Good Works Translation from Thai

This is the fifty-seventh สมุดไทย unit of the Rama I Ramakien as published by the Vajirayana Digital Library. It gives the battle after Phra Lak destroys Intharachit's rite, Hanuman's taunt, Intharachit's Vishnupana, Nagabas, and Brahmastra attacks, Phra Lak's counter-arrows and destruction of the demon army, Intharachit's retreat beneath the darkness of the Mekhasun discus, his farewell to Montho, Thotsakan's refusal to return Sida, Intharachit's farewells to Suwannakanyuma, his children, and the palace women, and his ominous departure back toward Cakkrawan mountain.

Translation

Intharachit's Farewell Begins

Then mighty Intharachit the yaksha heard the uproar and opened his eyes. He saw Phra Lak leading the army after him to fight bravely and destroy the demon lord's rite. The son of the ten-faced king was stunned.

[4 words]

Then bold Hanuman, the great warrior, stood before the victory-chariot and clapped his hands in contempt of the asura. "Ho, Intharachit. You are proud of your power and boast that you are brave, but in war you are good only at magic, stealth, trickery, and hidden killing. Where is the great army you said you would raise to glorious Ayutthaya? Your words are like a woman's, not a man's. Have you no shame before the three worlds? If you love yourself and fear death, bend your body and bow your demon head. Prostrate yourself at the lotus feet of the younger brother of Phra Hariwong. The mighty lord will grant life to the demon lord."

[10 words]

Then brave Intharachit heard the monkey speak those base words. Anger like doomsday fire touched his heart. He sprang up and stamped his foot until earth and sky trembled. "Look, look, forest-monkey. Why do you speak so arrogantly? Have you forgotten, monkey, how you lay fallen by the yaksha's hand, scattered over the earth with both your master and your servants? If Phiphek had not been your fellow planner, your lives would have ended. You are like flies. How could you make my mighty hand tremble?" Speaking so, he brandished his arrow and drove the fourfold demon troops to storm against the monkey army.

[10 words]

Then the battle-skilled demon troops heard the son of the twenty-armed king and each displayed fighting power.

[2 words]

Some shot, some thrust, some stabbed and cut, tangled among the splendid monkeys. They resisted and guarded in turn, some fleeing and some pursuing in confusion.

[2 words, Choet]

Then the monkey troops, lesser and greater, leapt and sprang with flashing speed, piercing through, pursuing, pressing, and attacking.

[2 words]

Ten monkeys seized a hundred yakshas, whirling them about like turning wheels. Some slapped, bit, struck, stabbed, and cut, and the demons died scattered everywhere.

[2 words, Choet]

Then the mighty asura-yaksha troops, the more they died, the more they pressed forward together and struck back at the monkey soldiers.

[2 words]

They hurled weapons like rain. Some shot arrows from their bows. Both sides were brave, battling face to face without giving way.

[2 words, Choet]

Then the strong monkey troops rushed and spun into the fight, shouting until the earth thundered.

[2 words]

Some monkeys seized the yakshas' weapons and broke them by brave strength. Each cut and fought, and the demon troops died and broke apart, senseless.

[2 words, Choet]

Then mighty Intharachit saw the monkeys pursuing and killing the soldiers, while the troops fled in uproar. He ground his teeth in anger and stamped his foot until all shook. He took the victorious Vishnupana arrow, set it to the string, and released it by his power.

[4 words, Choet]

Its sound shook the mountain. It became burning acid fire, fierce and bright. It struck the monkey troops dead, scattered through forest and woodland.

[2 words]

Then the younger brother of the incarnate lord, skilled in war, saw mighty Intharachit release an arrow like the fire of doom. It struck the monkey troops and ended their lives, leaving them fallen across the ground. The sky-lord was enraged like flame. He took the Agniwat arrow, set it to the string, aimed to destroy the yaksha's weapon, drew with his powerful strength, and released it.

[6 words, Choet]

It thundered like lightning strikes, too many arrows to count. It became a shower of rain, extinguishing the fire and pursuing the asura's victory-arrow until it crumbled into ash and dust. Then it struck the yaksha's body, clinging over him everywhere by the power of the four-armed lord's younger brother. All the monkeys who had died were touched by the rain and wind born from the arrow's light; they rose again by its fierce power, clapping hands and shouting mockery at the asura.

[6 words]

Then the son of the ten-faced king was struck by the arrow and hurt through all his limbs, burning like world-ending fire. The monkeys mocked him to his face. The demon lord shook with anger, forced his heart firm, clenched his teeth, and recited a powerful spell.

[4 words, Tra]

When he had completed seven rounds, he blew and rubbed over the yaksha's whole body. The arrow came free as he desired. The asura's heart was tight with resentment. He stamped his foot and roared like a lion until earth and sky trembled. Then he leapt, sprang, and charged forward, pursuing and killing monkeys.

[4 words]

He struck left and swept right in disorder, displaying fierce power like a lion, until he reached the front of the four-armed lord's younger brother's chariot and sprang in to seize the chariot-yoke by his power.

[2 words, Choet]

Then radiant Phra Lak saw Intharachit the asura driving in and beating the monkeys. He brandished the royal arrow and struck the yaksha's body. Then he leapt from the sky-bright jeweled chariot, climbed up, and set his foot on the demon's shoulder.

[4 words]

The two seized and grappled in confusion, whirling like a turning wheel. Both were quick and skilled, striking and fighting without yielding their hands.

[2 words, Choet]

Then the battle-skilled son of Thotsakan resisted and guarded by his power, swinging the arrow as he drove in to fight.

[2 words]

One foot pressed Phra Lak's knee; his right hand raised the splendid arrow. They shifted postures, received each other in turn, and each parried and struck in disorder.

[2 words, Choet]

Then Phra Lak of the Solar Line fought hand to hand with the demon, driving, pressing, and battling face to face.

[2 words]

He struck with the royal arrow. It hit brave Intharachit's body and sent him staggering into Cakkrawan mountain, shaking the earth with the sound.

[2 words, Choet]

Then mighty Intharachit the yaksha was not harmed in his limbs. The asura sprang up and stood firm. He drew out the bright Nagabas arrow, powerful enough to make the earth thunder, raised joined hands over his demon head, bowed, and recited the spell.

[4 words, Tra]

Then Phiphek the yaksha saw the son of the ten-headed asura worshiping Brahma's Nagabas. He reported to the younger brother of Phra Hariwong: "Bold Intharachit has taken up the victorious Nagabas arrow and is reading spells to shoot it at you. Your powerful Majesty must be careful and destroy the yaksha's arrow, reducing it to ash and dust. If you are not in time, the matter will be lost."

[6 words]

Then wise Phra Lak heard Phiphek the demon lord and prepared to guard against the enemy. He drew the Phlai Wat arrow and set it to the string, fixing his eyes to destroy the sacred arrow of powerful Intharachit the asura without looking away.

[4 words]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, when he had finished reading the spell, set the arrow to the string and shot it.

[2 words]

Its sound was like a fierce wind. Cakkrawan mountain shook. It became nagas displaying great power, spread thickly through the sky.

[2 words]

Then the younger brother of Phra Harirak, skilled in war, saw mighty Intharachit release the arrow as nagas. Each one displayed power, blowing venom and smoke through the crowded sky. The sky-lord drew back the powerful victory-bow and released it at once.

[4 words]

Phlai Wat displayed fierce power and became royal Garuda birds. They filled the sky, swooped down, and fought, pecking the naga-host in confusion. They pounced, seized, and bit the Nagabas. The nagas died everywhere, unable to withstand the force. The yaksha's arrow lost to the mighty power and was gone in the blink of an eye.

[4 words, Choet]

Then the son of the ten-faced king saw Phra Lak's arrow become mighty Garudas, storm down, seize the Nagabas, and overpower them like lion-kings until they were defeated and dead throughout the sky. Anger like fire struck his heart. He drew the Brahmastra arrow, granted by Phra Isuan, lifted it over his head, concentrated his heart, and recited the spell.

[6 words, Tra]

Then Phiphek the yaksha saw the son of the lord of Lanka worshiping the powerful Brahmastra. He bowed his head and reported to the younger brother of the royal Chakrakrit: "Now the asura Intharachit is awakening the power of the victorious Brahmastra. Your Majesty must guard your body and destroy the asura's arrow. Then he will lose to your power, for he will have no other thing with which to fight."

[6 words]

Then Phra Lak of the Solar Line heard Phiphek the demon and rejoiced. He drew the Brahmastra, set it to the string, and fixed his eyes on the yaksha, determined not to lose advantage to the base asura's arrow.

[4 words]

Then brave Intharachit, when he had finished reciting the spell, released the arrow.

[2 words]

The sound thundered and echoed, shaking the body of great Cakkrawan mountain. It became every kind of mighty weapon, filling the air by its power.

[2 words]

Then radiant Phra Lak saw Intharachit the asura release the splendid arrow as weapons, scattered thickly across the clouds beyond counting. He released the fierce Brahmastra to destroy the demon's weapons.

[4 words, Choet]

It thundered like a lightning strike, and the earth shook. It became a doomsday storm, blowing those weapons to powder. Then it struck horses, chariots, elephants, and all fourfold troops, lesser and greater. They died scattered through the forest, and the asura's whole victory-army was gone.

[4 words]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, saw his arrow lose to the younger prince's arrow, and his spirit burned like doomsday fire. He was more deeply dismayed; the demon lord had no brave strength left. All weapons for battle were gone; all demon troops for fighting were gone. Alone, empty of knowledge and power, empty of thought and desperately hungry, he considered staying to face the human and knew the weapons would bring suffering. His whole body was bruised and wounded; he could not withstand that power. He thought he would surely die. "I must return into Lanka, take leave of my royal father and the mother who bore me, speak farewell to Suwannakanyuma, and then raise the demon army to fight." Thinking so, he seized the powerful discus named splendid Mekhasun, lifted it over his head, and hurled it.

[12 words, Choet]

Its sound was like a raging diamond wind, booming and making all tremble. Darkness covered the sun, and Intharachit flew away to Lanka.

