / ดั่งพญามัจจุราชสังหาร
ย่าคิดว่าสิ้นสุดปราณ / สงสารรํ่ารักทุกคืนวัน
เดชะกุศลหนหลัง / ชีวังไม่ม้วยอาสัญ
ซึ่งมารดาเจ้าอยู่อารัญ / ได้ทุกข์ยากนั้นประการใด ฯ

Meter 97

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 98

๏ เมื่อนั้น / พระกุมารผู้มีอัชฌาสัย
สะอื้นพลางพลางทูลสนองไป / อันความไร้ขององค์พระมารดา
แสนเทวษแสนทุกข์แสนลำบาก / แสนยากแสนกันดารอยู่ในป่า
จนพระกายซูบเศร้าโรยรา / แต่ผ้าจะรองนอนก็ไม่มี
เมื่อองค์สมเด็จพระบิตุราช / จะรับข้าเบื้องบาททั้งสองศรี
มาจากอรัญกุฎี / พระชนนีโศกาจาบัลย์
บัดนี้ก็อยู่แต่ผู้เดียว / เปล่าเปลี่ยวพระทัยโศกศัลย์
วังเวงวิเวกในไพรวัน / จะเห็นแต่นักธรรม์อัยกา
อนิจจาเกิดมาไม่วายเทวษ / เมื่อแรกไร้บิตุเรศนาถา
มาได้พึ่งบาทพระบิดา / แล้วกำพร้าพลัดพระชนนี
ทูลพลางสะท้อนถอนใจ / ชลนัยน์นองเนตรทั้งสองศรี
ซบพักตร์สะอื้นโศกี / ดั่งหนึ่งชีวีจะวายปราณ ฯ

Meter 99

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 100

๏ เมื่อนั้น / สามพระอัยกียอดสงสาร
ได้ฟังส้วมกอดพระกุมาร / นงคราญรำพันโศกา
โอ้ว่าสีดาของแม่เอ๋ย / กระไรเลยได้ยากเป็นหนักหนา
เคยอยู่เสวยสุขทุกเวลา / ในไอศวรรยาธานี
ประกอบด้วยสมบัติพัสถาน / ยศศักดิ์บริวารสาวศรี
บำเรอทุกทิวาราตรี / โบกปัดพัดวีเรียงรัน
จะไปไหนข้าไทก็พร้อมหน้า / ย่อมทรงสีวิกาเฉิดฉัน
ครั้งนี้จากไปอยู่ไพรวัน / สารพันทุกข์ยากลำบากใจ
เสียแรงเจ้าเกิดในโกเมศ / มาได้ทุกข์เทวษหาควรไม่
อกเอ๋ยจะทำประการใด / รํ่าพลางสะอื้นไห้ไปมา ฯ

Meter 101

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 102

๏ เมื่อนั้น / พระหริวงศ์องค์นารายณ์นาถา
เห็นสามสมเด็จพระมารดา / กับโอรสโศการักกัน
ให้สลดระทดพระทัยนัก / คิดถึงนงลักษณ์ผู้เมียขวัญ
ร้อนรุมกลุ้มใจดั่งไฟกัลป์ / พระทรงธรรม์เพียงสิ้นสมประดี
แล้วจึ่งถวายบังคมลา / จูงกรลูกยาทั้งสองศรี
ยุรยาตรนาดกรายจรลี / ไปปราสาทมณีอลงการ ฯ

Meter 103

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 104

๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์ / อันโอภาสด้วยดวงมุกดาหาร
จึ่งสั่งสุมันตันผู้ปรีชาญ / ทั้งท้าวเจ้าพนักงานข้างใน
จงจัดนางกษัตริย์สุริย์วงศ์ / ที่ซื่อตรงมีอัธยาศัย
ร้อยยี่สิบแปดจำเริญวัย / ให้เป็นพี่เลี้ยงพระลูกยา
สตรีที่จะได้ใช้สอย / สิบร้อยล้วนมียศถา
ทั้งกุมารน้อยน้อยโสภา / บุตรมหาเสนามนตรี
จงได้ถ้วนหมื่นหกพัน / อันมีรูปทรงส่งศรี
แต่ล้วนชันษาสิบปี / ให้ลูกกูพี่น้องผู้ชัยชาญ ฯ

Meter 105

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 106

๏ บัดนั้น / สุมันตันผู้ปรีชาหาญ
กับท้าวนางต่างรับพระโองการ / ประณตบทมาลย์แล้วรีบมา ฯ

Meter 107

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 108

๏ ข้างในเลือกสรรนางกษัตริย์ / แล้วจัดหญิงที่มียศถา
ข้างหน้าเก็บบุตรเสนา / ล้วนชันษาได้สิบปี
ครบตามพระราชบรรหาร / องค์พระอวตารเรืองศรี
ต่างพากุมารแลนารี / ไปถวายยังที่พระโรงคัล ฯ

Meter 109

[ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา]

Source Colophon

Source: Vajirayana Digital Library, บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๑๐๙.

Canonical source URL: https://vajirayana.org/บทละครเรื่องรามเกียรติ์/สมุดไทยเล่มที่-๑๐๙

The source page metadata gives the page title as สมุดไทยเล่มที่ ๑๐๙, text type as Text, and page description beginning ๏ เมื่อนั้น นวลนางสีดามารศรี. The source unit extracted here contains 0 proems, 54 stanza blocks, 432 stanza rows, 1 cue blocks, and 54 meter or word-count notes.