IA 1834 Latin OCR Witness

PROLUSIONES QU^DAM ORATORIO

IN COLLEGIO, &c.

[first published 1674.]

Utrum Dies an Nox prcestantior sit P

Scriptum post se reliquere passim nobilissimi qui-
que rhetoricae magistri, quod nee vos praeteriit, Acade-
mici, in unoquoque dicendi genere, sive demonstrative,
sive deliberativo, sive judiciali, ab aucupanda audito-
rum gratia exordium duci oportere ; alioqui nee per-
moveri posse auditorum animos, nee causam ex sen-
tentia succedere. Quod si res ita est, quam sane, ne
vera dissimulem, eruditorum omnium consensu fixum
ratumque novi, miserum me! ad quantas ego hodie
redactus sum angustias ! qui in ipso orationis limine
vereor ne aliquid prolaturus sim minime oratorium, et
ab officio oratoris primo et praecipuo necesse habeam
abscedere. Etenim qui possim ego vestram sperare be-
nevolentiam, cum in hoc tanto concursu, quot oculis
intueor tot ferme aspiciam infesta in me capita; adeo
ut orator venisse videar ad non exorabiles. Tantum
potest ad simultates etiam in scholis aemulatio, vel di-
versa studia, vel in eisdem studiis diversa judicia se-
quentium ; ego vero solicitus non sum,

Ne mihi Polydamas et Troiades Labeonem praetulerint ; nugse.

Veruntamen ne penitus despondeam animum, sparsim
video, ni fallor, qui mihi ipso aspectu tacito, quam
bene velint, haud obscure significant; a quibus etiam
quantumvis paucis, equidem probari malo quam ab
innumeris imperitorum centuriis, in quibus nihil men-
tis, nihil rectae rationis, nihil sani judicii inest, ebul-
lienti quadam et plane ridenda verborum spuma sese
venditantibus ; a. quibus si emendicatos ab novitiis
authoribus centones dempseris, Deum immortalem !
quanto nudiores Leberide conspexeris, et exhausta inani
vocabulorum et sententiuncularum supellectile, pride
ypv <pQayyE<rSai, perinde mutos ac ranuncula Seriphia.
At 6 quam segre temperaret a risu vel ipse, si in vivis
esset, Heraclitus, si forte hosce cerneret, si Diis placet,
oratorculos, quos paulo ante audiverit cothurnato Euri-

pidis Oreste, aut furibundo sub mortem Hercule gran-
diora eructantes, exhausto tandem vocularum quarun-
dam tenuissimo penu, posito incedere supercilio, aut
retractis introrsum cornibus, velut animalcula quaedam
abrepere. Sed recipio me paululum digressus. Si
quis igitur est qui, spreta pacis conditione, aoirovtiov
7ro\£fiov mihi indixerit, eum ego quidem in praesentia
non dedignabor orare et rogare, ut semota paulisper
simultate, aequabilis adsit certaminis hujus arbiter;
neve oratoris culpa, si qua est, causam quam optimam
et praeclarissimam in invidiam vocet. Quod si mor-
daciora paulo haec et aceto perfusa nimio putaveritis,
id ipsum de industria fecisse me profiteer : volo enim
ut initium orationis meae primulum imitetur dilucu-
lum ; ex quo subnubilo serenissima fere nascitur dies.
Quae an nocte prsestantior sit, haud vulgaris utique
agitatur controversia, quam quidem mearum nunc est
partium, auditores, pensique hujus matutini, accurate
et radicitus excutere ; quam vis et haec prolusioni po-
eticae, quam decertationi oratorias, magis videatur ido-
nea : at at noctemne dixi cum die struxisse lites ?
Quid hoc rei est ? quaenam haec molitio ? numnam
antiquum Titanes redintegrant bellum, Phlegraei praelii
instaurantes reliquias ? an terra novam in superos deos
enixa est portentosae magnitudinis prolem ? an vero
Typhceus injectam iEtnae montis electatus est molem?
an denique, decepto Cerbero, catenis adamantinis sub-
duxit se Briareus ? quid est aliquando tandem, quod
deos manes ad ccelestis imperii spem jam tertio erexe-
rit ? adeone contemnendum Jovis fulmen? adeon' pro
nihilo putanda Palladis invicta virtus, qua tantam olim
inter terrigenas fratres edidit stragem ? exciditne animo
insignis ille per coeli templa Liberi patris ex profliga-
tis gigantibus triumphus ? neutiquam sane : meminit
ilia probe, nee sine lachrymis, consternates plerosque a
Jove fratres superstitesque caeteros usque ad penitissi-
mos inferorum recessus in fugam actos ; et certe jam
nihil minus quam bellum adornat trepida, querelam
potius et lites instruit, atque pro more mulierum post

