Good Works Translation from Thai
This is the fifty-ninth สมุดไทย unit of the Rama I Ramakien as published by the Vajirayana Digital Library. It gives Thotsakan's sleepless grief after Intharachit's cremation, his first direct sortie against Rama, Sukhrip's Garuda battle-formation, Indra's sending of the Vejayanta chariot through Vishnukam, the first great Rama-Thotsakan battle after Intharachit's death, the deaths of Thotsakan's ten commanders and ten chariot-warriors, Rama's countering of Thotsakan's discus and fire-arrow, the sunset withdrawal, and Thotsakan's appeal to Mulpalam and Sahatsadecha of Pangtan.
Translation
Thotsakan Goes Out Himself
Then the twenty-armed yaksha king, at midnight, went into the inner sleeping chamber.
[2 words]
[Slow]
He leaned down upon the couch, raised his hands across his face, and wept. The whole victory-palace was chilled, and the music and singing were silent. He heard only the palace women crying and grieving in uproar. He thought of his beloved son, who had shared his life, and of Kumbhakan, his younger brother. Anger and resentment pressed his mind like a poisoned gun lodged in the yaksha's breast. His heart darkened with pride as he considered how to win the war. He kept rising and sitting, unable to sleep or recover sense, until dawn's light cleared. Then he went to bathe.
[8 words, Samoe]
[Thon]
They opened the jeweled pipes and golden lotuses, sending water down in misting rain. He bathed in fragrant perfume mixed with flower-pollen. He wore curved glass-edged trousers and raised-pattern cloth with branching designs. He put on the jeweled Surakan armor, a breastplate, and shining ruby chains. Emerald directional plaques and gleaming breast-bands hung from him. Armlets shaped like Vasuki coiled on his arms, and jeweled bracelets shone in ornate patterns. He wore great rings of diamond and gems, a nine-jewel crown of splendor, and in his twenty hands he took weapons of destructive power. Then he walked to mount the royal chariot.
[8 words, Batsakuni]
[Thon]
O the chariot, the royal war-chariot: its curved yoke was deep and beautiful, its jeweled spokes set in patterned wheels, its hubs all made of nine jewels. It was yoked with four thousand royal lions. Lothan held a spear and brandished it, driving as fast as the power of wind. Tall standards crowded and shone. Horse troops raced their horses, hands swinging raised weapons. Elephant troops drove victorious-tusked elephants, rejoicing, with goads, handlers, and mahouts. Chariot troops wheeled their cars, hands on bows, showing courage. Foot soldiers sprang and leapt, rejoicing and proud in war. Pipes, drums, and gongs answered one another; shouting voices boomed. Dark smoke thickened deeply as they drove on in haste.
[10 words, Kraw]
When they reached the battlefield, he halted the great fourfold army and set it firmly in Garuda formation.
[2 words]
Then Phra Narai of the Solar Line, bow in hand, lay on the splendid couch, but the lord of the earth could not sleep deeply. He thought over the war and the destruction of the yaksha line until stars and moon sank behind clouds and the sun rose over Sattaphan. Birds wheeled and cried in offering; jewel-cocks called; bees savored the flowers; cicadas sounded like music.
[6 words]
He washed, bathed, and put on his ornaments, shining with radiant light. He took the sacred arrow of power and went out before the pavilion.
[2 words, Samoe]
All the warriors of Chomphu and Khitkhin, all the monkey lords and soldiers, lay prostrate before him, thick as stars surrounding the moon in the sky. Just then he heard shouting voices shake the slopes of Marakat mountain, and dust covered the sun. The lord gave command: "Phiphek, demon lord and yaksha astrologer, whose army is this that has come out?"
[6 words]
Then Phiphek, wise in disposition, heard the king's command and looked according to the morning hour.
[2 words]
When he had finished, he bowed and reported to the great king of the Solar Line: "This is the demon king himself, ruler of Lanka. Let Your Majesty go forth and fight the yaksha king, and test the asura's strength in the great battle."
[4 words]
Then radiant Phra Kritsanurak heard Phiphek and rejoiced. The king commanded the son of the Sun: "Prepare the soldiers and army. Choose only the strong and powerful. I myself will go out to subdue Thotsakan in his arrogance and pride."
[4 words]
Then mighty, brave Sukhrip received the incarnate lord's command, made obeisance, and crawled out.
[2 words, Prathom]
[Yani]
He arrayed the army as the Garuda battle-formation. Nilrat was the bird's head; Nilek and Nilakhan were the two eyes; Pingkhala the monkey was the beak. The neck was the monkey Dviphat; Mahatwikan was the crest. The right wing was mighty Wahurohm; the left wing was Kesar Thamala. The left foot was Yanarotkhon; the right was brave Wimon. The body was the great army-chief, and the tail was the Surakan monkey. Tiao Phet was the bird's claw; the feathers were the monkey warriors. All held weapons set in their belts and brandished them, glittering like firelight. Each displayed fierce power until sea, mountain, and earth shook. They formed inner and outer ranks, prepared and waiting for Phra Chakri to come.
[10 words, dialogue]
[Yani]
Then Thao Hatsanai, Kosi, sat upon his shining divine throne in the delight of Nandawan, with the celestial women and all the gods before him. He looked down with divine eyes and knew that the Garuda-bearing lord had prepared an immense ocean-like monkey army and would go out to fight Thotsakan. "It is not fitting to sit still and watch, as if I did not love Phra Narai the creator. I must bring the great Vejayanta chariot and offer it to the righteous lord so he may subdue the demon."
[8 words]
Thinking so, the powerful lord issued a divine proclamation. He commanded skillful Vishnukam: "The mighty incarnate lord will go out to war against the ten-faced yaksha. Take this Vejayanta chariot and offer it to the king for his departure."
[4 words]
Then Vishnukam, skilled in war, bowed his head to receive the divine command and hurried away.
[2 words, Samoe]
He yoked two thousand divine horse-princes, fierce in power and courage. When all was ready, he drove the horses by the gods' power.
[2 words]
The divine horse-princes displayed courage, kicking and rushing swiftly as a turning discus. They cried three times together, "Victory over the yaksha!" as an omen. Their voices thundered upward to Dusit, rolling and roaring down below to the underworld directions. The chariot floated through the sky, bright like the sun's own car, and descended before the incarnate lord in the assembly of warriors.
[6 words, Khukphat]
It came to rest at the jeweled landing-place, splendid and shining beneath the sky. Vishnukam reported: "Lord Amarin has sent me to bring down the Vejayanta chariot and offer it at the feet of Phra Narai, king of created beings, so that he may ride out to war with Thotsakan, who oppresses the earth. When Amarin once rode this chariot to fight Intharachit the yaksha, he did not gain victory over the enemy, because the horses foretold defeat from the beginning. This time the divine steeds show eager delight and cry out that there is victory over the asura. I see this as a most excellent omen. The foolish enemies will lose to Your Majesty's power in all three worlds. What is that ten-faced wretch, that he could withstand the sacred arrow of Phra Chakri?"
[10 words, dialogue]
Then radiant Phra Kritsanurak heard Vishnukam and rejoiced. He gave royal command: "In the past Lord Amarin gave me a chariot, beautiful and glorious through all the three worlds, to ride across the great river. Now he has brought down the auspicious Vejayanta for me. The favor of the sky-lord of Surali is immeasurably great."
[6 words]
Then radiant Vishnukam heard Phra Chakri's speech and answered sweetly: "I ask leave from the feet of the lord of the three worlds, to go inform Indra, so that the sky-lord may rest secure. May Your Majesty bear supreme power; may the enemies lose to the royal arrow." Having spoken, he flew up into the sky and traveled to the city of the gods.
[6 words, Choet]
[Rai]
Then Phra Kritsanurak, when Vishnukam had returned to heaven's mansions, invited Phra Lak of the Solar Line, his foremost younger brother. The two kings walked away and entered the bathing place.
[4 words, Samoe]
[Thon]
The two kings washed and bathed, fragrant water carrying the scent of flowers. Their trousers had naga-patterned edges and curved gemlike borders. The elder brother wore divine cloth on a green ground; the younger wore gold vines on purple. Fluttering hems were set with strings of diamonds, and side-panels shone with falling rainbow-rubies. Both wore coiling-pattern garments and three emerald chains. Directional plaques and breastplates were engraved with designs; dragon-shaped armlets crossed their arms. Bloodstone rings blazed on all ten fingers. They wore great flower-crested crowns and jeweled ear-ornaments of splendor. Both kings girded powerful swords and took up bows and arrows. Beautiful as sun and moon, they walked one after the other to mount the chariot.
[10 words]
[Thon]
O the chariot, Indra's royal chariot: its wheels and spokes were set with gems, its graceful curved yoke was fine and lovely, its tiered throne displayed rows of carved panels. The jeweled pavilion, roof-finials, and gables shone, with peaks thrusting bright into the sky, and jeweled railings changed in ornate colors. It was yoked with divine steeds whose power surpassed the lion-king. Matali the charioteer drove through the sky swift as wind. Phra Lak sat in front with joined hands. Long pennant-flags fluttered; jeweled umbrellas and standards crowded thick; gongs and drums sounded heavily. The monkey warriors rejoiced, proud and eager for battle, displaying deep fierce power and shouting as they hurried on.
[10 words, Kraw Nok]
Then they saw the yaksha army set firmly at the foot of the great mountain, and halted the powerful army to observe the asura's strength.
[2 words]
Then the ten-headed yaksha of the Solar Line stood waiting among his troops. Looking over, he saw the monkey army set in Garuda battle-formation, proud, bold, and skilled in war, with the human as chief of the army. Anger burned in him like fire consuming the sky. His twenty hands brandished weapons and displayed fierce power, and he urged the jeweled chariot forward through the army.