[2 words, Choet]

Then Phra Lak, lord of the Solar Line, lifted an arrow to destroy the asura, but saw that earth and sky had gone dark in every direction. The demon's body could not be seen. The righteous lord gave command: "Listen, Phiphek, fellow planner. Why has Intharachit the asura vanished while we were still fighting? Is he thinking of some battle-stratagem against us? My spirit is puzzled."

[6 words]

Then Phiphek the yaksha heard the royal command and bowed to answer: "Today Intharachit came to battle, and not one of the forty oceans of troops remains. All weapons for victory are gone. The demon lord is isolated and without thought. Therefore he threw the sharp Mekhasun discus to hide the blazing sunlight. He himself went through the sky back to the royal seat in Lanka, hoping to speak farewell to mother, father, kin, children, and wife. When that is finished, he will raise the army and come out to fight and kill."

[8 words]

Then radiant Phra Lak heard Phiphek the asura, and the king would not trust the matter. His hand held the Brahmastra arrow. He would not let his heart be careless, but waited for the moment to fight, watching and not wishing to look away.

[4 words]

Then Intharachit the yaksha reached victorious Lanka and went to attend his royal mother.

[2 words, Samoe]

[O Rai]

He bowed down at her royal feet. Tears filled the yaksha's eyes. In grief and multiplied sorrow, the asura pressed his face against her feet.

[2 words, lament]

Then lovely Montho, dear jewel of demon women, saw her son who shared her life, with blood covering his whole body. She was startled and frightened by love; the beautiful one trembled and her spirit fled. She embraced her son and asked: "You went to perform the rite on the slope of great Cakkrawan mountain. I see this as strange. Why is your whole body wounded?"

[6 words]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, heard his royal mother and raised joined hands to answer: "Your son went to set up ascetic practice and purify his body on the sands of Cakkrawan mountain. Before the work of knowledge was complete, the enemies followed and fought me there. I battled Phra Lak, and the war was fierce. Forty oceans of troops died by the hands of the base enemies, along with jeweled chariots, horses, royal elephants, and lions. My whole body was wounded by arrows, and my life nearly ended. My power, thought, and weapons were all gone; I could not fight the human. Alone, I could not gain victory, so I fled from the enemy and came in, hoping to take leave of my mother's feet, the head that bore me, and of my royal father. Then I will raise the army and go fight."

[12 words]

[O]

Then pale Montho, lovely demon queen, heard and nearly lost consciousness. Weeping, she embraced her beloved son. Tears bathed the chief queen's face, and her grief was like a broken heart. She beat her breast with both hands, crying hard, and lamented.

[4 words]

[O]

"Alas, my eye's own light. I raised and nourished you until you grew, not letting even a thread graze you, hoping you would continue Brahma's line. From the first I forbade this, but you did not listen. You held stubbornly to brave power and went out to fight, arrogant and base-hearted. All this is because your royal father listened to the words and tale of Sammanakkha. Therefore Phra Lak and Phra Rama followed, killing and destroying. Intharachit, beloved son of your mother, dear one, stop for now. I will go up and report to your father, pleading and easing the matter so you escape danger." As she lamented, she looked at her son's face, terribly shaken, sighing deeply, suffering and grieving until she nearly lost consciousness.

[10 words, lament]

Then she led her beloved son down from the jeweled palace and up to attend her royal husband in the auspicious bedchamber.

[2 words, Samoe]

When she arrived, she bowed her head and reported to the demon king, crest of the realm: "Intharachit the asura raised the army and went out to set up the ritual at Cakkrawan mountain. Phra Lak and the monkeys followed and fought him at the mountain. They charged and destroyed the rite completely. Elephants, horses, chariots, and the tenfold army lost their lives. Only our beloved son fought alone, with no wisdom left to match their strength, no weapons left for battle, and he nearly lost his life to the enemy. Therefore he returned to bow at the feet of his radiant royal father. Your Majesty, lord of the earth, is not without women. Do not be absorbed in beautiful Sida. Her husband has come after her; return her. The war will stop, and our son will not die."

[12 words]

Then the ten-headed yaksha of the Solar Line heard his chief queen ask him to return young Sida. His anger and resentment were beyond thought, as if a poisoned gun had struck and pierced the demon king's breast. He gave command: "Look, Montho, queen. How can you speak this way? You want me to send noble Sida back because you resent and hate her. You fear she will lie beside my face; therefore you are angry, jealous, and bitter. You craft schemes and shift them with magic, speaking to make them seem good. I am not a fool who cannot see through you, beautiful one. The lady Sida is my life and heart. Even if fate decrees it, I would lose my life before returning her. If you love your son, keep your son. I myself will go to fight."

[12 words]

Then young, sorrowing Montho saw him enraged like doomsday fire, and the young lady nearly lost her life. Tears poured down her face. She had no wisdom left to ease the matter. In deep grief and sorrow, the lady lost her senses.

[4 words, lament]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, saw his mother grieving. He raised joined hands, bowed at her feet, and reported: "Your son was born a brave man. How could I fear war? If karma has arrived, I must perish. I do not regret my life. Even if I die, I will preserve my glory and make my fame known hereafter. Your beloved son asks leave to bow farewell. Mother, do not grieve. I entrust Yamliwan and Kanyuwek, my two splendid young children, and Suwannakanyuma the queen, together with the palace women of the inner residence. If they err, please teach them. Royal mother, kindly care for them. I offer all my wealth, attendants, and servants beneath your feet."

Having spoken, he bowed and reported to the demon king, his royal father: "Your son is of warrior birth. Do not think I fear death. A body born into form cannot escape death by Brahma's decree. I will serve Your powerful Majesty until life ends this time. I entrust my royal mother beneath your splendid feet. In the future, please show mercy to her and let no stain or danger touch her."

[16 words]

Then the brave ten-headed lord of the Solar Line heard the son who shared his life, and it was like divine nectar bathing his body. His face shone like the moon, and the anger vanished. He embraced his son and said: "Beloved child of your father, your power subdues the three worlds. Even Kosi, so mighty in power, was broken by your glory. What are earth-walking humans and forest-monkeys to you? How could they withstand your young hand? Soon they will lose their lives." Speaking so, the demon king took the Surakan arrow and gave it to him. "This arrow surpasses the three worlds. No one can withstand its power. It belonged to your royal grandfather, who subdued even Dusit. Do not fear the enemy's hand. Go out quickly and fight. Kill the war-thorns who are bold and despise the yakshas. Make your glory known upon the earth. May blessing and fortune be yours, beloved son."

[14 words]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, received the arrow and his father's blessing. Out of fear of royal punishment, he had to accept. He looked at his royal mother's face, sighed deeply, paid homage, took leave, and went to the splendid palace.

[4 words, Samoe]

[O]

He lowered himself upon the royal throne in the shining divine chamber, sat close beside the lovely lady, and sighed in deep sorrow. Tears filled his eyes. His grief was like a broken heart. He embraced the beautiful one, looked at her face, and spoke: "Listen, Suwannakanyuma, jewel of my eyes, beloved beyond measure. Today the enemy king raised the monkey troops to fight and destroy the ritual work at Cakkrawan mountain. They killed the army, heaped dead through the whole victory-camp. I alone went out to fight until no weapon remained. I was struck by the powerful human's arrow and wounded all over my body. I came in hoping to speak to you, young beloved. I must part from you, lady, jewel of my eyes. Live gently and well. Raise the two royal sons with effort; do not be careless or forget my words. I entrust my body, my father, and my mother to you. Let no stain or harm touch them. Alas, from the moment I vanish from sight, it will be like the moon going dark and the sun's light fading. I entrust the palace women and attendants to you, young lady; please show them mercy." Speaking so, he lifted the two beloved children onto his lap, kissed them, looked at their faces, and grieved as if he would lose consciousness.

[18 words, lament]

Then beautiful Suwannakanyuma heard her royal husband and was startled. The queen pressed her face down, sobbing in terrible grief. Tears poured in streams. She embraced his ankles and lamented.

[4 words]

[O]

"Alas, crowned lord of the city, radiant in power and able to subdue every direction. Even Kosi, lord of the gods, could not withstand your power. Was it fitting that this time you should lose to tiny humans and monkeys, until your life itself reaches its end? My lord above my head, what karma has struck us? Where can I turn my face for refuge like the sky-ruling lord who raised me? From now on I will suffer morning and night, lonely, empty, and grieving. I used to attend your feet; I will attend them no more, and there will be only grief and anxiety. Where can anyone be found like Your powerful Majesty, who taught me in light matters and heavy, right and wrong? Your kindness is like that of a father, cooling the heat beneath the shade of the crown. Please show mercy to me, your servant beneath your splendid feet. Stay only three nights; do not yet raise the army to fight. Let the evil star, which the astrologers foretold before, pass away. Then raise the army to fight and kill the enemies. I and the royal children may depend upon your feet in the future." Lamenting, the lady grieved until she nearly lost consciousness.

[16 words, lament]

Then the young palace women saw the two royals grieving because life would end and they would part. All the inner women were alarmed, pale, and spiritless. They beat their breasts, grieved, and lamented over the asura.

[4 words]

[O]

"Alas, shoot of the Solar Line, line of Brahma's royal lord. Your power has sheltered our heads like a splendid jeweled parasol. My heart, who will we rely on now for shelter like the bow-bearing lord? We will suffer, grieve, worry, and burn without end. From this day when you vanish from sight, the jeweled lamp will be extinguished and gone. We will be scattered and parted, with not one moment of comfort. Now the palace will be cold, silent and still; the strings and instruments will be quiet. There will be only grief and sorrow, loud without pause. At mealtime we will eat only tears, filled with sorrow and distress." Speaking so, they rolled about in grief as if they would lose consciousness.

[10 words, lament]

[Rai]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, saw his chief queen and the palace women weeping. His grief and anxiety were beyond thought, burning his heart like fire. He embraced the lady and comforted her spirit with words.