844

PROLUSIONES ORATORIO.

rem unguibus et pugnis fortiter gestam ad colloquium
seu verius ad rixam venit, periclitura, opinor, linguane
plus an armis valeat. Atvero quam inconsulto, quam
arroganter, quamque debili causae titulo prae die sum-
mam rerum ambiat, expedire festino. Video siquidem
et ipsam diem g-alli cantu expergefactam, cursu solito
citation adproperasse ad suas laudes exaudiendas. Et
quoniam unusquisque hoc imprimis ad honores et de-
cus conferre arbitratur, si ab generosis natal ibus et
prisco regum vel deorum sanguine oriundum se com-
pererit. Videndum primo utra genere sit clarior, mox
quaenam antiquitate honoratior ; dein haec an ilia
ham an is usibus accommodatius inserviat. Apud ve-
tustissimos itaque mytbologiae scriptores memoriae
datum repcrio, Demogorgonem deorum omnium ata-
vum (quern eundem et Chaos ab antiquis nuncupatum
hariolor) inter alios liberos, quos sustulerat plurimos,
Terram genuisse ; hac, incerto patre, noctem fuisse
prognatam ; quamvis paulo aliter Hesiodus earn chao-
genitam velit hoc monasticho,

'E£ x«£0C ^ 'Epf/36<r£ fxeXaivd ts vv'i lykvovro.

Hanc, quocunque natam, cum adoleverat ad aetatem
nuptiis maturam, poscit sibi uxorem Phanes pastor;
annuente matre, refrag'atur ilia, negatque se ignoti
viri et nusquam visi, moribusque insuper tarn longe
diversis concubitum inituram. Repulsam Phanes
aegre ferens, verso in odium amore, nigellam hanc
Telluris filiam per omnes orbis terrarum tractus ad
necem sequitur indignabundus. Ilia vero quem aman-
tem sprevit, eum hostem non minus tremit ; propterea
ne apud ultimas quidem nationes, et disjuncta quam
maxime loca, immo ne in ipso sinu parentis satis se
tutam rata, ad incestos Erebi fratris amplexus furtim
et clanculum se corripit; timore simul gravi soluta,
maritumque nacta proculdubio sui similem. Hoc ita-
que tarn venusto conjugum pari iEther et Dies perhi-
bentur editi, ut author est idem,cujus supra mentionem
fecimus, Hesiodus.

"Nvktoq 8' avr* ai9r)QT£ Kai rjfjispa e^eyevovro,
Ovq re KiKvaaa uevrj 'Ep£/3a fiXortjTi fiiyiioa.

At enim vetant humaniores musae, ipsa etiam prohibet
philosophia diis proxima, ne minus poetis deorum figulis,
praesertim Graecanicis, omni ex parte habeamus fidem;
nee quisquam iis hoc probro datum pulet, quod in re
tanti momenti authores videantur vix satis locupletes.
Si quis enim eorum aliquantillum deflexerit a vero, id
non tam ingeniis eorum assignandum, quibus nihil
divinius, quam pravaeetcaecutienti ejus aatatis ignoran-
tiae,qua3 tunc tempestatis pcrvadebat omnia. Abundc
sane laudis hinc sibi adepti sunt, affatim gloriae, quod
homines in sylvis atque montibus dispalatos belluarum
ad instar, in unum compulerint locum, et civitates con-
stituerint, quodque omnes disciplinas quotquot hodie
traduntur, lepidis fabellarum involucris obvestitas pleni
Deo primi docuerint ; eritque hoc solum iisdem ad as-
scquendam nominis immortalitatem non ignobile sane
subsidium, quod artium scientiam feliciter inchoatam
postcris absolvendam reliquerint.