[6 words]
He cried out: "Ho, Rama and Lakshmana. Do you know Death, or not? You stand proud and arrogant, not fearing the demon's power. Today I have brought the army to destroy you and end your lives. All these monkey soldiers will be cut down until no resentment remains."
[4 words]
Then Phra Narai, lord of the Solar Line, heard and answered: "Ho, base-hearted Thotsakan. Do not speak beyond your face, boasting of power and pretending to be brave. You set yourself up as Death; whom does the demon lord think he is threatening? Even if you have ten heads and twenty arms, how will you withstand my arrow? Soon you and all the troops you brought will die."
[6 words]
Then the ten-faced yaksha king heard and grew still more enraged. His twenty eyes were like suns. He made a terrible display and roared with a voice like thunder: "Good. Now we shall see. I will destroy your life at once." He gave command to the demon ministers: "Hurry in, storm them, and kill the monkey host."
[6 words]
Then the asura-yaksha host received the demon king's order and rushed in to pursue and kill the monkeys.
[2 words]
They hurled weapons like rain. Each shot arrows from his bow. They shouted, gasped, cut, and hacked with yaksha power.
[2 words, Choet]
Then the strong monkey army received the attack and pressed forward, rushing to fight the asuras.
[2 words]
The monkeys snatched away yaksha weapons, broke them by force, glared, and killed. Demons died scattered everywhere and broke back senseless.
[2 words, Choet]
Then the ten yaksha commanders saw the monkeys pursuing and killing them. Anger burned like the doomsday fire. Each brandished weapons, displayed fierce and brave power, stamped his feet, leapt, sprang, and rushed to destroy the forest-monkeys.
[4 words]
They wheeled and fought in the midst of the army. The monkeys could not endure their strength, and the whole victorious army broke and fell back, with the ten lords pressing hard after them.
[2 words, Choet]
Then diligent Surasen and Surakan, fierce Keyur and Mayur, mighty Nilek and Nilakhan, the monkeys Dviphat and Mahatwikan, Wahurohm and Kesar Thamala, saw the yakshas pressing and tangling the fight. The monkeys were broken in confusion and uproar. Burning with anger like fire, the ten seized the four demon lords.
[6 words]
Monkey stabbed yaksha; yaksha struck monkey aside. They embraced, wrestled, fell forward and backward, fighting close with no thought for death, each side aiming to end the other's life.
[2 words]
Then the ten yaksha commanders guarded and parried in uproar, rushing to seize the ten monkeys.
[2 words]
Yakshas stabbed monkeys and monkeys snatched weapons, all in tumult and confusion. Both sides were brave, strong, and enduring; none lowered his hand.
[2 words, Choet]
Then the ten soldiers of the bow-bearing lord each sprang forward, fighting and cutting. The monkeys seized the asuras.
[2 words]
Ten monkeys struck ten yakshas and cut them with sharp weapons. Heads and bodies lay severed everywhere, and the ten commanders died by their power.
[2 words, Choet, lament]
Then the ten chariot-warriors, sons of the yaksha king, saw the ten commanders lose their lives. Anger burned like doomsday fire. They brandished weapons, stamped their feet, displayed brave power, and drove their chariots in to fight. The demon lords attacked the ten monkeys.
[4 words, Choet]
Then battle-skilled Sukhrip and Hanuman, mighty Angkhot, and the monkey Nilnon saw the ten chariots pursuing and striking the monkeys. The four lords were furious and confused with anger. They brandished weapons, roared, and each went out to meet the yakshas.
[4 words, Choet]
Then the ten chariot-warriors, strong in fierce power, saw the four mighty monkeys come in to bar the chariots. Four of them stamped their feet in anger until earth and sky trembled. One brandished a victorious arrow and cried, "Ho, forest-monkey. My supreme power makes even the Sun drive his chariot away. If you come fight me, you will die before a moment passes." Another brandished a mace and cried, "Ho, forest-monkey. I am powerful; even Indra fears my might." Another held a spear and roared, "I have fought all the gods; even burning Phra Phloeng drove his fierce rhinoceros away and could not resist me." Another held a discus and said, "My sacred power is fierce. Even mighty Phra Phai drove his horse and fled. You have come to fight, but how could you withstand my hand? Base, animal-born wretch, you will die in the blink of an eye."
[14 words]
Then brave, mighty Sukhrip heard and shouted back: "Ho, demon lord. I am the son of the Sun, and my destructive power subdues the three worlds. Do not speak beyond your face, deformed, vile wretch." Hanuman pointed at one and jeered: "Ho, yaksha. I am the son of mighty Phra Phai. I have come to take the demon lord's life." Angkhot clapped his hands and shouted: "Do not stand proud and boast. I am Maghavan's beloved grandson, come to destroy the yaksha's life." Nilnon said: "Ho, fool. You do not know you are about to die. I am fierce Phra Phloeng, come to cut off your head." Speaking so, the four displayed power until the ten directions thundered and trembled. They sprang up onto the victory-chariots and charged in to seize the asuras.
[12 words]
The chariots of those four demon lords could not withstand the force of the splendid monkeys. They shattered into ash and dust, and the lion-charioteers died.
[2 words, Choet]
Then the four chariot-warriors, brave and powerful, fought close and hand to hand, leaping to seize the four monkeys.
[2 words]
The eight lords attacked and struck in turn, like elephants and lions. Both sides were brave in battle, fighting face to face without stopping.
[2 words]
Then the four strong monkeys pressed into the fight, battled at close quarters, and seized the four asuras.
[2 words]
They hurled them down onto the earth by the splendid monkeys' power. Heads and bodies were broken beyond sense, and all four yakshas died.
[2 words, Choet, lament]
Then the six chariot-warriors of the yaksha Solar Line saw the four chariots lose their lives. In anger they drove their chariots in to fight.
[2 words]
Then brave Chomphuwaracha, Nilrat, Chomphuphan, mighty Wisantrara, Yanarotkhon, and Wimonrat, six lords bold as lion-kings, burned with anger like fire and rushed to seize the six chariot-warriors. The six chariots shattered to pieces, and all six demon charioteers died. The six monkeys kept striking without pause until they were near Thotsakan's chariot.
[6 words, Choet]
Then the six chariot-warriors, fierce and strong, each ground his teeth and rushed into close combat.
[2 words]
They shifted and grappled in confusion. Each endured and did not retreat. Six yakshas and six monkeys entered the fight, each side aiming to take life.
[2 words, Choet]
Then the six brave monkey lords leapt and kicked the asuras with swift power.
[2 words]
They fell to the earth. The six monkeys planted their feet on their chests and tore arms and legs away, throwing them before Thotsakan's victory-chariot.
[2 words, Choet, lament]
Then the ten-headed lord of the Solar Line saw the ten chariot-warriors lose their lives. The yaksha was deeply enraged. He stamped his foot with a sound like thunder, raised the discus in his hand, ground his teeth in fury, and hurled it by his power.
[4 words, Choet]
It blazed like the rising sun, and the sound shook up to Dusit. It struck the enemy army, and they fell dead in countless heaps.
[2 words]
Then the lord of the three worlds, who outshone the world, saw Thotsakan hurl the discus and strike the monkey army, some fallen and some dead everywhere. He drew the Phlai Wat arrow, set it to the string, aimed to destroy, and released it.
[4 words, Choet]
The victorious arrow destroyed the fierce discus, which shattered and could not withstand its force. The yaksha troops also died, scattered over the earth.
[2 words]
Then the twenty-armed yaksha king had lost his discus and his army. Anger burned like fire across the sky. He drew an arrow, set it to the string, aimed fiercely to kill, drew with all his power, and shot.
[4 words, Choet]
It filled the whole sky, too many shafts to count, with hot flames like firelight, surrounding Phra Chakri's victory-chariot.
[2 words]
Then blessed, radiant Phra Narai saw Thotsakan release the demon arrow against him. He drew the Agni arrow, the royal weapon, set it to the string to destroy the asura, beautiful and stately like a swan-riding lord, drew with mighty strength, and released it.
[4 words, Choet]
It became a doomsday wind and destroyed the yaksha's arrow, breaking it apart so it could not remain. The forest-monkey soldiers who had died returned to life. Then it shattered Thotsakan's royal chariot, and the royal lions and charioteer died by the incarnate lord's power.
[4 words]
Then brave Raphanasura fell from the broken chariot to the earth. The demon lord burned with anger. Ten mouths ground their teeth; he roared in uproar and leapt forward by his power to the front of Phra Rama's chariot.
[4 words]
Nineteen hands brandished weapons, and one hand seized the chariot, like Rahu, wicked in heart, seizing the sun in the sky.
[2 words, Choet]
Then bow-bearing Phra Rama of the Solar Line saw the twenty-armed king enter to fight. He descended from the royal chariot together with radiant Phra Lak, and the kings pressed forward to fight, seizing the asura.
[4 words]
He set his left foot on the demon's knee and pulled down his head, turning and shifting through many postures. His hand swung the powerful arrow and struck the yaksha's body.
[2 words, Choet]
Then the ten-headed lord of the Solar Line used ten hands to guard and ten hands to fight. Each side retreated and pursued, striking and parrying with bows. The asura brandished his mace and came in to fight by his power.
[4 words]
They turned and changed positions in battle. Both sides were brave and did not retreat, each aiming to take life, fighting back and forth by turns.
[2 words, Choet]
Then the lord of the three worlds, who outshone the world, pressed into close battle with the asura and leapt up to plant his foot firmly on the demon's shoulder.
[2 words]
His hand seized the crowns on all ten heads, turning with wheel-like speed, while one hand swung the arrow and struck Thotsakan many times.
[2 words, Choet]
Then the ten-faced yaksha king was struck by the bow and hurt through all his limbs. The asura reeled and staggered away. He clenched his teeth, forced his body upright, and did not tremble before death. With one hand he drew the victorious arrow, set it to the string, and shot it by his power.