[4 words]

"Beloved, beloved beyond all, dear younger one, do not grieve so deeply, jewel of my eyes. Hear your elder brother's words, beloved. Since karma has come, we must be parted. This parting nearly breaks my heart. I am held by concern and sorrow for you, beautiful one, and for every woman of the inner palace. Protect and govern one another well. Let no stain touch any of you. I will now take leave of you. Heart of mine, remain in safety."

[12 words, Samoe]

He lowered himself upon the throne with the ministers at left and right and gave royal command to Kalachak the demon: "Arrange horses, chariots, elephants, and strong demon troops, fully equipped with every weapon, in time for the auspicious hour."

[4 words]

Then Kalachak the yaksha received the command, raised joined hands, and hurried out.

[2 words, Prathom]

[Yani]

He levied battle-skilled soldiers, four bold and proud divisions: elephant commanders riding tusked victory-elephants; horse commanders riding battle-horses; chariot commanders riding war-chariots harnessed with lions, bulls, and lion-beasts; infantry commanders inspecting the troops, beating and driving them in confusion. They found commanders whose soldiers had hidden, and soldiers whose commanders had vanished. Demon troops had crawled away and hidden their bodies, afraid to die and unable to face battle. Some dragged in mothers-in-law, wives, and children, beating and scolding in a noisy rush. At last the troops matched the roster and waited in disorder for the asura to come.

[8 words, dialogue]

Then Intharachit of the Solar Line, lord of the bow, when the army was arranged, went to bathe in the water.

[2 words, Samoe]

[Thon]

He had jeweled spouts and golden lotuses opened, with divine water as sweet fragrant mist. Perfume mixed with flower pollen. His trousers bore curling bird-patterns; his red silk cloth was interwoven with bright gold. Fluttering panels and side-cloths streamed at the ends. His robe was patterned with Garuda forms. Jeweled armor blazed; diamond garlands bound his breast. Directional plaques, breast ornaments, and chains covered him. Gold armlets and bracelets coiled like dragons. Rings with jeweled yellow-diamond settings shone on every finger. He wore the great crown with flowers at the ear and splendid jeweled ear-ornaments. His bearing was like the king of gods, more wondrous than before. His hand held the powerful sacred arrow, and he went to attend his mother.

[10 words, Samoe]

When he arrived, he bowed his head at the feet of his royal mother and reported: "Your beloved son asks leave to raise the army and go out to war with the base enemies at the slope of Cakkrawan mountain. Your Majesty, remain in safety. Do not suffer, grieve, or be anxious. This time, there is no way for your son to save his life. If I have ever been careless in any matter and offended the space beneath your feet by body, speech, or mind, and if that may bring suffering hereafter, my royal mother, please show mercy and let no resentment remain toward your beloved son." Speaking so, he sighed deeply in sorrow; tears streamed down his face, and the demon lord grieved terribly.

[10 words, lament]

Then pale Montho, jewel of demon women, saw the beloved son who shared her life speaking in grief and farewell. Her heart burned like venom-fire, as if her life too would end. She embraced her son and sobbed, lamenting.

[4 words]

[O]

"Alas, my own eye's light, crown of your mother's head and joy. What karma has followed us and brought this terrible parting? What a waste that you are of Brahma's line, famous through the three worlds, yet will not remain to continue the yaksha Solar Line, but must die by the enemy's hand. Was it fitting that your royal father took my good words as wrong and forced you to lose your life? This time your mother's thought has reached its end. I grieve for the asura realm; the yaksha line will decline and vanish." Lamenting, she embraced her son and grieved as if her own life would die.

[8 words, lament]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, saw his royal mother grieving and lamenting. He was full of care and anxiety, as if his life would end. His heart burned like doomsday fire, but the demon forced it firm and reported: "Your Majesty, do not suffer or be so anxious. It is not fitting. Your son will bow and take leave, then go to win victory against the royal enemy. If I have merit and do not die, I will return to attend beneath your splendid feet." Having spoken, he moved gracefully away from his mother's palace.

[8 words, Samoe]

Then Suwannakanyuma, beloved lady, and all the women followed in grief, running after him.

[2 words, music]

They were beautiful like royal swans descending from great Mount Chitrakut. Each came to embrace his feet and wept, pleading with the asura.

[2 words, lament]

[O]

Kanyuma said, "Alas, supreme beloved. Turn your face and look at your servant beneath your splendid feet. If you abandon your wife alone like this, there will be only suffering. Your Majesty, take your sword and kill your wife first; then raise the army to fight the enemies."

The palace women said, "Alas, crest-lord. Once dead, we cannot be born again to find one like you. You raised all of us without partiality or loss of dharma. Even when we erred, you taught us so we might have lasting happiness and peace. You gave jewels, money, gold, and rewards to all in equal mercy."

Kanyuma said, "Alas, this time there will be only grief and distress. I pity both royal children; they will be fatherless. They will be lonely, empty, and sorrowful, with no one to teach them. Mealtime will turn into bedtime, and mother and children will suffer without pause."

The palace women said, "Alas, lord of the Solar Line, born in Brahma's royal lineage. Will you abandon us attendants to endure suffering and sorrow together? From this day we will be far from your feet, wretched as if blood flowed from our eyes." Lamenting, each grieved and lost awareness.

[16 words, lament]

[Rai]

Then Intharachit, yaksha of the Solar Line, saw Suwannakanyuma the queen and the palace women weeping. His heart was deeply shaken. Love made him unwilling to part. He turned back, embraced the lady, and comforted her spirit with words.

[4 words]

[O]

"Beloved beyond all, dear younger lady, supreme beloved. Do not grieve so terribly, jewel of my eyes. Hear your elder brother's words, beloved. Karma has come, and we must be parted. This parting nearly breaks my heart. I am held back by concern and sorrow for every beloved woman of mine. Govern and protect one another well. Let no stain touch any of you. I will take leave of you now. Heart of mine, remain in safety."

[6 words]

[Rai]

Having spoken, he moved with royal grace like the king of gods skilled in war. He left the women and went to mount the jeweled chariot.

[2 words, Kraw]

He ordered the fourfold warrior-host withdrawn from the city: a hundred thousand demon soldiers turned southwest at the auspicious moment of departure.

[2 words]

[O Rai]

When he had gone out beyond the palace gate, he glanced left and right and saw the sky-bright jeweled palaces of his father and mother, beautiful like the golden Phai Chayon palace, radiant and shining. Thinking of the two royals, he grew anxious and raised his hands above his crowned head. "Alas, from now on I will vanish from sight and will not return to attend beneath your splendid feet. May Your Majesties remain in safety; your servant asks leave in homage. My heart, if you have no son, whom will you send out to kill? My royal father himself will have to suffer the heat, raising the army to battle. Alas, I pity my royal mother. She will grieve, burn, and waste away, her heart full of mercy for her beloved son. Suwannakanyuma the queen too will grieve as if her heart were broken." Lamenting, he hurried the demon troops and turned toward the road.

[12 words, Choet]

When he came out beyond the royal city, grief and sorrow increased. His breast felt empty, cold, and alone, as if he had come away from his own body. Lothan, who drove the royal chariot, appeared in the form of a splendid monkey. The lions changed form into the faces of horses. Phra Phai blew against his path. The army's shouts sounded like weeping. Vultures and crows swooped at the victory flags; meteors fell before the chariot. Birds perched silent and forlorn. All kinds of strange omens appeared. The royal regalia of honor glowed like smoke-flame. When the demon lord saw these signs, he stood stunned in anxious thought, his breast shaking, until he crossed the border into Sattaphan and reached the slope of Cakkrawan mountain.

[10 words, Choet]

He halted the fourfold army, the hundred thousand mighty soldiers, and set them beside the river line, above the splendid jewel-sand field.

[2 words]

Colophon

This Good Works translation was made from the Thai source text of บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๕๗, in the Vajirayana Digital Library edition. The translation keeps Thai royal and mythic names in a light English transliteration while preserving familiar Sanskritic identities in the source colophon and cross-traditional names where applicable: Phra Narai / Phra Rama / Phra Chakri / Phra Chakrakrit / Phra Harirak / Phra Hariwong as Vishnu or Rama, Phra Lak as Lakshmana, Sida as Sita, Thotsakan / Raphanasura as Ravana, Montho as Mandodari, Phiphek as Vibhishana, Intharachit as Indrajit, Hanuman as Hanuman, Suwannakanyuma as Intharachit's consort, Yamliwan and Kanyuwek as Intharachit's children, Lothan as the demon charioteer, Kalachak as a demon officer, Sammanakkha as Shurpanakha, Kosi as Indra, Phra Isuan as Shiva, Brahma, Vishnupana, Agniwat, Phlai Wat, Nagabas as the naga-arrow, Brahmastra, Mekhasun as the darkening discus, Surakan as the final arrow, Cakkrawan mountain, Sattaphan, Lanka, Ayutthaya, Dvaravati, Vaikuntha, and Dusit as Tushita heaven.

The English is a complete prose rendering of this source unit. The stage/meter cues are preserved as bracketed cues rather than treated as narrative speech.