[4 words, Choet]
Its sound was like a fierce wind. Darkness covered every direction. In an instant it became burning fire, hot and bright like the doomsday flame.
[2 words, Choet]
Then Phra Kritsanurak saw the ten-headed yaksha's arrow become smoke and world-ending fire. He took the Phlai Wat arrow, set it to the string, fixed his royal eyes to destroy it, drew with victorious power, and the sky-lord released it.
[4 words, Choet]
The sound thundered, rolled, and shook the earth, trembling all the way to Dusit. It became a roaring heavenly rain, falling and putting out the demon's poisonous fire. Then it struck horses, chariots, elephants, and troops, killing them all. It lodged in Thotsakan's chest and pinned him fast by its powerful force.
[4 words]
Then the twenty-armed yaksha king, pierced by the arrow and pained through all his limbs, felt as if his life would end. He raised his hands above his head, worshiped the power of lord Brahma, forced himself to stand, closed his eyes, and recited a magical spell.
[4 words, Tra]
When the sacred rite was complete, the asura blew and rubbed three times. The arrow came free from his body just as the sun was sinking, nearly spent of light, descending behind the mountain ridge. He ordered the army to withdraw and return to Lanka city.
[4 words, Choet]
Then the jeweled lord of the discus, when Thotsakan the asura had withdrawn his army and gone back, mounted the victory-chariot with all the soldiers, lesser and greater. He ordered the powerful army to withdraw and return to the splendid pavilion.
[4 words, Choet]
The Appeal to Pangtan
Then battle-skilled Thotsakan reached the city of Lanka and walked up into the shining palace.
[2 words, Samoe]
He leaned down upon the throne-seat, the yaksha's hand across his forehead, suffering and sorrow multiplied, his heart deeply downcast. He thought of Kumbhakan, his younger brother; of his mighty son Intharachit; of beloved Mangkonkan, his nephew; of the yaksha Solar Line that had lost life. "Who is left now to fight this bold enemy? Even I, victorious as I am, went out to battle and was filled with arrows until my life nearly ended. I have lost horses, chariots, elephants, and soldiers. I have lost the ten beloved chariot-warriors, the ten sacred-power yaksha lords. O my heart, what can I do to destroy the enemy?"
[10 words]
He kept rising and sitting, thinking, unable to sleep deeply. At dawn, when morning light appeared, he remembered his beloved friend, dwelling in the city of Pangtan. His power subdued all three worlds; the demon lord's name was Mulpalam, dear to him and sharing his life. "I will summon him first for counsel, and then I will raise the army. Together we will go out to war and kill them as my heart desires." Thinking so, he bathed, put on ornaments, shining over his whole demon body, and walked out to the royal hall.
[8 words, Samoe]
He lowered himself onto the throne-seat, with demon ministers gathered before him, hands joined and heads bowed in homage. Then he gave royal command, ordering wise Paowanasura to prepare a royal letter and send it to the city of Pangtan, to be presented to the beloved demon king his friend. The letter was to tell what had happened in war: that proud Lakshmana and Rama had led a vile monkey army to slaughter the yaksha line as far as Lanka.
[6 words]
Then Paowanasura the yaksha bowed his head to receive the royal command. He prepared the excellent letter, had the scribe write on a golden tablet, and placed it in a shining nine-jewel case. Then he gave it to mighty Kalasura and Lord Atsadon to carry.
[4 words]
Then the two lords, wise in disposition, received the letter of the three-world king, bowed, and crawled out.
[2 words, Samoe]
Each mounted a noble, powerful horse and drove out of Lanka, heading straight to the city of Pangtan.
[2 words, Choet]
When they arrived, the asuras dismounted from their horses. Holding up the royal-letter case, they went to the demon ministers and announced the matter according to the royal command.
[2 words, dialogue]
Then the honored ministers bowed their heads to receive the royal command. Hearing that Lanka city was in crisis and that a splendid royal letter had come to the king's life-sharing friend, they led the two ministers inside.
[4 words, Samoe]
When they reached the royal hall, the yakshas bowed their heads in homage and reported: "Your beloved friend, who rules victorious Lanka, has sent mighty Kalasura and Lord Atsadon, two yaksha lords, carrying a royal letter to present beneath Your Majesty's lotus feet."
[4 words]
Then brave King Mulpalam heard that his victorious friend had sent a letter and rejoiced. He gave graceful command: "You two yakshas, why has my friend, who shares my life, sent you here?"
[4 words]
Then wise Kalasura heard the king's speech, bowed, and answered the royal command: "Now the royal seat of Lanka has fallen into killing crisis. The royal kin and line have died, and every blade of grass and every city burns with distress. Therefore he sent me to attend the lotus feet of Your Majesty, his radiant friend by lineage and alliance." Having reported, he handed the auspicious letter to the Pangtan minister.
[6 words]
Then the brave chief minister opened the shining jewel case, unfolded the letter, and read it aloud with skill.
[2 words]
[Slow]
"Royal letter of the ten-headed lord of the Solar Line, born from Brahma's lineage, crown and crest of Lanka, sent to my beloved friend who dwells in the auspicious seat as viceroy of the kingdom of Pangtan. Now the yaksha city of Lanka has hostile enemies: the arrogant humans Lakshmana and Rama, leading countless troops, all powerful monkeys, who have crossed over and come to close war. They slaughter by battle, and the asura Solar Line has died. The king Maiyarap, Kumbhakan, and Intharachit have all perished. I myself raised the army to fight, but could not seize victory. This time there is no one who shares my heart and can counsel war. I invite my life-companion and beloved friend, radiant in power and brave in battle, to come help plan the killing of Lakshmana and Rama, and quench the burning distress in Lanka."
[12 words, dialogue]
Then King Mulpalam the yaksha understood the royal letter. In anger he ground his teeth, sprang up, stamped his foot, and shouted with a voice booming like thunder. "Look, look. Humans the size of flies. I will cut them down into ash and dust." Speaking so, he walked down from the shining jeweled palace and went up to attend the earth-ruling king, while the asura women followed him.
[6 words, Samoe]
When he arrived, he bowed before his supreme elder brother and reported: "Thotsakan the asura, who rules the city of Lanka and has been my close beloved friend, sharing my life from before, has sent mighty Kalasura to bring a written message. He says war has arisen in Lanka; two arrogant humans have raised a monkey army to fight, and the demon host has lost its life. I ask leave from my elder brother's feet to go help Thotsakan in war. Righteous lord, please show mercy."
[8 words]
Then the yaksha king Sahatsadecha heard his royal younger brother and sat silent, thinking carefully. "Those two humans and monkeys crossed the great sea. They must have great power, to dare come and face yakshas. Thotsakan is of Brahma's line, famous in power through all three worlds. Why should he tremble before Rama and Lakshmana? This war seems to be many times heavier than ordinary war." Thinking so, he spoke graciously: "Beloved younger brother, it is just that you raise the warrior army to the city of Lanka to aid your friend's war, your life-companion. But I too will go with you, beloved brother. We will kill all the war-thorns who stand bold and proud, and make glory known in the yaksha line until sky and earth come to an end." Speaking so, he gave command to brave Kalachak: "Prepare the demon army. I will go fight the enemy."
[14 words]
Then Kalachak the yaksha received the command, made obeisance, and went out from the royal hall.
[2 words, Prathom]
[Yani]
He levied horses, chariots, elephants, and fierce, harsh, strong demon troops. The battle-skilled younger brother, the viceroy of fierce power, was set as the vanguard, with thirty oceans of asuras. All held excellent weapons, crowded and loud in uproar. The royal-army soldiers were capable, bold, powerful, and strong. Some rode buffaloes, lions, tigers, qilin, donkeys, serows, camels, and yaks; others rode horned cattle, wild oxen, red cattle, fierce bulls, porcupines, and bears. Some rode elephants and horses, fierce rhinoceroses, and dragons. All carried halberds, lances, spears, swords, guns, poisoned arrows, and bows. They prepared the noble war-chariot and waited for the asura king to depart.
[10 words, dialogue]
Colophon
This Good Works translation was made from the Thai source text of บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๕๙, in the Vajirayana Digital Library edition. The translation keeps Thai royal and mythic names in a light English transliteration while preserving familiar Sanskritic identities in the source colophon and cross-traditional names where applicable: Phra Narai / Phra Rama / Phra Chakri / Phra Chakrakrit / Phra Kritsanurak as Vishnu or Rama, Phra Lak as Lakshmana, Sida as Sita, Thotsakan / Raphanasura as Ravana, Phiphek as Vibhishana, Intharachit as Indrajit, Hanuman as Hanuman, Angkhot as Angada, Sukhrip as Sugriva, Thao Hatsanai / Kosi / Amarin as Indra, Vishnukam as Vishvakarman, Matali as Indra's charioteer, Phra Phai as Vayu, Phra Phloeng as Agni, Vejayanta as Indra's chariot, the Garuda battle-formation, Nilrat, Nilek, Nilakhan, Pingkhala, Dviphat, Mahatwikan, Wahurohm, Kesar Thamala, Yanarotkhon, Wimon, Tiao Phet, Surasen, Surakan, Keyur, Mayur, Nilnon, Chomphuwaracha, Chomphuphan, Wisantrara, Wimonrat, Paowanasura, Mulpalam, Sahatsadecha, Kalachak, Kalasura, Atsadon, Pangtan, Lanka, Sattaphan, Marakat mountain, Nandawan, Dusit as Tushita heaven, and the underworld directions.
The English is a complete prose rendering of this source unit. The stage/meter cues are preserved as bracketed cues rather than treated as narrative speech.