Source Text

Stanza 1

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสิทธิศักดิ์ยักษี
ได้ยินเสียงสำเนียงโกลี / อสุรีลืมเนตรเห็นพระลักษมณ์
ยกพวกโยธาพลากร / ตามมาราญรอนหาญหัก
ทำลายพิธีขุนยักษ์ / ลูกท้าวทศพักตร์ตะลึงไป ฯ

Meter 2

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 3

๏ บัดนั้น / คำแหงหนุมานทหารใหญ่
ยืนอยู่ตรงหน้ารถชัย / ตบมือไยไพอสุรา
เหวยเหวยดูกรอินทรชิต / ทะนงฤทธิ์อวดตัวว่าแกล้วกล้า
ทำศึกดีแต่มารยา / ลอบลักลวงฆ่าราวี
ไหนว่าจะยกพลไกร / ไปอยุธยาบุรีศรี
อันถ้อยคำของท่านพาที / ดั่งหนึ่งสตรีมิใช่ชาย
ไม่มีความอัปยศอดสู / แก่หมู่ไตรโลกทั้งหลาย
ถ้าเอ็งรักตัวกลัวตาย / จงน้อมกายน้อมเศียรอสุรา
กราบลงแทบเบื้องบาทบงสุ์ / น้องพระหริวงศ์นาถา
พระองค์ผู้ทรงศักดา / จะประทานชีวาขุนมาร ฯ

Meter 4

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 5

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตฤทธิไกรใจหาญ
ฟังวานรกล่าวเป็นคำพาล / โกรธดั่งเพลิงกาลมาจ่อใจ
จึ่งผุดลุกขึ้นกระทืบบาท / พสุธาอากาศหวาดไหว
เหม่เหม่ดูดู๋ไอ้ลิงไพร / เหตุใดมากล่าวอหังการ์
ลืมไปแล้วหรือไอ้วานร / แต่กลิ้งอยู่ด้วยกรยักษา
เกลื่อนกลาดดาษพื้นพสุธา / ทั้งเจ้าทั้งข้าด้วยกัน
หากได้พิเภกเป็นคู่คิด / หาไม่ชีวิตจะอาสัญ
พวกมึงดั่งหนึ่งแมลงวัน / หรือจะครั่นมือกูผู้ฤทธี
ว่าพลางกวัดแกว่งศรทรง / ไล่พวกจัตุรงค์ยักษี
ให้เข้าหักโหมโจมตี / กับพลโยธีวานร ฯ

Meter 6

[ฯ ๑๐ คำ ฯ]

Stanza 7

๏ บัดนั้น / จึ่งพวกพลมารชาญสมร
ได้ฟังลูกท้าวยี่สิบกร / ต่างแผลงฤทธิรอนเข้าราวี ฯ

Meter 8

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 9

๏ บ้างยิงบ้างแย้งแทงฟัน / พัลวันกับพวกกระบี่ศรี
รับรองป้องกันในที / ต่างหนีต่างไล่วุ่นไป ฯ

Meter 10

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 11

๏ บัดนั้น / โยธาวานรน้อยใหญ่
ผาดโผนโจนวับว่องไว / ทะลวงไล่รบรุกบุกบัน ฯ

Meter 12

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 13

๏ ลิงสิบจับยักษ์ร้อยตน / อลวนกลอกกลับดั่งจักรผัน
บ้างตบกัดฟัดฟาดแทงฟัน / กุมภัณฑ์ตายกลาดดาษดา ฯ

Meter 14

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 15

๏ บัดนั้น / จึ่งหมู่อสุรศักดิ์ยักษา
ยิ่งตายยิ่งต้อนกันเข้ามา / ตีตอบโยธาวานร ฯ

Meter 16

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 17

๏ พุ่งซัดอาวุธดั่งห่าฝน / ลางตนก็ยิงธนูศร
ต่างกล้าต่างหาญราญรอน / ประจัญกรไม่ละลดกัน ฯ

Meter 18

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 19

๏ บัดนั้น / พวกพลกระบี่แข็งขัน
วิ่งผลุนหมุนเข้าโรมรัน / โห่สนั่นครั่นครื้นสุธาธาร ฯ

Meter 20

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 21

๏ ลางลิงฉวยชิงอาวุธยักษ์ / ไล่หักเอาด้วยกำลังหาญ
ต่างตนฟันฟอนรอนราญ / พลมารตายแตกไม่สมประดี ฯ

Meter 22

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 23

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสิทธิศักดิ์ยักษี
เห็นวานรไล่ฆ่าโยธี / ต่างหนีอุตลุดวุ่นไป
โกรธาขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน / กระทืบบาทสนั่นหวั่นไหว
จับวิษณุปาณัมศรชัย / พาดสายแผลงไปด้วยฤทธา ฯ

Meter 24

[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]

Stanza 25

๏ เสียงสะเทือนเลื่อนลั่นบรรพต / เป็นเพลิงกรดร้อนแรงแสงกล้า
ต้องพลวานรมรณา / เกลื่อนกลาดดาษป่าพนาดอน ฯ

Meter 26

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 27

๏ เมื่อนั้น / น้องพระอวตารชาญสมร
เห็นอินทรชิตฤทธิรอน / แผลงศรมาเป็นเพลิงกาล
ต้องหมู่กระบี่รี้พล / วายชนม์สิ้นชีพสังขาร
กลิ้งกลาดดาษพื้นสุธาธาร / ผ่านฟ้ากริ้วโกรธดั่งอัคคี
จึ่งจับอัคนิวาตพาดสาย / หมายล้างอาวุธยักษี
น้าวหน่วงด้วยกำลังฤทธี / น้องพระจักรีก็แผลงไป ฯ

Meter 28

[ฯ ๖ คำ ฯ เชิด]

Stanza 29

๏ เปรี้ยงเปรี้ยงดั่งเสียงฟ้าฟาด / เกลื่อนกลาดไม่นับเล่มได้
เกิดเป็นห่าฝนดับไฟ / ไล่ล้างศรชัยอสุรา
เป็นภัสมธุลีแหลกลง / แล้วไปต้ององค์ยักษา
ติดเต็มทั่วทั้งกายา / ด้วยฤทธาน้องพระสี่กร
บรรดาวานรที่วายชนม์ / ต้องฝนลมเกิดด้วยแสงศร
ก็เป็นขึ้นด้วยกำลังฤทธิรอน / ตบกรโห่เย้ยอสุรี ฯ

Meter 30

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 31

๏ เมื่อนั้น / ลูกท้าวทศพักตร์ยักษี
ต้องศรเจ็บทั่วทั้งอินทรีย์ / ร้อนดั่งอัคคีบรรลัยกัลป์
แล้วกระบี่เย้ยเยาะจำเพาะพักตร์ / ขุนยักษ์กริ้วโกรธตัวสั่น
อุตส่าห์แข็งใจขบฟัน / ก็ร่ายพระเวทอันฤทธา ฯ

Meter 32

[ฯ ๔ คำ ฯ ตระ]

Stanza 33

๏ ครั้นถ้วนเจ็ดคาบก็เป่าลง / ลูบไปทั่วองค์ยักษา
ศรนั้นก็หลุดดั่งจินดา / อสุราคิดแค้นแน่นใจ
กระทืบบาทผาดแผลงสิงหนาท / พสุธาอากาศหวาดไหว
โลดโผนโจนจ้วงทะลวงไป / เข้าไล่เข่นฆ่าวานร ฯ

Meter 34

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 35

๏ ตีซ้ายป่ายขวาอุตลุด / สำแดงฤทธิรุทรดั่งไกรสร
จนหน้ารถน้องพระสี่กร / โผนเข้าจับงอนด้วยฤทธี ฯ

Meter 36

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 37

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นอินทรชิตอสุรี / ไล่ตีวานรเข้ามา
พระกรกวัดแกว่งศรทรง / หวดไปต้ององค์ยักษา
โจนจากรถแก้วแววฟ้า / ปีนขึ้นเหยียบบ่ากุมภัณฑ์ ฯ

Meter 38

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 39

๏ สองจับสัประยุทธ์สับสน / อลวนกลอกกลับดังจักรผัน
ต่างคล่องว่องไวด้วยกัน / ตีรันไม่ละลดกร ฯ

Meter 40

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 41

๏ เมื่อนั้น / ลูกท้าวทศกัณฐ์ชาญสมร
รับรองป้องปัดด้วยฤทธิรอน / แกว่งศรเข้าไล่ราวี ฯ

Meter 42

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 43

๏ เท้าหนึ่งเหยียบเข่าพระอนุชา / มือขวานั้นเงื้อศรศรี
เปลี่ยนท่าง่ารับกันในที / ต่างปัดต่างตีพัลวัน ฯ

Meter 44

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 45

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์สุริย์วงศ์รังสรรค์
ต่อกรรอนรบกุมภัณฑ์ / ไล่รุกบุกบันประจัญบาน ฯ

Meter 46

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 47

๏ หวดด้วยพระแสงศรทรง / ต้ององค์อินทรชิตใจหาญ
ซวนไปถูกเขาจักรวาล / เสียงสะท้านสะเทือนปัถพี ฯ

Meter 48

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 49

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสิทธิศักดิ์ยักษี
มิได้เจ็บชํ้าอินทรีย์ / อสุรีผุดลุกขึ้นยืนยัน
จึงชักแสงศรนาคบาศ / อันมีอำนาจแผ่นดินลั่น
ประนมกรเหนือเศียรกุมภัณฑ์ / อภิวันท์ร่ายเวทวิทยา

Meter 50

[ฯ ๔ คำ ฯ ตระ]

Stanza 51

๏ บัดนั้น / ฝ่ายพญาพิเภกยักษา
เห็นลูกทศเศียรอสุรา / บูชานาคบาศพรหมาน
จึ่งทูลน้องพระหริวงศ์ / ว่าองค์อินทรชิตใจหาญ
จับศรนาคบาศชัยชาญ / อ่านเวทจะแผลงมาราวี
พระองค์ผู้ทรงฤทธิรอน / จงระวังล้างศรยักษี
ให้ยับเป็นภัสมธุลี / แม้นไม่ทันทีจะเสียการ ฯ

Meter 52

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 53

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์ผู้ปรีชาชาญ
ได้ฟังพิเภกขุนมาร / ก็เตรียมการระวังปัจจามิตร
จึ่งชักพลายวาตขึ้นพาดสาย / พระเนตรหมายจะล้างศรสิทธิ์
ของอสุรินทร์อินทรชิต / ทรงฤทธิ์เขม้นไม่วางตา ฯ

Meter 54

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 55

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษา
ครั้นเสร็จอ่านเวทวิทยา / อสุราพาดสายแผลงไป ฯ

Meter 56

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 57

๏ สำเนียงเสียงดั่งลมกรด / บรรพตจักรวาลสะท้านไหว
เป็นนาคาแผลงฤทธิไกร / เกลื่อนกลาดทั้งในอัมพร ฯ

Meter 58

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 59

๏ เมื่อนั้น / น้องพระหริรักษ์ชาญสมร
แลเห็นอินทรชิตฤทธิรอน / วางศรมาเป็นนาคา
แต่ละตัวสำแดงแผลงฤทธิ์ / พ่นพิษควันกลุ้มเวหา
จึ่งน้าวหน่วงศิลป์ชัยอันศักดา / ผ่านฟ้าก็แผลงไปทันที ฯ

Meter 60

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 61

๏ พลายวาตสำแดงฤทธิรุทร / กลายเป็นครุฑราชปักษี
เกลื่อนกลาดถาบถาราวี / เข้าจิกนาคีวุ่นไป
โฉบฉาบคาบคั้นนาคบาศ / ตายกลาดไม่ทนกำลังได้
ศรยักษ์พ่ายแพ้ด้วยฤทธิไกร / ละเอียดไปไม่ทันพริบตา ฯ

Meter 62

[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]

Stanza 63

๏ เมื่อนั้น / ลูกท้าวทศพักตร์ยักษา
เห็นศรพระลักษมณ์แผลงมา / เป็นพญาครุฑาฤทธิรอน
ถาโถมโจมจับนาคบาศ / ทำอำนาจดั่งพญาไกรสร
พ่ายแพ้ตายสิ้นในอัมพร / โกรธดั่งไฟฟอนจ่อใจ
จึ่งชักพรหมาสตร์ศรทรง / ขององค์พระอิศวรประสาทให้
ทูลขึ้นเหนือเศียรเกล้าไว้ / สำรวมใจร่ายเวทวิทยา ฯ

Meter 64

[ฯ ๖ คำ ฯ ตระ]

Stanza 65

๏ บัดนั้น / ฝ่ายพญาพิเภกยักษา
แลเห็นลูกเจ้าลงกา / บูชาพรหมาสตร์อันเรืองฤทธิ์
จึ่งน้อมเศียรเกล้าบังคมทูล / น้องพระนเรนทร์สูรจักรกฤษณ์
บัดนี้อสุรินทร์อินทรชิต / ปลุกฤทธิ์พรหมาสตร์ศรชัย
พระองค์จงระวังกายา / ล้างศิลป์อสุราเสียให้ได้
ตัวมันก็จะแพ้ฤทธิไกร / ด้วยไม่มีสิ่งใดจะโรมรัน ฯ

Meter 66

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 67

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์สุริย์วงศ์รังสรรค์
ได้ฟังพิเภกกุมภัณฑ์ / ทรงธรรม์ชื่นชมยินดี
จึ่งชักพรหมาสตร์มาพาดสาย / ตาหมายเขม้นดูยักษี
หวังว่ามิให้เสียที / แก่ศรอสุรีพาลา ฯ

Meter 68

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 69

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตฤทธิไกรใจกล้า
ครั้นเสร็จร่ายเวทวิทยา / อสุราก็ผาดแผลงไป ฯ

Meter 70

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 71

๏ เสียงสนั่นครั่นครื้นกึกก้อง / สะเทือนท้องจักรวาลเขาใหญ่
เป็นสรรพอาวุธเกรียงไกร / เต็มในอากาศด้วยฤทธี ฯ

Meter 72

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Stanza 73

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นอินทรชิตอสุรี / แผลงศรศรีมาเป็นอาวุธ
เกลื่อนกลาดดาษพื้นเมฆา / จะนับคณนาไม่สิ้นสุด
จึ่งแผลงพรหมาสตร์ฤทธิรุทร / ไปล้างอาวุธกุมภัณฑ์ ฯ

Meter 74

[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]

Stanza 75

๏ เปรี้ยงเปรี้ยงดั่งเสียงอสุนี / ธาตรีสะเทือนเลื่อนลั่น
เกิดเป็นพายุลมกัลป์ / พัดอาวุธนั้นละเอียดไป
แล้วต้องม้ารถคชสาร / จัตุรงค์ทวยหาญน้อยใหญ่
ตายกลาดดาษป่าพนาลัย / สิ้นทั้งทัพชัยอสุรา ฯ

Meter 76

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 77

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษา
เห็นศรแพ้ศรพระอนุชา / ให้เร่าร้อนวิญญาณ์ดั่งเพลิงกาล
ยิ่งสลดระทดฤทัยนัก / ขุนยักษ์สุดสิ้นกำลังหาญ
สิ้นทั้งอาวุธจะรอนราญ / สิ้นพวกพลมารจะต่อยุทธ์
ผู้เดียวสิ้นรู้สิ้นฤทธิ์ / สิ้นคิดหิวโหยเป็นที่สุด
ครั้นจะอยู่ต่อด้วยมนุษย์ / ก็ต้องอาวุธลำบากใจ
ชอกชํ้าเจ็บปวดทั้งอินทรีย์ / เห็นจะทานฤทธีนั้นไม่ได้
น่าที่จะม้วยบรรลัย / จำจะกลับเข้าไปยังลงกา
ลาองค์สมเด็จพระบิตุเรศ / พระชนนีเกิดเกศเกศา
สั่งนางสุวรรณกันยุมา / แล้วจะยกโยธามาราวี
คิดพลางจับจักรฤทธิรงค์ / ทรงนามเมฆสูรเรืองศรี
จบเหนือเศียรเกล้าเมาลี / เสร็จแล้วอสุรีก็ขว้างไป ฯ

Meter 78

[ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 79

๏ สำเนียงดั่งลมเพชรหึง / อื้ออึงกัมปนาทหวาดไหว
มืดมิดปิดดวงอโณทัย / ก็เหาะไปยังกรุงลงกา ฯ

Meter 80

[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 81

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์สุริย์วงศ์นาถา
ขึ้นศรจะล้างอสุรา / เห็นดินฟ้ามืดมัวไปทั่วทิศ
ไม่ปรากฏกายกุมภัณฑ์ / ทรงธรรม์จึ่งมีประกาศิต
ดูกรพิเภกผู้ร่วมคิด / เหตุใดอินทรชิตอสุรี
รณรงค์กันอยู่แล้วไปไหน / จึ่งไม่เห็นกายยักษี
หรือจะคิดกลศึกมาราวี / เรานี้ฉงนในวิญญาณ์ ฯ

Meter 82

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 83

๏ บัดนั้น / พญาพิเภกยักษา
ได้ฟังพระราชบัญชา / อสุรากราบทูลสนองไป
วันนี้อินทรชิตมาต่อยุทธ์ / พลสี่สิบสมุทรหาเหลือไม่
สิ้นทั้งอาวุธจะชิงชัย / เปลี่ยวใจสิ้นคิดขุนมาร
จึ่งขว้างเมฆสูรจักรกรด / ให้บังบดซึ่งแสงสุริย์ฉาน
ตัวมันไปโดยคัคนานต์ / คืนเข้าราชฐานลงกา
หวังจะสั่งมารดาบิตุรงค์ / ญาติวงศ์ลูกเมียยักษา
เสร็จแล้วจะยกโยธา / ออกมาเข่นฆ่าราวี ฯ

Meter 84

[ฯ ๘ คำ ฯ]

Stanza 85

๏ เมื่อนั้น / พระลักษมณ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังพิเภกอสุรี / ภูมีไม่ไว้วางใจ
พระกรกุมศรพรหมาสตร์ / จะประมาทพระทัยก็หาไม่
คอยทีอยู่ที่จะชิงชัย / ระวังมิใคร่จะวางตา ฯ

Meter 86

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 87

๏ เมื่อนั้น / ฝ่ายองค์อินทรชิตยักษา
ครั้นถึงพิชัยลงกา / อสุราไปเฝ้าพระชนนี ฯ

Meter 88

[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]

Cue 89

[โอ้ร่าย]

Stanza 90

๏ กราบลงกับเบื้องบทเรศ / ชลนัยน์นองเนตรยักษี
อาดูรพูนเทวษพันทวี / อสุรีซบพักตร์กับบาทา ฯ

Meter 91

[ฯ ๒ คำ ฯ โอด]

Stanza 92

๏ เมื่อนั้น / นางมณโฑเยาวยอดเสน่หา
เห็นโอรสผู้ร่วมชีวา / โลหิตติดมาทั้งกาย
ตระหนกตกใจด้วยความรัก / นงลักษณ์ตัวสั่นขวัญหาย
สวมสอดกอดองค์พระลูกชาย / โฉมฉายจึ่งตรัสถามไป
ตัวเจ้าสิทำพิธีการ / ยังเนินจักรวาลเขาใหญ่
แม่นี้เห็นเป็นประหลาดใจ / เหตุใดบาดเจ็บทั้งอินทรีย์ ฯ

Meter 93

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Stanza 94

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษี
ได้ฟังสมเด็จพระชนนี / ชุลีกรสนองพระวาจา
ลูกไปตั้งตบะชำระกาย / ยังเนินทรายจักรวาลภูผา
ไม่ทันเสร็จกิจวิทยา / ข้าศึกนั้นตามไปรอนราญ
ได้รบกับองค์พระลักษมณ์ / สงครามนั้นหนักหักหาญ
พลสี่สิบสมุทรบรรลัยลาญ / ด้วยมือพวกพาลไพรี
สิ้นสุดรถรัตน์อัสดร / อีกทั้งกุญชรราชสีห์
ต้องศรบาดเจ็บทั้งอินทรีย์ / ปิ้มว่าชีวีจะบรรลัย
สิ้นฤทธิ์สิ้นคิดสิ้นอาวุธ / จะต่อกรมนุษย์นั้นไม่ได้
ผู้เดียวสุดที่จะชิงชัย / จึ่งหนีไพรีเข้ามา
หวังจะลาบาทพระแม่เจ้า / อันบังเกิดเกล้าเกศา
กับองค์สมเด็จพระบิดา / แล้วจะยกโยธาไปราวี ฯ

Meter 95

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Cue 96

[โอ้]

Stanza 97

๏ เมื่อนั้น / นวลนางมณโฑมารศรี
ได้ฟังเพียงสิ้นสมประดี / โศกีกอดองค์พระลูกรัก
ชลนัยน์อาบพักตร์อัคเรศ / แสนเทวษพ่างเพียงอกหัก
สองกรค่อนทรวงเข้าฮักฮัก / นงลักษณ์ครวญครํ่ารํ่าไร ฯ