Source Text
Stanza 1
๏ เมื่อนั้น / ท้าวยี่สิบกรยักษี
ครั้นเพลามัชฌิมราตรี / ก็เสด็จเข้าที่บรรทมใน ฯ
Meter 2
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Cue 3
[ช้า]
Stanza 4
๏ เอนองค์ลงเหนือบรรจถรณ์ / ยอกรก่ายพักตร์โหยไห้
เย็นเยือกไปทั้งปราสาทชัย / สงัดเสียงขับไม้มโหรี
ได้ยินแต่เสียงนางกำนัล / โศกศัลย์เซ็งแซ่อึงมี่
คิดถึงลูกรักร่วมชีวี / กับอสุรีกุมภกรรณน้องยา
ความโกรธความแค้นแน่นจิต / ดั่งปืนพิษติดทรวงยักษา
มืดไปด้วยใจอหังการ์ / ตรึกตราในที่จะชิงชัย
แต่ผุดลุกผุดนั่งไม่บรรทม / จะเป็นสมประดีก็หาไม่
จนรุ่งรางสร่างแสงอโณทัย / เสด็จไปเข้าที่สรงชล ฯ
Meter 5
[ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ]
Cue 6
[โทน]
Stanza 7
๏ ให้ไขท่อแก้วปทุมทอง / วารีเป็นละอองฝอยฝน
ทรงสุคนธารสเสาวคนธ์ / ปรุงปนเกสรสุมามาลย์
สนับเพลาเชิงงอนช่องกระจก / ภูษาแย่งยกเครือก้าน
ฉลององค์เกราะแก้วสุรกานต์ / ทับทรวงสังวาลทับทิมพราย
ตาบทิศมรกตเฟื่องห้อย / รัดอกดวงลอยฉานฉาย
ทองกรรูปวาสุกรีกราย / พาหุรัดแก้วลายอลงกรณ์
ทรงมหาธำมรงค์พลอยเพชร / มงกุฎเก็จเนาวรัตน์ประภัสสร
ยี่สิบหัตถ์จับพระแสงฤทธิรอน / บทจรไปขึ้นรถทรง ฯ
Meter 8
[ฯ ๘ คำ ฯ บาทสกุณี]
Cue 9
[โทน]
Stanza 10
๏ รถเอยราชรถศึก / แอกงอนพันลึกงามระหง
กำแก้วสลับประดับกง / ดุมวงล้วนแล้วด้วยเนาวรัตน์
เทียมด้วยราชสีห์สี่พัน / โลทันถือหอกแกว่งกวัด
ขับเร็วเพียงกำลังลมพัด / ขนัดเครื่องสูงใส่ไสวมา
พลม้าขับม้าดาแข่ง / กรแกว่งอาวุธเงื้อง่า
พลช้างขับช้างชนะงา / เริงร่ากรายขอทั้งหมอควาญ
พลรถขับรถผาดผัน / มือกุมเกาทัณฑ์สำแดงหาญ
พลเท้าเผ่นโผนโจนทะยาน / เริงร่านลำพองคะนองฮึก
ปี่กลองฆ้องขานประสานเสียง / สำเนียงโห่ร้องก้องกึก
มืดคลุ้มชอุ่มควันพันลึก / ขับกันคึกคึกรีบไป ฯ
Meter 11
[ฯ ๑๐ คำ ฯ กราว]
Stanza 12
๏ ครั้นมาถึงที่สนามยุทธ์ / จึ่งให้หยุดจตุรงค์ทัพใหญ่
ตั้งเป็นกระบวนมั่นไว้ / ในที่ครุฑนามสถาวร ฯ
Meter 13
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 14
๏ เมื่อนั้น / พระนารายณ์สุริย์วงศ์ทรงศร
บรรทมเหนือแท่นอลงกรณ์ / ภูธรไม่สนิทนิทรา
ตรึกตรองไปในการณรงค์ / ที่จะล้างโคตรวงศ์ยักษา
จนดาวเดือนเลื่อนลับเมฆา / พระสุริยาเยี่ยมยอดสัตภัณฑ์
สกุณาร่อนร้องถวายเสียง / สำเนียงไก่แก้วขานขัน
แมลงภู่เชยซาบบุษบัน / จักจั่นรี่เรื่อยดั่งดนตรี ฯ
Meter 15
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 16
๏ จึ่งชำระสระสรงทรงเครื่อง / อร่ามเรืองจำรัสรัศมี
จับพระแสงศรสิทธิ์ฤทธี / ภูมีออกหน้าพลับพลา ฯ
Meter 17
[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]
Stanza 18
๏ พร้อมทหารชมพูขีดขิน / เสนาพานรินทร์ถ้วนหน้า
หมอบเฝ้าเกลื่อนกลาดดาษดา / ดั่งดาวล้อมจันทราในอัมพร
พอได้ยินสำเนียงโห่ร้อง / สะเทือนท้องมรกตสิงขร
ผงคลีบดดวงทินกร / ภูธรจึ่งมีบัญชา
ดูกรพิเภกขุนมาร / องค์โหราจารย์ยักษา
อันทัพซึ่งยกออกมา / จะเป็นอสุราตนใด ฯ
Meter 19
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 20
๏ บัดนั้น / พิเภกผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย / ก็ดูไปโดยยามอัศกาล ฯ
Meter 21
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 22
๏ เสร็จแล้วจึ่งบังคมทูล / นเรนทร์สูรสุริย์วงศ์มหาศาล
บัดนี้คือองค์พญามาร / ผู้ผ่านพิภพลงกา
ขอเชิญเสด็จบทจร / ไปต่อกรด้วยท้าวยักษา
ฟังดูกำลังอสุรา / ในมหารณยุทธ์ราวี ฯ
Meter 23
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 24
๏ เมื่อนั้น / พระกฤษณุรักษ์เรืองศรี
ได้ฟังพิเภกก็ยินดี / ภูมีสั่งลูกพระสุริยัน
จงจัดโยธาพลากร / เลือกล้วนฤทธิรอนแข็งขัน
ตัวเราจะไปปราบทศกัณฐ์ / ที่มันองอาจอหังการ ฯ
Meter 25
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 26
๏ บัดนั้น / สุครีพฤทธิไกรใจหาญ
รับสั่งสมเด็จพระอวตาร / ชุลีลาแล้วคลานออกมา ฯ
Meter 27
[ฯ ๒ คำ ฯ ปฐม]
Cue 28
[ยานี]
Stanza 29
๏ เกณฑ์เป็นอินทรีพยุหบาตร / นิลราชเป็นเศียรปักษา
นิลเอกนิลขันเป็นสองตา / ปากนั้นปิงคลาวานร
คอคือกระบี่ทวิพัท / มหัทวิกันนั้นเป็นหงอน
ปีกขวาวาหุโรมฤทธิรอน / ปีกซ้ายเกสรทมาลา
เท้าซ้ายนั้นญาณรสคนธ์ / เท้าขวาคือพิมลตัวกล้า
กายนั้นคือจอมโยธา / หางคือวานรสุรกานต์
เตียวเพชรเป็นเล็บปักษี / ขนคือกระบี่ทวยหาญ
ล้วนถืออาวุธขัดอาน / แกว่งกวัดชัชวาลดั่งแสงไฟ
แต่ละตนสำแดงฤทธิรุทร / พระสมุทรสีขรินแผ่นดินไหว
ตั้งเป็นริ้วนอกริ้วใน / เตรียมไว้คอยเสด็จพระจักรี ฯ
Meter 30
[ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา]
Cue 31
[ยานี]
Stanza 32
๏ เมื่อนั้น / ฝ่ายท้าวหัสนัยน์โกสีย์
เสด็จเหนือแท่นทิพรูจี / ในที่นันทวันภิรมยา
พร้อมฝูงอนงค์อัปสร / ทั้งเทวานิกรถ้วนหน้า
จึ่งเล็งทิพเนตรลงมา / ก็รู้ว่าองค์พระทรงครุฑ
ให้เตรียมพหลโยธี / กระบี่แน่นนันต์นับสมุทร
จะยกออกไปต่อยุทธ์ / สัประยุทธ์กับด้วยทศกัณฐ์
จะนิ่งอยู่ดูไม่บังควรนัก / ดั่งไม่รักพระนารายณ์รังสรรค์
จำจะเอามหาเวไชยันต์ / ไปถวายทรงธรรม์ให้ปราบมาร ฯ
Meter 33
[ฯ ๘ คำ ฯ]
Stanza 34
๏ คิดแล้วพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์ / ประกาศิตด้วยเทวบรรหาร
สั่งวิษณุกรรมชัยชาญ / ว่าพระอวตารผู้ฤทธี
จะยกออกไปรณรงค์ / ด้วยองค์ทศพักตร์ยักษี
ท่านจงเอาเวไชยันต์นี้ / ไปถวายภูมีทรงจร ฯ
Meter 35
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 36
๏ บัดนั้น / พระวิษณุกรรมชาญสมร
ก้มเกล้ารับเทวสุนทร / ก็รีบบทจรออกมา ฯ
Meter 37
[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]
Stanza 38
๏ จึ่งเทียมสินธพเทพบุตร / สองพันฤทธิรุทรแกล้วกล้า
เสร็จแล้วก็ขับอาชา / มาด้วยศักดาเทวัญ ฯ
Meter 39
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 40
๏ เทพบุตรพาชีสำแดงหาญ / ถีบทะยานรวดเร็วดั่งจักรผัน
ร้องว่ามีชัยแก่กุมภัณฑ์ / สามหนพร้อมกันเป็นนิมิต
สำเนียงกัมปนาทหวาดไหว / กึกก้องขึ้นไปถึงดุสิต
สะเทือนเลื่อนลั่นครรชิต / ภายใต้ถึงทิศบาดาล
เลื่อนลอยมาโดยอากาศ / โอภาสดั่งรถพระสุริย์ฉาน
ร่อนลงตรงพักตร์พระอวตาร / ที่ประชุมทหารโยธา ฯ
Meter 41
[ฯ ๖ คำ ฯ คุกพาทย์]
Stanza 42
๏ จึ่งเข้าประทับกับเกยแก้ว / อันเพริศแพร้วจำรัสพระเวหา