Meter 98

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Cue 99

[โอ้]

Stanza 100

๏ โอ้ว่าเจ้าดวงนัยนา / แม่บำรุงเลี้ยงมาจนใหญ่
มิให้ระคายเท่ายองใย / หวังจะได้สืบวงศ์พรหมาน
เดิมทีแม่นี้ก็ได้ห้าม / ไม่ฟังความขืนอวดกำลังหาญ
ออกไปต่อกรรอนราญ / ด้วยใจเป็นพาลอหังการ์
ทั้งนี้เพราะองค์พระบิตุเรศ / ฟังเหตุเชื่อสำมนักขา
พระลักษมณ์พระรามจึ่งตามมา / เคี่ยวฆ่าสังหารราญรอน
อินทรชิตลูกรักของแม่เอ๋ย / ทรามเชยจงงดอยู่ก่อน
แม่จะขึ้นไปทูลพระบิดร / อ้อนวอนผ่อนปรนให้พ้นภัย
รํ่าพลางพิศพักตร์พระโอรส / แสนระทดทอดถอนใจใหญ่
แสนทุกข์แสนโศกาลัย / อรไทเพียงสิ้นสมประดี ฯ

Meter 101

[ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด]

Stanza 102

๏ แล้วพาลูกรักยุรยาตร / ลงจากปราสาทมณีศรี
ขึ้นเฝ้าสมเด็จพระสามี / ในที่สิริไสยา ฯ

Meter 103

[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]

Stanza 104

๏ ครั้นถึงน้อมเศียรบังคมทูล / นเรนทร์สูรปิ่นภพยักษา
ว่าอินทรชิตอสุรา / ยกพลโยธาพลากร
ออกไปตั้งกิจพิธีการ / ยังเนินจักรวาลสิงขร
พระลักษมณ์กับพวกวานร / ตามไปราญรอนถึงบรรพต
ยกเข้าหักโหมโจมตี / ทำลายพิธีเสียได้หมด
สิ้นทั้งคชาม้ารถ / ทั้งทศโยธาก็วายปราณ
แต่ลูกรักผู้เดียวเคี่ยวฆ่า / สุดปัญญาจะต่อกำลังหาญ
สิ้นสุดอาวุธจะรอนราญ / ปิ้มเสียชนมานแก่ไพรี
จึ่งกลับเข้ามาบังคมบาท / พระบิตุรงค์ธิราชเรืองศรี
พระองค์ผู้ทรงธรณี / ใช่ที่จะไร้อนงค์ใน
อย่าพะวงด้วยสีดาโฉมงาม / ผัวเขามาตามจงส่งให้
สงครามก็จะระงับไป / ลูกเราจะไม่มรณา ฯ

Meter 105

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 106

๏ เมื่อนั้น / ทศเศียรสุริย์วงศ์ยักษา
ได้ฟังองค์อัครชายา / จะให้ส่งสีดายุพาพาล
ความโกรธความแค้นนั้นสุดคิด / ดั่งเอาปืนพิษมาสังหาร
ปักลงที่ทรวงพญามาร / จึ่งมีโองการตรัสไป
ดูดู๋มนโฑเทวี / ควรหรือพาทีฉะนี้ได้
จะให้ส่งสีดาอรไท / ด้วยใจเกียดกันฉันทา
เจ้ากลัวจะเรียงเคียงพักตร์ / จึ่งแค้นนักเคียดขึ้งหึงสา
ช่างอุบายถ่ายเทด้วยมารยา / เจรจาให้เห็นเป็นว่าดี
ใช่เราเป็นคนโง่เง่า / จะไม่รู้ทันเท่าโฉมศรี
อันนางสีดานารี / ดั่งดวงชีวีดวงใจ
มาตรแม้นถึงพรหมลิขิต / สู้เสียชีวิตไม่ส่งให้
รักลูกจงเชิญลูกไว้ / ตัวกูจะไปรอนราญ ฯ

Meter 107

[ฯ ๑๒ คำ ฯ]

Stanza 108

๏ เมื่อนั้น / นางมณโฑเยาวยอดสงสาร
เห็นพระองค์กริ้วโกรธดั่งเพลิงกาล / เยาวมาลย์เพียงสิ้นชีวัน
ชลนัยน์ไหลอาบพักตรา / สุดปัญญาที่จะคิดผ่อนผัน
แสนโศกโศกาจาบัลย์ / กัลยาไม่เป็นสมประดี ฯ

Meter 109

[ฯ ๔ คำ ฯ โอด]

Stanza 110

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษี
เห็นพระมารดาโศกี / ชุลีกรกราบบาทแล้วทูลไป
ตัวลูกเกิดมาเป็นชายชาญ / จะกลัวการสงครามกระไรได้
ถึงกรรมแล้วจำจะบรรลัย / ไม่คิดเสียดายชีวา
มาตรแม้นถึงตายจะไว้ยศ / ให้ปรากฏเกียรติไปภายหน้า
ลูกรักจะถวายบังคมลา / พระมารดาอย่าทรงโศกี
ขอฝากยามลิวันกันยุเวก / เอกองค์หลานน้อยทั้งสองศรี
กับสุวรรณกันยุมาเทวี / ทั้งอนงค์นารีกำนัลใน
ผิดพลั้งจงช่วยสั่งสอน / พระมารดรโปรดเกล้าเอาใจใส่
ทั้งศฤงคารบริวารข้าไท / ขอถวายไว้ใต้บาทา
สั่งแล้วน้อมเศียรบังคมทูล / นเรนทร์สูรบิตุเรศยักษา
ตัวลูกก็เป็นชาติอาชา / จะกลัวมรณาอย่าพึงคิด
อันซึ่งเกิดมาเป็นรูปกาย / ไม่เว้นตายด้วยพรหมลิขิต
จะอาสาพระองค์ทรงฤทธิ์ / กว่าจะสิ้นชีวิตในครั้งนี้
ขอฝากสมเด็จพระมารดา / ของข้าไว้ใต้บทศรี
ภายหลังจงได้ปรานี / อย่าให้มีราคีภัยพาล ฯ

Meter 111

[ฯ ๑๖ คำ ฯ]

Stanza 112

๏ เมื่อนั้น / ทศเศียรสุริย์วงศ์ใจหาญ
ฟังโอรสร่วมชนมาน / ดั่งสุธาธารทิพย์มารดกาย
พักตร์ผ่องเพียงดวงจันทรา / ที่กริ้วโกรธานั้นสูญหาย
สวมสอดกอดองค์พระลูกชาย / สายสวาทของพ่อผู้ยอดรัก
ตัวเจ้าก็ทรงอานุภาพ / ปราบไปได้ทั่วทั้งไตรจักร
แต่โกสีย์ที่มีฤทธิ์นัก / ยังหักเสียได้ด้วยเดชา
ทำไมกับมนุษย์เดินดิน / กับพวกพานรินทร์กระบี่ป่า
ไหนจะต้านทานกรของลูกยา / ไม่ช้าก็จะม้วยบรรลัย
ว่าแล้วจึ่งองค์พญามาร / หยิบศรสุรกานต์ประทานให้
ศรนี้เลิศลบภพไตร / ผู้ใดไม่ต้านทานฤทธิ์
ขององค์สมเด็จพระอัยกา / ผ่านฟ้าปราบได้ถึงดุสิต
เจ้าอย่าเกรงมือปัจจามิตร / เร่งคิดออกไปราวี
ฆ่าเสียให้สิ้นเสี้ยนศึก / ซึ่งห้าวฮึกดูหมิ่นยักษี
ให้ปรากฏเกียรติไว้ในธาตรี / ศรีสวัสดิ์จงมีแก่ลูกยา ฯ

Meter 113

[ฯ ๑๔ คำ ฯ]

Stanza 114

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษา
รับศรกับพรพระบิดา / ด้วยเกรงอาชญาก็จำใจ
พิศพักตร์สมเด็จพระชนนี / อสุรีทอดถอนใจใหญ่
ถวายบังคมลาคลาไคล / ไปยังปราสาทอลงกรณ์ ฯ

Meter 115

[ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ]

Cue 116

[โอ้]

Stanza 117

๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์ / ในห้องทิพมาศประภัสสร
นั่งแนบแอบองค์บังอร / ทอดถอนฤทัยอาลัยนัก
ชลนัยน์คลอคลองนองเนตร / แสนเทวษพ่างเพียงอกหัก
สวมสอดกอดองค์นงลักษณ์ / พิศพักตร์แล้วมีวาที
ดูกรสุวรรณกันยุมา / แก้วตาแสนสุดสวาทพี่
วันนี้อริราชไพรี / ยกพวกกระบี่ไปราญรอน
ทำลายล้างกิจพิธีการ / ถึงเนินจักรวาลสิงขร
สังหารโยธาพลากร / ตายยับซับซ้อนทั้งทัพชัย
ตัวพี่ผู้เดียวออกต่อยุทธ์ / จนสิ้นอาวุธหาเหลือไม่
ต้องศรมนุษย์วุฒิไกร / ยับไปทั่วทั้งกายา
เข้ามาหวังว่าจะสั่งเจ้า / ยุพเยาว์ผู้ยอดเสน่หา
จำเป็นจำจากวนิดา / แก้วตาค่อยอยู่จงดี
อุตส่าห์เลี้ยงสองโอรสราช / อย่าประมาทหลงลืมคำพี่
ฝากกายพระชนกชนนี / อย่าให้มีราคีแผ้วพาน
โอ้ว่าตั้งแต่จะแลลับ / เหมือนเดือนดับอับแสงสุริย์ฉาน
ขอฝากฝูงสนมบริวาร / เยาวมาลย์จงได้เมตตา
ว่าพลางอุ้มสองพระลูกรัก / ขึ้นไว้เหนือตักยักษา
จุมพิตพิศพักตร์แล้วโศกา / ดั่งว่าจะสิ้นสมประดี ฯ

Meter 118

[ฯ ๑๘ คำ ฯ โอด]

Stanza 119

๏ เมื่อนั้น / นางสุวรรณกันยุมาโฉมศรี
ได้ฟังพระราชสามี / เทวีตระหนกตกใจ
ซบพักตร์สะอื้นแสนเทวษ / ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
กอดข้อพระบาทเข้าไว้ / อรไทรำพันโศกา ฯ

Meter 120

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Cue 121

[โอ้]

Stanza 122

๏ โอ้ว่าพระจอมมงกุฎเมือง / เรืองเดชปราบได้ทุกทิศา
แต่โกสีย์เป็นเจ้าแก่เทวา / ยังว่าไม่ต้านทานฤทธิ์
ครั้งนี้ควรหรือมาเสียที / แต่กระบี่มนุษย์กระจิหริด
จนถึงสุดสิ้นชีวิต / คิดเห็นเป็นน่าอนาถใจ
พระทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย / กรรมสิ่งใดเลยมาซัดให้
จะผินพักตร์ไปพึ่งผู้ใด / เหมือนองค์ภูวไนยเลี้ยงมา
แต่นี้จะแสนทุกข์ทุกคํ่าเช้า / จะเปลี่ยวเปล่าเศร้าโทมนัสสา
เคยเฝ้ามิได้เฝ้าบาทา / จะมีแต่โศกาอาวรณ์
จะหาไหนได้เหมือนพระทรงฤทธิ์ / หนักเบาชอบผิดช่วยสั่งสอน
พระคุณพ่างเพียงบิดร / สว่างร้อนร่มเกล้าเมาลี
พระองค์จงทรงพระเมตตา / โปรดข้าผู้รองบทศรี
งดอยู่สักสามราตรี / อย่าเพ่อกรีพลออกราญรอน
กว่าจะสิ้นที่พระเคราะห์ร้าย / ซึ่งโหรทำนายไว้แต่ก่อน
จึ่งยกโยธาพลากร / ไปราญรอนข้าศึกให้มรณา
ตัวข้าจะได้พึ่งบาทบงสุ์ / องค์พระลูกเจ้าไปภายหน้า
รํ่าพลางทางทรงโศกา / กัลยาเพียงสิ้นสมประดี ฯ

Meter 123

[ฯ ๑๖ คำ ฯ โอด]

Stanza 124

๏ บัดนั้น / ฝูงนางกำนัลสาวศรี
เห็นสองกษัตริย์ทรงโศกี / ด้วยจะสิ้นชีวีจากกัน
บรรดาอนงค์นางใน / ตกใจหน้าซีดไม่มีขวัญ
ตีอกโศกาจาบัลย์ / รำพันรํ่ารักอสุรา ฯ

Meter 125

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Cue 126

[โอ้]

Stanza 127

๏ โอ้ว่าพระหน่อสุริย์วงศ์ / พงศ์พรหมธิราชนาถา
พระเดชเคยปกเกศมา / ดั่งฉัตรรัตนาอลงกรณ์
อกเอ๋ยจะพึ่งผู้ใดเล่า / ให้ร่มเกล้าเหมือนองค์พระทรงศร
จะแสนทุกข์แสนเทวษอาวรณ์ / แสนโศกเร่าร้อนไม่รู้วาย
ตั้งแต่วันนี้จะแลลับ / ประทีปแก้วจะดับสูญหาย
น่าที่จะกระจัดพลัดพราย / ไม่มีสิ่งสบายสักนาที
ทีนี้เวียงวังจะเย็นเยียบ / สงัดเงียบพิณพาทย์ดีดสี
จะมีแต่แสนโศกโศกี / อึงมี่ไม่เว้นเวลา
ยามกินจะกินแต่ชลเนตร / พูนเทวษเศร้าโทมนัสสา
รํ่าพลางกลิ้งเกลือกโศกา / ดั่งว่าจะสิ้นสมประดี ฯ

Meter 128

[ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด]

Cue 129

[ร่าย]

Stanza 130

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษี
เห็นองค์อัครราชเทวี / กับสนมนารีรํ่าไร
ความทุกข์ความอาลัยนั้นสุดคิด / ร้อนจิตดั่งหนึ่งเพลิงไหม้
สวมสอดกอดนางเข้าไว้ / รับขวัญปลอบไปด้วยวาจา ฯ

Meter 131

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 132

๏ เจ้าอย่าโศกาอาวรณ์ / ทุกข์ร้อนนักเลยฟังพี่ว่า
บรรดาที่สัตว์เกิดมา / น่าที่ไม่พ้นความตาย
แต่เขาพระเมรุอันสูงสุด / เป็นมงกุฎหลักโลกทั้งหลาย
ต้องบรรลัยกัลป์อันตราย / ย่อมแตกทำลายไปเหมือนกัน
ตัวเราเป็นวงศ์พรหเมศ / เลื่องชื่อลือเดชทั้งสรวงสวรรค์
สู้ตายไม่เสียดายชีวัน / ขวัญเมืองค่อยอยู่สวัสดี
เจ้าจงรักอายเสียดายหน้า / จำคำพี่ว่านะโฉมศรี
ทั้งฝูงอนงค์นารี / อย่าให้มีราคีติดไป
ว่าพลางลูบหลังนงลักษณ์ / พิศพักตร์ทอดถอนใจใหญ่
ให้พะวงด้วยอนงค์นางใน / อาลัยพูนเพิ่มพันทวี
กลับคิดมานะฮึกหาญ / ด้วยอหังการยักษี
ขืนใจเสด็จจรลี / ออกมาจากที่ไสยา ฯ

Meter 133

[ฯ ๑๒ คำ ฯ เสมอ]

Stanza 134

๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์ / พร้อมเสนามาตย์ซ้ายขวา
จึ่งมีพระราชบัญชา / สั่งกาลจักรกุมภัณฑ์
จงจัดม้ารถคชสาร / พลมารเรี่ยวแรงแข็งขัน
สรรพด้วยอาวุธครบครัน / ให้ทันศุภฤกษ์นาที ฯ

Meter 135

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Stanza 136

๏ บัดนั้น / จึ่งกาลจักรยักษี
รับสั่งถวายอัญชุลี / อสุรีก็รีบออกมา ฯ

Meter 137

[ฯ ๒ คำ ฯ ประถม]

Cue 138

[ยานี]

Stanza 139

๏ เกณฑ์หมู่ทหารชาญณรงค์ / สี่หมู่อาจองแกล้วกล้า
ขุนช้างขี่ช้างชนะงา / ขุนม้าขี่ม้าอัสดร
ขุนรถก็ขี่รถศึก / เทียมโตโคถึกไกรสร
ขุนพลตรวจพลนิกร / ตีต้อนขับไล่กันวุ่นวาย
ได้แต่ตัวนายไพร่หลบ / บ้างพบแต่ไพร่นายหาย
พลมารซุกซอนซ่อนกาย / กลัวตายไม่อาจไปประจญ
บ้างฉุดแม่ยายลูกเมียมา / ตีด่าเร่งกันกุลาหล
จึ่งครบตามที่บาญชีพล / อลวนคอยท่าเสด็จจร ฯ

Meter 140

[ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา]

Stanza 141

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ทรงศร
ครั้นเสร็จซึ่งจัดพลากร / บทจรมาสรงชลธาร ฯ

Meter 142

[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]

Cue 143

[โทน]

Stanza 144

๏ ให้ไขท่อแก้วปทุมทอง / นํ้าทิพย์เป็นละอองหอมหวาน
สุคนธ์ปนปรุงสุมามาลย์ / สนับเพลาก้านกระหนกนกกลาย
ภูษาโขมพัสตร์พื้นแดง / เครือแย่งทองประสานฉานฉาย
ชายไหวชายแครงสะบัดปลาย / ฉลององค์เป็นลายรูปสุบรรณ
เกราะแก้วสุรกานต์โชติช่วง / รัดอกเพชรพวงดวงกุดั่น
ตาบทิศทับทรวงสังวาลวัลย์ / ทองกรมังกรพันพาหุรัด
ธำมรงค์เรือนเก็จเพชรเหลือง / อร่ามเรืองรายถ้วนนิ้วพระหัตถ์
ทรงมหามงกุฎดอกไม้ทัด / กรรเจียกแก้วจำรัสอลงกรณ์
พิศทรงดั่งองค์เทวราช / งามลํ้าประหลาดกว่าแต่ก่อน
พระหัตถ์จับศรสิทธิ์ฤทธิรอน / บทจรไปเฝ้าพระมารดา ฯ

Meter 145

[ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ]

Stanza 146

๏ ครั้นถึงน้อมเศียรบังคมบาท / พระชนนีธิราชยักษา
ทูลว่าลูกรักจักขอลา / ยกหมู่โยธาพลากร
ออกไปรณรงค์ด้วยพวกพาล / ยังเนินจักรวาลสิงขร
พระองค์ค่อยอยู่สถาวร / อย่าทุกข์ร้อนโศกาอาลัย
อันตัวของลูกครั้งนี้ / ที่จะรอดชีวีนั้นหาไม่
แม้นได้ประมาทสิ่งใด / ให้เคืองใต้เบื้องบาทา
ด้วยกายวาจามโนกรรม / ซึ่งจะนำให้ทุกข์ไปภายหน้า
พระแม่เจ้าจงได้เมตตา / อย่าให้มีเวราแก่ลูกรัก
ทูลพลางสะท้อนถอนใจ / อาลัยพ่างเพียงอกหัก
ชลนัยน์ไหลลงอาบพักตร์ / ขุนยักษ์แสนโศกโศกี ฯ

Meter 147

[ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด]

Stanza 148

๏ เมื่อนั้น / นวลนางมณโฑมารศรี
เห็นลูกรักร่วมชีวี / พาทีโศกาอาลัย
ให้เร่าร้อนฤทัยดั่งไฟพิษ / ปิ้มจะสิ้นชีวิตลงด้วยได้
สวมสอดกอดลูกเข้าไว้ / สะอื้นไห้ครวญครํ่ารำพัน ฯ