ทูลว่าองค์อมรินทรา / ให้ข้าเอารถเวไชยันต์
ลงมาถวายเบื้องบาท / พระนารายณ์ธิราชรังสรรค์
ให้ทรงออกสงครามด้วยทศกัณฐ์ / ที่มันเบียดเบียนธาตรี
รถนี้ครั้งอมรินทร์ทรง / รณรงค์อินทรชิตยักษี
มิได้มีชัยแก่ไพรี / ด้วยพาชีบอกแพ้แต่เดิมมา
ครั้งนี้สินธพเทเวศ / สำแดงเหตุร่านรนหรรษา
ร้องว่ามีชัยอสุรา / เห็นมหามงคลประเสริฐนัก
อันหมู่พาลาปัจจามิตร / จะแพ้ฤทธิ์พระองค์ทั้งไตรจักร
สาอะไรแก่ไอ้ทศพักตร์ / ที่จะทนศรศักดิ์พระจักรี ฯ
Meter 43
[ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา]
Stanza 44
๏ เมื่อนั้น / พระกฤษณุรักษ์เรืองศรี
ฟังวิษณุกรรมก็ยินดี / จึ่งมีพระราชบัญชา
อันซึ่งองค์อมรินทร / ครั้งก่อนก็ให้รัถา
ขี่ข้ามมหาคงคา / งามสง่าปรากฏทั้งแดนไตร
ครั้งนี้เอาเวไชยันต์ / อันเป็นมงคลลงมาให้
อันคุณเจ้าฟ้าสุราลัย / ใหญ่หลวงเป็นพ้นพันทวี ฯ
Meter 45
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 46
๏ บัดนั้น / พระวิษณุกรรมเรืองศรี
ได้ฟังบรรหารพระจักรี / จึ่งมีมธุรสวาจา
ตัวข้าขอลาเบื้องบาท / พระตรีภูวนาถนาถา
ไปแจ้งแก่องค์อินทรา / ผ่านฟ้าค่อยอยู่สถาวร
จงทรงศักดาวราฤทธิ์ / ปัจจามิตรพ่ายแพ้พระแสงศร
ว่าแล้วเหาะขึ้นยังอัมพร / เขจรไปเมืองเทวัญ ฯ
Meter 47
[ฯ ๖ คำ ฯ เชิด]
Cue 48
[ร่าย]
Stanza 49
๏ เมื่อนั้น / พระกฤษณุรักษ์รังสรรค์
ครั้นองค์พระวิษณุกรรม์ / กลับไปสวรรค์วิมานฟ้า
จึ่งชวนพระลักษมณ์สุริย์วงศ์ / อันเป็นเอกองค์กนิษฐา
เสด็จยุรยาตรคลาดคลา / มาเข้าที่สรงวาริน ฯ
Meter 50
[ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ]
Cue 51
[โทน]
Stanza 52
๏ สองกษัตริย์ชำระสระสนาน / สุคนธ์ธารเกสรขจรกลิ่น
สนับเพลาเชิงรูปนาคิน / เชิงงอนโกมินลอยดวง
พระเชษฐาผ้าทิพย์พื้นตอง / พระอนุชาเครือทองพื้นม่วง
ชายไหวประดับเพชรพวง / ชายแครงรุ้งร่วงทับทิมพราย
ต่างทรงฉลององค์เครือขด / สังวาลมรกตสามสาย
ตาบทิศทับทรวงจำหลักลาย / ทองกรมังกรกลายพาหุรัด
ธำมรงค์มณีโลหิต / ชวลิตถ้วนสิบนิ้วพระหัตถ์
ทรงมหามงกุฎดอกไม้ทัด / กรรเจียกแก้วจำรัสอลงกรณ์
ขัดพระแสงขรรค์ฤทธิรงค์ / ทั้งสององค์ทรงจับธนูศร
งามดั่งสุริยันกับจันทร / บทจรตามกันมาขึ้นรถ ฯ
Meter 53
[ฯ ๑๐ คำ ฯ]
Cue 54
[โทน]
Stanza 55
๏ รถเอยราชรถอินทร์ / กงกำโกมินอลงกต
แอกงอนอ่อนสลวยชวยชด / บัลลังก์ลดภาพตั้งกระจังราย
บุษบกล้วนแก้วแพรวพรรณ / ช่อฟ้าหน้าบันเฉิดฉาย
ยอดเยี่ยมเทียมแทงโพยมพราย / ปราลีแก้วกลายอลงกรณ์
เทียมด้วยสินธพเทเวศ / สำแดงเดชยิ่งพญาไกรสร
มาตุลีสารถีขับจร / พาเผ่นอัมพรดั่งลมพัด
พระลักษมณ์นั่งหน้าประนมนิ้ว / ธงชายรายริ้วปลิวสะบัด
อภิรุมชุมสายรายรัตน์ / ขนัดฆ้องกลองประโคมโครมครึก
อันหมู่วานรทวยหาญ / เริงร่านลำพองคะนองศึก
สำแดงแผลงฤทธิ์พันลึก / โห่ฮึกรีบเร่งกันไป ฯ
Meter 56
[ฯ ๑๐ คำ ฯ กราวนอก]
Stanza 57
๏ จึ่งแลเห็นทัพกุมภัณฑ์ / ตั้งมั่นอยู่เชิงเขาใหญ่
ให้หยุดพหลพลไกร / ไว้ดูกำลังอสุรา ฯ
Meter 58
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 59
๏ เมื่อนั้น / ทศเศียรสุริย์วงศ์ยักษา
ยืนรออยู่กลางโยธา / แลมาเห็นทัพวานร
ตั้งเป็นอินทรีพยุหบาตร / ทำองอาจฮึกหาญชาญสมร
มนุษย์เป็นจอมพลากร / ก็โกรธดั่งไฟฟอนไหม้ฟ้า
ยี่สิบหัตถ์กวัดแกว่งอาวุธ / สำแดงฤทธิรุทรแกล้วกล้า
ให้เร่งขับรถรัตนา / ฝ่าพลโยธาขึ้นไป ฯ
Meter 60
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 61
๏ จึ่งร้องว่าเหวยรามลักษมณ์ / รู้จักพระกาลฤๅหาไม่
ซึ่งเอ็งอาจองทะนงใจ / มิได้เกรงเดชกุมภัณฑ์
วันนี้เรายกมารอนราญ / จะผลาญชีวาให้อาสัญ
อันโยธาวานรทั้งนั้น / จะหั่นมิให้แค้นคอกา ฯ
Meter 62
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 63
๏ เมื่อนั้น / พระสุริย์วงศ์องค์นารายณ์นาถา
ได้ฟังจึ่งตอบวาจา / ว่าเหวยทศกัณฐ์ใจพาล
เอ็งอย่าเจรจาให้เกินพักตร์ / ทะนงศักดิ์หาวฮึกอวดหาญ
ตั้งตัวว่าเป็นพระกาล / ขุนมารจะมาขู่ใคร
ถึงเอ็งสิบเศียรสิบกร / ไหนจะทนศรกูได้
ไม่ช้าจะม้วยบรรลัย / สิ้นทั้งไพร่พลที่ออกมา ฯ
Meter 64
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 65
๏ เมื่อนั้น / องค์ท้าวสิบพักตร์ยักษา
ได้ฟังยิ่งกริ้วโกรธา / ยี่สิบตาดั่งดวงสุริยัน
ทำอำนาจผาดแผดสุรเสียง / สำเนียงดั่งหนึ่งฟ้าลั่น
ดีแล้วจะได้เห็นกัน / กูจะมล้างชีวันเสียบัดนี้
ว่าแล้วจึ่งมีบรรหาร / สั่งเสนามารยักษี
เร่งเข้าหักโหมโจมตี / ฆ่าหมู่กระบี่ให้มรณา ฯ
Meter 66
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 67
๏ บัดนั้น / ฝ่ายหมู่อสุรศักดิ์ยักษา
รับสั่งพญาอสุรา / ก็เข้าไล่เข่นฆ่าวานร ฯ
Meter 68
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 69
๏ พุ่งซัดอาวุธเป็นห่าฝน / ต่างตนต่างยิงธนูศร
โห่ฮึกสะอึกฟันฟอน / ด้วยฤทธิรอนกุมภัณฑ์ ฯ
Meter 70
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 71
๏ บัดนั้น / ฝ่ายพลวานรแข็งขัน
รับกรรอนรุกบุกบัน / เข้าไล่โรมรันอสุรา ฯ
Meter 72
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 73
๏ พลลิงฉวยชิงอาวุธยักษ์ / โหมหักเขม้นเข่นฆ่า
หมู่มารตายกลาดดาษดา / แตกมาไม่เป็นสมประดี ฯ
Meter 74
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 75
๏ บัดนั้น / สิบขุนทหารยักษี
เห็นวานรไล่ฆ่าราวี / โกรธดังอัคคีบรรลัยกาล
ต่างตนกวัดแกว่งอาวุธ / สำแดงฤทธิรุทรกล้าหาญ
กระทืบบาทผาดโผนโจนทะยาน / เข้าไล่รอนราญกระบี่ไพร ฯ
Meter 76
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 77
๏ กลอกกลับสัประยุทธ์กลางพล / วานรไม่ทนกำลังได้
แตกร้นย่นยับทั้งทัพชัย / สิบนายรุกไล่ติดพัน ฯ
Meter 78
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 79
๏ บัดนั้น / สุรเสนสุรกานต์ตัวขยัน
เกยูรมายูรชาญฉกรรจ์ / นิลเอกนิลขันผู้ศักดา
อีกทั้งกระบี่ทวิพัท / มหัทวิกันตัวกล้า
วาหุโรมเกสรทมาลา / เห็นยักษาไล่รุกคลุกคลี
วานรแตกยับสับสน / อลวนอื้ออึงคะนึงมี่
กริ้วโกรธพิโรธดั่งอัคคี / โจมจับอสุรีทั้งสี่นาย ฯ
Meter 80
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 81
๏ ลิงแทงยักษ์ตีกระบี่ปัด / กอดฟัดล้มควํ่าล้มหงาย
รบชิดไม่คิดตัวตาย / ต่างหมายจะล้างชีวา ฯ
Meter 82
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 83
๏ บัดนั้น / สิบขุนทหารยักษา
รับรองป้องปัดเป็นโกลา / โถมจับวานรทั้งสิบตน ฯ
Meter 84
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 85
๏ ยักษ์แทงลิงชิงอาวุธ / อุตลุดวุ่นวายสับสน
ต่างหาญต่างกล้าอดทน / ต่างตนไม่ละลดกร ฯ
Meter 86
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 87
๏ บัดนั้น / สิบทหารองค์พระทรงศร
ต่างโผนโจนประจัญฟันฟอน / วานรโจมจับอสุรา ฯ
Meter 88
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 89
๏ สิบกระบี่ตีสิบกุมภัณฑ์ / ฟันด้วยอาวุธคมกล้า
หัวขาดตัวขาดดาษดา / สิบขุนมรณาด้วยฤทธี ฯ
Meter 90
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด โอด]
Stanza 91
๏ เมื่อนั้น / สิบรถลูกท้าวยักษี
เห็นสิบขุนสุดสิ้นชีวี / โกรธดั่งอัคคีบรรลัยกาล
กวัดแกว่งอาวุธกระทืบบาท / ทำอำนาจสำแดงกำลังหาญ
ขับรถเข้าไล่รอนราญ / ขุนมารตีสิบวานร ฯ
Meter 92
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 93
๏ บัดนั้น / สุครีพหนุมานชาญสมร
องคตผู้เรืองฤทธิรอน / อีกทั้งวานรนิลนนท์
เห็นสิบรถไล่ตีกระบี่มา / สี่นายโกรธากุลาหล
กวัดแกว่งอาวุธคำรามรณ / ต่างตนออกรับกุมภัณฑ์ ฯ
Meter 94
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 95
๏ เมื่อนั้น / สิบรถฤทธิแรงแข็งขัน
เห็นสี่วานรชาญฉกรรจ์ / เข้ามากางกั้นรถไว้
สี่ตนกริ้วโกรธกระทืบบาท / พสุธาอากาศหวาดไหว
ตนหนึ่งกวัดแกว่งศรชัย / ว่าเหวยดูก่อนไอ้ลิงป่า
กูมีศักดาวราฤทธิ์ / พระอาทิตย์ก็ขับรถหนี
ตัวมึงจะเข้ามาราวี / ไม่ทันนาทีจะมรณา
ตนหนึ่งกวัดแกว่งคทาธร / ว่าเหวยดูก่อนอ้ายลิงป่า
ตัวกูผู้มีศักดา / พระอินทราก็เกรงฤทธี
ตนหนึ่งถือหอกออกคำรณ / กูผจญเทวาทุกราศี
แต่พระเพลิงเริงแรงราวี / ก็ขับแรดร้ายหนีไม่ต้านทาน
ตนหนึ่งมีมือถือจักร / ว่ากูทรงสิทธิศักดิ์ห้าวหาญ
พระพายทรงเดชชัยชาญ / ก็ขับม้าทะยานหนีไป
มึงนี้จะมาต่อสู้ / จะทนมือกูที่ไหนได้
ไอ้ชาติเดียรัจฉานจังไร / จะบรรลัยไม่ทันพริบตา ฯ
Meter 96
[ฯ ๑๔ คำ ฯ]
Stanza 97
๏ บัดนั้น / สุครีพฤทธิไกรใจกล้า
ได้ฟังจึ่งร้องตอบมา / ว่าเหวยดูก่อนไอ้ขุนยักษ์
ตัวกูเป็นบุตรพระทินกร / ฤทธิรอนปราบได้ทั้งไตรจักร
มึงอย่าเจรจาให้เกินพักตร์ / ไอ้ชาติทรลักษณ์อัปรีย์
หนุมานชี้หน้าแล้วร้องเย้ย / ว่าเหวยดูก่อนไอ้ยักษี
กูลูกพระพายผู้ฤทธี / จะมาเอาชีวีขุนมาร
องคตตบมือร้องตวาด / มึงอย่าองอาจอวดหาญ
กูเป็นหลานรักมัฆวาน / จะมาผลาญชีวิตกุมภัณฑ์
นิลนนท์ว่าเหวยไอ้พาลา / มึงไม่รู้ว่าจะอาสัญ
กูคือพระเพลิงชาญฉกรรจ์ / จะมาบั่นเศียรเกล้ามึงไป
ว่าแล้วสี่นายแผลงฤทธิ์ / ทศทิศกัมปนาทหวาดไหว
โลดโผนโจนขึ้นรถชัย / ทะลวงไล่โจมจับอสุรี ฯ
Meter 98
[ฯ ๑๒ คำ ฯ]
Stanza 99
๏ อันรถขุนยักษ์ทั้งสี่ตน / ไม่ทนกำลังกระบี่ศรี
หักยับเป็นภัสมธุลี / ไกรสรสารถีก็วายปราณ ฯ
Meter 100
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 101
๏ เมื่อนั้น / สี่รถฤทธิไกรใจหาญ
รบชิดติดพันประจัญบาน / โผนทะยานจับสี่วานร ฯ
Meter 102
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 103
๏ แปดนายต่างรับต่างตี / ดั่งคชสีห์กับไกรสร
ต่างกล้าต่อหาญราญรอน / ประจัญกรไม่งดลดกัน ฯ
Meter 104
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 105
๏ บัดนั้น / ทั้งสี่วานรแข็งขัน
โรมรุกคลุกคลีตีประจัญ / พัลวันจับสี่อสุรี ฯ
Meter 106
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 107
๏ ฟาดลงกับพื้นดินดอน / ด้วยกำลังฤทธิรอนกระบี่ศรี
หัวขาดตัวขาดไม่สมประดี / ทั้งสี่กุมภัณฑ์ก็มรณา ฯ
Meter 108
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด โอด]
Stanza 109
๏ เมื่อนั้น / หกรถสุริย์วงศ์ยักษา
เห็นสี่รถสุดสิ้นชีวา / โกรธาขับรถเข้ารอนราญ ฯ
Meter 110
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 111
๏ บัดนั้น / จึ่งชามพูวราชใจหาญ
กับนิลราชชมพูพาน / วิสันตะรานฤทธี
ทั้งญาณรสคนธ์วิมลราช / หกนายองอาจดังไกรสีห์
กริ้วโกรธพิโรธดั่งอัคคี / โถมจับอสุรีทั้งหกรถ
รัถาหกยับแหลกลาญ / หกสารถีมารก็ตายหมด
หกกระบี่ไล่ตีไม่เงือดงด / จนใกล้หน้ารถทศกัณฐ์ ฯ
Meter 112
[ฯ ๖ คำ ฯ เชิด]
Stanza 113
๏ เมื่อนั้น / หกรถฤทธิแรงแข็งขัน
ต่างตนขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน / โถมเข้าโรมรันประจัญตี ฯ
Meter 114
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 115
๏ กลอกกลับจับกันสับสน / ต่างอดต่างทนไม่ถอยหนี
หกยักษ์หกลิงเข้าราวี / ถ้อยทีจะล้างชีวา ฯ
Meter 116
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 117
๏ บัดนั้น / วานรหกนายใจกล้า
เผ่นโผนโจนถีบอสุรา / ด้วยกำลังศักดาว่องไว ฯ
Meter 118
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 119
๏ ล้มลงกับพื้นปัถพี / หกกระบี่เหยียบอกไว้ได้
ฉีกแขนฉีกขาโยนไป / ตรงหน้ารถชัยทศกัณฐ์ ฯ
Meter 120
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด โอด]
Stanza 121
๏ เมื่อนั้น / ทศเศียรสุริย์วงศ์รังสรรค์
เห็นสิบรถสิ้นชีพชีวัน / กุมภัณฑ์กริ้วโกรธพิโรธนัก
กระทืบบาทผาดเสียงดังฟ้าผ่า / พระหัตถ์เงื้อง่าทรงจักร
ขบเขี้ยวเคี้ยวฟันคึกคัก / ขุนยักษ์ขว้างไปด้วยฤทธิ์ ฯ
Meter 122
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 123
๏ โชติช่วงดั่งดวงอโณทัย / เสียงสนั่นหวั่นไหวถึงดุสิต
ต้องหมู่โยธาปัจจามิตร / ล้มตายอกนิษฐ์ดาษดา ฯ
Meter 124
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 125
๏ เมื่อนั้น / พระตรีภพลบโลกนาถา
เห็นทศพักตร์ขว้างจักรมา / ต้องหมู่โยธาวานร
บ้างล้มบ้างตายเกลื่อนกลาด / จึ่งชักพลายวาตพระแสงศร
พาดสายหมายมุ่งจะราญรอน / ภูธรก็ผาดแผลงไป ฯ
Meter 126
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 127
๏ ศรชัยสังหารจักรกรด / แหลกหมดไม่ทานกำลังได้
ทั้งพลกุมภัณฑ์ก็บรรลัย / ดาษไปกับพื้นปัถพี ฯ
Meter 128
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 129
๏ เมื่อนั้น / ท้าวยี่สิบกรยักษี
เสียจักรเสียพลโยธี / โกรธดั่งอัคคีไหม้ฟ้า
จึ่งชักศรสาตร์ขึ้นพาดสาย / มุ่งหมายเขม้นจะเข่นฆ่า
น้าวหน่วงด้วยกำลังฤทธา / อสุราก็ผาดแผลงไป ฯ
Meter 130
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 131