Meter 149

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Cue 150

[โอ้]

Stanza 151

๏ นิจจาเอ๋ยเจ้าดวงนัยน์เนตร / จอมเกศของแม่เฉลิมขวัญ
เวราสิ่งใดมาตามทัน / ให้พลัดพรากจากกันอนาถนัก
เสียแรงเป็นวงศ์พรหมินทร์ / เลื่องชื่อลือสิ้นทั้งไตรจักร
ไม่ได้อยู่สืบสุริย์วงศ์ยักษ์ / มาตายด้วยปรปักษ์ปัจจามิตร
ควรหรือสมเด็จพระบิดา / แม่ว่าโดยดีเอาเป็นผิด
จำให้เจ้าสิ้นชีวิต / สุดคิดแม่แล้วในครั้งนี้
เสียดายพิภพอสุรินทร์ / จะเสื่อมสิ้นวงศายักษี
รํ่าพลางกอดลูกเข้าโศกี / ดั่งหนึ่งชีวีจะมรณา ฯ

Meter 152

[ฯ ๘ คำ ฯ โอด]

Stanza 153

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษา
เห็นองค์สมเด็จพระมารดา / โศกาครวญครํ่ารำพัน
ให้เป็นห่วงบ่วงใยอาลัยนัก / เพียงจักสิ้นชีพอาสัญ
เร่าร้อนฤทัยดั่งไฟกัลป์ / กุมภัณฑ์อุตส่าห์แข็งใจ
ทูลว่าพระองค์อย่าทุกข์ร้อน / อาวรณ์นักเลยหาควรไม่
ลูกนี้จะกราบลาไป / ชิงชัยด้วยราชไพรี
แม้นว่าบุญมีไม่มรณา / จะกลับมารองเบื้องบทศรี
ทูลแล้วย่างเยื้องจรลี / จากที่ปราสาทพระมารดร ฯ

Meter 154

[ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ]

Stanza 155

๏ เมื่อนั้น / นางสุวรรณกันยุมาดวงสมร
กับฝูงอนงค์นิกร / อาวรณ์วิ่งตามเสด็จไป ฯ

Meter 156

[ฯ ๒ คำ ฯ เพลง]

Stanza 157

๏ งามดั่งฝูงนางราชหงส์ / อันลงจากจิตรกูฏเขาใหญ่
ต่างตนเข้ากอดพระบาทไว้ / ร้องไห้ว่าวอนอสุรี ฯ

Meter 158

[ฯ ๒ คำ ฯ โอด]

Cue 159

[โอ้]

Stanza 160

๏ กันยุมาว่าโอ้พระยอดรัก / จงผินพักตร์ดูข้าบทศรี
มาทิ้งเมียไว้ผู้เดียวนี้ / จะมีแต่สิ่งเดือดร้อน
พระองค์จงเอาพระแสงขรรค์ / มาพิฆาตฟาดฟันเมียเสียก่อน
จึ่งค่อยยกโยธาพลากร / ออกไปราญรอนด้วยพวกภัย
กำนัลว่าโอ้พระปิ่นเกล้า / ถึงตายแล้วเกิดเล่าไม่หาได้
บำรุงเลี้ยงข้าทั้งนี้ไว้ / ไม่มีลำเอียงให้เสียธรรม์
มาตรแม้นถึงผิดก็สั่งสอน / ให้ถาวรเป็นสุขเกษมสันต์
แก้วแหวนเงินทองรางวัล / ให้ถ้วนหน้ากันด้วยเมตตา
กันยุมาว่าโอ้ครั้งนี้ / จะมีแต่เศร้าโทมนัสสา
สงสารทั้งสองพระลูกยา / จะเป็นกำพร้าพระบิดร
จะเปลี่ยวเปล่าเศร้าสร้อยละห้อยใจ / ไม่มีผู้ใดจะสั่งสอน
ยามกินจะกลับเป็นยามนอน / แม่ลูกทุกข์ร้อนไม่วายวัน
นางสนมว่าโอ้พระสุริย์วงศ์ / พงศ์พรหมธิราชรังสรรค์
จะทิ้งข้าผู้เป็นกำนัล / ให้พากันทนทุกข์ทุกข์ใจ
ตั้งแต่วันนี้จะไกลบาท / แสนอนาถเพียงเลือดตาไหล
รํ่าพลางต่างโศกาลัย / ไม่เป็นสติสมประดี ฯ

Meter 161

[ฯ ๑๖ คำ ฯ โอด]

Cue 162

[ร่าย]

Stanza 163

๏ เมื่อนั้น / อินทรชิตสุริย์วงศ์ยักษี
เห็นสุวรรณกันยุมาเทวี / กับสนมนารีมารํ่าไร
ให้สลดระทดพระทัยนัก / ความรักมิใคร่จะจากได้
กลับมาสวมกอดนางไว้ / รับขวัญปลอบไปด้วยวาจา ฯ

Meter 164

[ฯ ๔ คำ ฯ]

Cue 165

[โอ้]

Stanza 166

๏ สุดเอยสุดสวาท / นุชนาฏผู้ยอดเสน่หา
อย่าแสนโศกนักเลยนะแก้วตา / ฟังคำพี่ว่าเถิดน้องรัก
เป็นกรรมแล้วจำจะพลัดพราก / จากกันครั้งนี้เพียงอกหัก
ให้เป็นห่วงหน่วงใจอาลัยนัก / ด้วยนงลักษณ์ของพี่ทุกนางใน
ค่อยปกป้องครองกันจงดี / อย่าให้มีราคีสิ่งใดได้
ตัวพี่จะลาเจ้าไป / ดวงใจค่อยอยู่สถาวร ฯ

Meter 167

[ฯ ๖ คำ ฯ]

Cue 168

[ร่าย]

Stanza 169

๏ สั่งแล้วเสด็จยุรยาตร / ดั่งองค์เทวราชชาญสมร
ออกจากสุรางค์นิกร / บทจรขึ้นรถมณี ฯ

Meter 170

[ฯ ๒ คำ ฯ กราว]

Stanza 171

๏ จึ่งให้เลิกจัตุรงค์ทวยหาญ / แสนเสนามารยักษี
บ่ายหน้าไปทิศหรดี / โดยนาทีฤกษ์ยาตรา ฯ

Meter 172

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Cue 173

[โอ้ร่าย]

Stanza 174

๏ ครั้นออกนอกทวารพระนิเวศน์ / เหลือบแลแปรเนตรซ้ายขวา
เห็นปราสาทแก้วแววฟ้า / ของพระบิดามารดร
งามเพียงไพชยนต์พิมานมาศ / โอภาสจำรัสประภัสสร
คิดถึงสองกษัตริย์แล้วอาวรณ์ / จึ่งยอกรเหนือเกล้าเมาลี
โอ้ว่าตั้งแต่จะแลลับ / มิได้กลับมารองบทศรี
พระองค์จงอยู่สวัสดี / ข้าบาทนี้ขอบังคมลา
อกเอ๋ยแม้นหาลูกไม่ / จะใช้ใครให้ออกไปเข่นฆ่า
จะต้องร้อนถึงองค์พระบิดา / ยกพวกโยธาออกโรมรัน
โอ้ว่าสงสารพระแม่เจ้า / จะอาวรณ์ร้อนเร่าโศกศัลย์
จะทุกข์ตรอมผอมเพียงสิ้นชีวัน / ด้วยพระทัยอันกรุณาลูกรัก
ทั้งสุวรรณกันยุมาเทวี / จะโศกีพ่างเพียงอกหัก
รํ่าพลางรีบเร่งพลยักษ์ / ผันพักตร์ไปตามมรคา ฯ

Meter 175

[ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด]

Stanza 176

๏ ครั้นออกมานอกนคเรศ / พูนเทวษเศร้าโทมนัสสา
ให้เปลี่ยวเปล่าเยือกเย็นในอุรา / ดั่งมาแต่องค์อสุรี
อันโลทันซึ่งขับราชรถ / ก็ปรากฏเป็นเพศกระบี่ศรี
ไกรสรกลับกลายอินทรีย์ / เป็นหน้าพาชีทุกตัวไป
ทั้งพระพายก็พัดสกัดหน้า / เสียงโยธาโห่ดั่งร้องไห้
แร้งกาโฉบฉาบธงชัย / กลาบาตตกในหน้ารถ
หมู่วิหคจับเจ่าเหงาสงัด / สารพัดเป็นลางประหลาดหมด
บรรดาเครื่องสูงสำหรับยศ / ก็ปรากฏรุ่งโรจน์ดั่งเปลวควัน
ขุนมารครั้นเห็นนิมิต / ตะลึงคิดวิตกอกสั่น
จนล่วงเขตเข้าสัตภัณฑ์ / ถึงเนินบรรพตจักรวาล ฯ

Meter 177

[ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด]

Stanza 178

๏ จึ่งให้หยุดจตุรงคโยธา / แสนสุรเสนาทวยหาญ
ตั้งลงริมแนวนทีธาร / เหนือลานทรายแก้วอลงกรณ์ ฯ

Meter 179

[ฯ ๒ คำ ฯ]

Source Colophon

Source: Vajirayana Digital Library, บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๕๗.

Canonical source URL: https://vajirayana.org/บทละครเรื่องรามเกียรติ์/สมุดไทยเล่มที่-๕๗

The source page metadata gives the page title as สมุดไทยเล่มที่ ๕๗, text type as Text, and page description as ๏ เมื่อนั้น อินทรชิตสิทธิศักดิ์ยักษี ได้ยินเสียงสำเนียงโกลี อสุรีลืมเนตรเห็นพระลักษมณ์ ยกพวกโยธาพลากร ตามมาราญรอนหาญหัก ทำลายพิธีขุนยักษ์ ลูกท้าวทศพักตร์ตะลึงไป ฯ ฯ ๔ คำ ฯ. The source unit extracted here contains 0 proems, 82 stanza blocks, 450 stanza rows, 15 cue blocks, and 82 meter or word-count notes.