๏ เต็มทั้งท้องฟ้าอากาศ / เกลื่อนกลาดไม่นับเล่มได้
มีเปลวร้อนแรงดั่งแสงไฟ / ล้อมรอบรถชัยพระจักรี ฯ
Meter 132
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 133
๏ เมื่อนั้น / พระนารายณ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นทศกัณฐ์แผลงศรมาราวี / ก็ชักอัคนีพระแสงทรง
พาดสายหมายล้างอสุรา / งามสง่าดั่งท้าวครรไลหงส์
น้าวหน่วงด้วยกำลังฤทธิรงค์ / พระภุชพงศ์ก็ผาดแผลงไป ฯ
Meter 134
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 135
๏ เป็นลมกาลผลาญศรยักษ์ / หักยับไม่ทนอยู่ได้
อันหมู่โยธีกระบี่ไพร / ที่บรรลัยก็เป็นคืนมา
แล้วไปทำลายรถทรง / ขององค์ทศพักตร์ยักษา
ราชสีห์สารถีก็มรณา / ด้วยศักดาเดชพระอวตาร ฯ
Meter 136
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 137
๏ เมื่อนั้น / ท้าวราพณาสูรใจหาญ
รถหักตกลงกับดินดาน / ขุนมารกริ้วโกรธดั่งอัคคี
สิบปากขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน / แผดเสียงสนั่นอึงมี่
โลดโผนโจนไปด้วยฤทธี / ถึงที่หน้ารถพระรามา ฯ
Meter 138
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 139
๏ สิบเก้าหัตถ์กวัดแกว่งอาวุธ / กรหนึ่งฉวยยุดเอารัถา
ดั่งราหูอันใจพาลา / จับพระสุริยาในอัมพร ฯ
Meter 140
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 141
๏ เมื่อนั้น / พระรามสุริย์วงศ์ทรงศร
ครั้นเห็นท้าวยี่สิบกร / เข้ามาราญรอนราวี
จึ่งเสด็จจากราชรถทรง / กับองค์พระลักษมณ์เรืองศรี
เข้าไล่บุกบันประจัญตี / ภูมีโจมจับอสุรา ฯ
Meter 142
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 143
๏ เท้าซ้ายเหยียบเข่าน้าวเศียร / หันเวียนยักย้ายหลายท่า
พระกรแกว่งศรศักดา / ตีต้องกายากุมภัณฑ์ ฯ
Meter 144
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 145
๏ เมื่อนั้น / ทศเศียรสุริย์วงศ์รังสรรค์
สิบมือนั้นคอยป้องกัน / สิบหัตถ์รบรันประจัญกร
ต่างถอยต่างไล่กลอกกลับ / ต่างตีต่างรับด้วยคันศร
อสุรีกวัดแกว่งคทาธร / เข้าราญรอนสัประยุทธ์ด้วยฤทธี ฯ
Meter 146
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 147
๏ หันเหียนเปลี่ยนท่ารอนราญ / ต่างหาญต่างกล้าไม่ถอยหนี
ต่างหมายจะล้างชีวี / ถ้อยทีโรมรันกันไปมา ฯ
Meter 148
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 149
๏ เมื่อนั้น / พระตรีภพลบโลกนาถา
รานรุกคลุกคลีอสุรา / โจนขึ้นเหยียบบ่ายืนยัน ฯ
Meter 150
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Stanza 151
๏ กรกุมมงกุฎทั้งสิบเศียร / หันเวียนว่องไวดั่งจักรผัน
หัตถ์หนึ่งแกว่งศรโรมรัน / ตีต้องทศกัณฐ์เป็นหลายที ฯ
Meter 152
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 153
๏ เมื่อนั้น / ท้าวสิบพักตร์ยักษี
ต้องคันศรเจ็บทั้งอินทรีย์ / อสุรีหันเหเซไป
ขบฟันขืนองค์ดำรงกาย / จะครั่นคร้ามความตายก็หาไม่
กรหนึ่งฉวยชักศรชัย / พาดสายแผลงไปด้วยฤทธา ฯ
Meter 154
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 155
๏ สำเนียงดั่งเสียงลมกรด / มืดบดไปทั่วทิศา
บัดเดี๋ยวเป็นไฟไหม้มา / ร้อนแรงแสงกล้าดั่งเพลิงกัลป์ ฯ
Meter 156
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 157
๏ เมื่อนั้น / พระกฤษณุรักษ์รังสรรค์
เห็นศรทศเศียรกุมภัณฑ์ / เป็นเปลวควันไฟบรรลัยกาล
จึ่งจับพลายวาตขึ้นพาดสาย / พระเนตรมุ่งหมายจะสังหาร
น้าวหน่วงด้วยกำลังชัยชาญ / ผ่านฟ้าก็แผลงไปด้วยฤทธิ์ ฯ
Meter 158
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 159
๏ เสียงสนั่นลั่นเลื่อนสะเทือนดิน / ไหวสิ้นถึงชั้นดุสิต
เป็นห่าฝนสวรรค์ครรชิต / ตกดับเพลิงพิษกุมภัณฑ์
แล้วต้องม้ารถคชพล / วายชนม์สิ้นชีพอาสัญ
ปักอกองค์ท้าวทศกัณฐ์ / ตรึงมั่นด้วยกำลังฤทธี ฯ
Meter 160
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 161
๏ เมื่อนั้น / ท้าวยี่สิบกรยักษี
ต้องศรเจ็บทั่วทั้งอินทรีย์ / ดั่งหนึ่งชีวีจะมรณา
จึ่งยอพระกรขึ้นเหนือเกศ / ไหว้คุณพรหเมศนาถา
อุตส่าห์ดำรงกายา / หลับตาร่ายวิทยามนต์ ฯ
Meter 162
[ฯ ๔ คำ ฯ ตระ]
Stanza 163
๏ ครั้นจบพระเวทพิธี / อสุรีเป่าลูบลงสามหน
ศรนั้นก็หลุดจากตน / พอพระสุริยนรอนรอน
จะใกล้สิ้นแสงอัสดง / เลี้ยวลงลับเหลี่ยมสิงขร
ให้เลิกโยธาพลากร / คืนเข้านครลงกา ฯ
Meter 164
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 165
๏ เมื่อนั้น / พระจักรรัตน์แก้วนาถา
ครั้นทศเศียรอสุรา / เลิกพลโยธากลับไป
พระเสด็จขึ้นยังพิชัยรถ / พร้อมทศโยธาน้อยใหญ่
ให้เลิกพหลพลไกร / คืนไปพลับพลาอลงกรณ์ ฯ
Meter 166
[ฯ ๔ คำ ฯ เชิด]
Stanza 167
๏ เมื่อนั้น / ท้าวทศพักตร์ชาญสมร
ครั้นถึงลงกาพระนคร / บทจรขึ้นปราสาทรูจี ฯ
Meter 168
[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]
Stanza 169
๏ เอนองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์ / กรก่ายนลาตยักษี
แสนทุกข์แสนเทวษแสนทวี / อสุรีเศร้าสร้อยฤทัยนัก
คิดถึงกุมภกรรณอนุชา / ลูกยาอินทรชิตสิทธิศักดิ์
ทั้งมังกรกัณฐ์หลานรัก / สุริย์วงศ์พงศ์ยักษ์ที่วายปราณ
ที่นี้จะได้ใครต่อสู้ / อันหมู่ข้าศึกที่ฮึกหาญ
แต่ตัวของกูผู้ชัยชาญ / ออกไปรอนราญด้วยมัน
ยังต้องศรเต็มทั้งกายา / ปิ้มว่าชีวาจะอาสัญ
เสียหมู่ม้ารถคชกรรม์ / เสียพวกพลขันธ์โยธี
เสียทั้งสิบรถลูกรัก / สิบขุนสิทธิศักดิ์ยักษี
อกเอ๋ยจะทำไฉนดี / จึ่งจะล้างไพรีให้บรรลัย ฯ
Meter 170
[ฯ ๑๐ คำ ฯ]
Stanza 171
๏ แต่ผุดลุกผุดนั่งรำพึงคิด / จะสนิทนิทราก็หาไม่
จนรุ่งรางสางแสงอโณทัย / คิดได้ว่าองค์สหายรัก
อยู่ยังปางตาลนคเรศ / ฤทธิ์เดชปราบทั่วทั้งไตรจักร
ชื่อมูลพลัมขุนยักษ์ / ร่วมรักร่วมชีพชีวัน
จะให้เชิญมาปรึกษาก่อน / จึ่งจะยกนิกรพลขันธ์
ออกไปรณรงค์ด้วยกัน / ฆ่ามันให้ได้ดั่งจินดา
คิดแล้วสระสรงทรงเครื่อง / อร่ามเรืองทั้งกายยักษา
เสด็จยุรยาตรคลาดคลา / ออกมาพระโรงรูจี ฯ
Meter 172
[ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ]
Stanza 173
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์ / พร้อมเสนามาตย์ยักษี
ประนมกรน้อมเกล้าอัญชุลี / จึ่งมีพระราชโองการ
สั่งเปาวนาสูรผู้ปรีชา / ให้แต่งสาราราชสาร
ไปยังนครปางตาล / ถวายแก่พญามารสหายรัก
ตามเรื่องซึ่งเกิดการณรงค์ / ว่าลักษมณ์รามอาจองทะนงศักดิ์
ยกกระบี่นิกรทรลักษณ์ / มาเคี่ยวฆ่าวงศ์ยักษ์ถึงลงกา ฯ
Meter 174
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 175
๏ บัดนั้น / จึ่งเปาวนาสูรยักษา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา / แล้วแต่งสาราอันสุนทร
ให้อาลักษณ์ลงแผ่นสุพรรณบัฏ / ใส่กล่องเนาวรัตน์ประภัสสร
จึ่งให้กาลสูรฤทธิรอน / กับขุนอัสดรถือไป ฯ
Meter 176
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 177
๏ บัดนั้น / สองนายผู้มีอัชฌาสัย
รับสารพระองค์ทรงภพไตร / บังคมไหว้แล้วคลานออกมา ฯ
Meter 178
[ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ]
Stanza 179
๏ ต่างตนขึ้นสินธพชาติ / อันมีอำนาจแกล้วกล้า
ขับทะยานออกจากลงกา / ตรงไปพาราปางตาล ฯ
Meter 180
[ฯ ๒ คำ ฯ เชิด]
Stanza 181
๏ ครั้นถึงลงจากพาชี / อสุรีชูกล่องราชสาร
ก็เข้าไปหาเสนามาร / แจ้งการโดยราชบัญชา ฯ
Meter 182
[ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา]
Stanza 183
๏ บัดนั้น / เสนีผู้มียศถา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา / แจ้งว่าลงกาพระบุรี
เกิดการสัประยุทธ์รณรงค์ / พระองค์ให้ราชสารศรี
มาถึงพระสหายร่วมชีวี / ก็พาสองเสนีเข้าไป ฯ
Meter 184
[ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ]
Stanza 185
๏ ครั้นถึงที่ท้องพระโรงคัล / กุมภัณฑ์น้อมเศียรบังคมไหว้
ทูลว่าพระสหายผู้ร่วมใจ / ซึ่งผ่านเวียงชัยลงกา
ใช้ให้กาลสูรฤทธิรอน / กับขุนอัสดรยักษา
สองนายถือราชสารา / มาถวายใต้เบื้องบทมาลย์ ฯ
Meter 186
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 187
๏ เมื่อนั้น / พญามูลพลัมใจหาญ
แจ้งว่าพระสหายชัยชาญ / ให้มีสารมาก็ยินดี
จึ่งมีบัญชาอันสุนทร / ดูกรทั้งสองยักษี
พระสหายผู้ร่วมชีวี / ใช้เอ็งมานี้ด้วยอันใด ฯ
Meter 188
[ฯ ๔ คำ ฯ]
Stanza 189
๏ บัดนั้น / กาลสูรผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังบรรหารพระภูวไนย / บังคมไหว้สนองพระบัญชา
บัดนี้ลงการาชฐาน / เกิดการเคี่ยวเข็ญเข่นฆ่า
พระญาติพระวงศ์ก็มรณา / ร้อนทุกเส้นหญ้าทุกธานี
จึ่งให้ข้ามาเฝ้าบาทบงสุ์ / พระผู้พงศ์พันธมิตรเรืองศรี
ทูลแล้วส่งสารสวัสดี / ให้แก่เสนีปางตาล ฯ
Meter 190
[ฯ ๖ คำ ฯ]
Stanza 191
๏ บัดนั้น / อำมาตย์ผู้ใหญ่ใจหาญ
ก็เปิดกล่องรัตน์ชัชวาล / คลี่อ่านถวายด้วยปรีชา ฯ
Meter 192
[ฯ ๒ คำ ฯ]
Cue 193
[ช้า]
Stanza 194
๏ ราชสารทศเศียรสุริย์วงศ์ / ผู้พงศ์พรหเมศนาถา
เป็นจอมมงกุฎลงกา / มายังองค์พระสหายรัก
อันสถิตยังมงคลสถาน / อุปราชปางตาลอาณาจักร
บัดนี้ลงกากรุงยักษ์ / มีหมู่ปรปักษ์ปัจจามิตร
คือมนุษย์ลักษมณ์รามอหังการ์ / คุมพลโยธาอกนิษฐ์
ล้วนเหล่าวานรมีฤทธิ์ / ข้ามมารบชิดติดพัน
เคี่ยวฆ่าด้วยการรณรงค์ / สุริย์วงศ์อสุราอาสัญ
อันพญาไมยราพกุมภกรรณ / ทั้งอินทรชิตนั้นก็บรรลัย
ตัวเรายกพลออกรอนราญ / จะหักหาญเอาชัยก็ไม่ได้
ครั้งนี้ไม่มีผู้ใด / ที่ร่วมใจปรึกษาสงคราม
ขอเชิญพระสหายคู่ชีวิต / ผู้เรืองฤทธิ์แกล้วหาญชาญสนาม
มาช่วยคิดฆ่าลักษมณ์ราม / ดับความทุกข์ร้อนในลงกา ฯ
Meter 195
[ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา]
Stanza 196
๏ เมื่อนั้น / พญามูลพลัมยักษา
ได้แจ้งแห่งราชสารา / โกรธาขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน
ลุกขึ้นกระทืบบาทผาดเสียง / สำเนียงกึกก้องดั่งฟ้าลั่น
เหม่เหม่มนุษย์เท่าแมงวัน / กูจะบั่นให้เป็นภัสม์ธุลี
ว่าแล้วเสด็จยุรยาตร / ลงจากปราสาทมณีศรี
ขึ้นเฝ้าพระองค์ทรงธรณี / ฝูงนางอสุรีก็ตามมา ฯ
Meter 197
[ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ]
Stanza 198
๏ ครั้นถึงจึ่งถวายบังคม / องค์พระบรมเชษฐา
ทูลว่าทศเศียรอสุรา / ซึ่งครองลงกาพระนคร
ผู้เป็นสหายรักสนิท / ร่วมชีวิตน้องมาแต่ก่อน
ใช้ให้กาลสูรฤทธิรอน / ถือลักษณ์อักษรมาแจ้งการ
ว่าลงกาเกิดรณยุทธ์ / สองมนุษย์ฮึกฮักหักหาญ
ยกพลวานรมารอนราญ / หมู่มารสิ้นชีพชีวัน
ตัวน้องขอลาเบื้องบาท / พระเชษฐาธิราชรังสรรค์
ไปช่วยสงครามทศกัณฐ์ / ทรงธรรม์จงได้เมตตา ฯ
Meter 199
[ฯ ๘ คำ ฯ]
Stanza 200
๏ เมื่อนั้น / ท้าวสหัสเดชะยักษา
ได้ฟังสมเด็จพระอนุชา / อสุรานิ่งนึกตรึกไตร
อันสองมนุษย์กับวานร / ซึ่งข้ามสาครสมุทรใหญ่
เห็นทีจะมีฤทธิไกร / จึ่งอาจใจมาต่อมือยักษ์
ทศกัณฐ์ก็พงศ์พรหเมศ / เรืองเดชทั่วไปทั้งไตรจักร
ไฉนมาครั่นคร้ามแก่รามลักษมณ์ / เห็นศึกจะหนักพันทวี
คิดแล้วจึ่งกล่าวสุนทร / ดูกรน้องรักของพี่
ซึ่งจะยกพหลโยธี / ไปยังบุรีลงกา
ช่วยการสงครามพระสหาย / เพื่อนตายขององค์กนิษฐา
ก็ต้องโดยยุติธรรมา / แต่พี่ยาจะไปด้วยน้องรัก
ฆ่าเสียให้สิ้นเสี้ยนศึก / ที่ห้าวฮึกอาจองทะนงศักดิ์
ให้ปรากฏเกียรติไว้ในวงศ์ยักษ์ / กว่าจักสิ้นฟ้าสุธาธาร
ว่าแล้วจึ่งมีบัญชา / สั่งกาลจักรใจหาญ
จงจัดพหลพลมาร / กูจะไปรอนราญไพรี ฯ
Meter 201
[ฯ ๑๔ คำ ฯ]
Stanza 202
๏ บัดนั้น / จึ่งกาลจักรยักษี
รับสั่งแล้วถวายอัญชุลี / ออกมาจากที่พระโรงคัล ฯ
Meter 203
[ฯ ๒ คำ ฯ ปฐม]
Cue 204
[ยานี]
Stanza 205
๏ เกณฑ์หมู่ม้ารถคชสาร / พลมารเหี้ยมแหงแข็งขัน
ให้พระอนุชาชาญฉกรรจ์ / องค์อุปราชอันฤทธิรุทร
เป็นกองทัพหน้าราวี / อสุรีนับสามสิบสมุทร
ล้วนถือสาตราวราวุธ / เกลื่อนกล่นอุตลุดเป็นโกลา
โยธาทัพหลวงล้วนสามารถ / องอาจฤทธิแรงแข็งกล้า
ขี่มหิงส์สิงห์เสือกิเลนลา / เลียงผาโลโตจามรี
ทั้งโคเพลาะโคกระทิงโคแดง / โคเถลิงเริงแรงเม่นหมี
บ้างขี่คชาพาชี / แรดร้ายราวีมังกร
ล้วนถือง้าวทวนหอกดาบ / ปืนยากำซาบธนูศร
เตรียมทั้งรถศึกอันบวร / คอยเสด็จบทจรอสุรา
Meter 206
[ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา]
Source Colophon
Source: Vajirayana Digital Library, บทละครเรื่องรามเกียรติ์, สมุดไทยเล่มที่ ๕๙.
Canonical source URL: https://vajirayana.org/บทละครเรื่องรามเกียรติ์/สมุดไทยเล่มที่-๕๙
The source page metadata gives the page title as สมุดไทยเล่มที่ ๕๙, text type as Text, and page description as ๏ เมื่อนั้น ท้าวยี่สิบกรยักษี ครั้นเพลามัชฌิมราตรี ก็เสด็จเข้าที่บรรทมใน ฯ ฯ ๒ คำ ฯ ช้า. The source unit extracted here contains 0 proems, 98 stanza blocks, 430 stanza rows, 10 cue blocks, and 98 meter or word-count notes.