Noli igitur, quisquis es, arrogantioe me temere dam-
nare, quasi ego jam veterum omnium poetarum decreta,
nulla nixus authoritate, perfregerim aut immutaverim ;
neque enim id mihi sumo, sed ea tantummodo ad nor-
mam rationis revocare conor, exploraturus hoc pacto
num rigidoe possint veritatis examen pati. Quocirca
primo noctem Tellure ortam erudite quidem et eleganter
fabulata est antiquitas ; quid enim aliud mundo noctem
obd ucit quam densa et impervia terra, solis lumini
nostroque horizonti interposita ? quod earn deinde nunc
patrimam, fuisse negant mythologi, nunc matrimam,
id quoque festiviter fictum ; inde siquidem recte colli-
gitur spuriam fuisse aut subdititiam, aut demum pa-
rentes prolem tam famosam et illiberalem prae pudore
non agnovisse. At vero cur existimarent Phanetem
ilium mirifica supra modum humanum facie, noctem
iEthiopissam et monogrammam etiam in matrimonium
adamasse, arduum impense negotium videtur e vestigio
divinare, nisi quod foeminarum insignis admodum id
temporispaucitasdelectum suppeclitaret nullum. Atqui
presse agamus et cominus. Phanetem interpretantur
veteres solera sive diem ; quem dum commemorant
noctis conjugium primo petiisse, deinde in ultionem
spreti connubii insecutum, nihil aliud quam dierum et
noctium vices ostendere volunt. Ad hoc autem quid
opus erat introduxisse Phanetem noctis nuptias ambi-
entem, cum perpetua ilia eorum successio et mutuus
quasi impulsus innato et eeterno odio melius adsignifi-
cetur; quippe constat sudum et tenebras ab ipso rerum
principio acerrimis inter se dissedisse inimicitiis. At-
que ego sane noctem credo, tveppovrjg cognomen hinc
solum accepisse,quod Phanetis connubio permiscere se
caute recusarit, nee non cogitate; etenim si ilium
semel in suos admisisset thalamos, extra dubium radiis
ejus et impatibili fulgore absumpta vel in nihilum in-
teriisset, vel penitus conflagrasset, sicuti olim invito
Jove Amasio arsisse ferunt Semelem. Quapropter
huic, non improvida salutis suae, Erebum praetulit.
Unde scitum illud Martialis et perurbanum.

Uxor pessima, pessiraus maritus,
Non miror bene convenire vobis.

Nee tacendum existimo, quam formosa et se digna
virum auxerit prole, nimirum serumna, invidia, timore,
dolo, fraude, pertinacia, paupertate, miseria, fame,
querela, morbo, senectute, pallore, caligine, somno,
morte, Charonte, qui ultimo natus est partu ; adeo ut
hie apprime quadret quod in proverbii consuetudinem
venit, KaKov Kopatcoe tcaichv ubv. Cajterum nee desunt qui
etiam aatherem et diem itidem Erebo suo Noctem pepe-
risse tradunt. At enim quotusquisque est, non impos
mentis, qui sic philosophantem nonexplodat ac rcjiciat
tanquam democritica commenta aut nutricularum
fabulas proferentem ? Ecquam enim veri speciem pros
se fert, posse obscuram et fuscam noctem tam venus-
tulum, tam amabilem, tam omnibus gratum acceptum-
que reddere partum ? Qui etiam ut primum conceptus
csset, praematuro impetu erumpens utro matrem ene-
casset, ipsumque Erebum patrem abeg'isset protinus,
vetul unique coegisset Charontem, ut sub imo Styge
nocturnos abderet oculos, et si qua sub inferis lati-

PROLUSIONES ORATORLE.

845

bula sunt, ut eo se remigio et velis reciperet. Nee
solum apud Orcum non est natus dies, sed ne unquam
quidem ibi comparuit; neque potest illuc nisi fatorum
ingratiis vel per minimam intromitti rimulam ; quid !
quod etiam diem nocte antiquiorem audeo dicere, eam-
que mundum recens emersum e Cbao diffuso lumine
collustrasse, priusquam nox suas egisset vices ; nisi
crassam illam et immundam caliginem noctem vel ipsi
Demogorgoni equoevam velimus perperam nominare.
Ideoque diem Urani filiam natu maximam arbitror, vel
filii potius dixeris, quern ille in solatium humanse gen-
tis et terrorem infernalium deorum procreasse dicitur;
ne scilicet, occupante tyrannidem nocte, nulloque inter
terras et Tartara discrimine posito, manes et furioe at-
que omne illud infame monstrorum genus ad terras
usque, deserta Barathri sede, seproreperent,misellique
homines densis obvoluti umbris, et quaquaversum oc-
clusi, defunctarum animarum poenas etiam vivi experi-
rentur. Hactenus, academici, obscurant noctis propa-
ginem atris et profundissimis eruimus tenebris; habe-
bitis ilicet ut se dignam prsebuerit natalibus suis, sed si
prius diei laudibus impensam dederim opellam meam,
quamvis et ilia sane omnium laudatorum eloquentiam
anteeat. Et certe primo quam omnium animantium
stirpi grata sit et desiderabilis, quid opere est vobis ex-
ponere; cum vel ipsae volucres nequeant suum celare
gaudium, quin egressse nidulis, ubi primum dilucula-
vit, aut in verticibus arborum concentu suavissimo de-
liniant omnia, aut sursum librantes se, et quam possunt
prope Solem volitent, redeunti gratulaturae luci. At
primus omnium adventantem Solem triumphat insom-
nis gallus, et quasi prseco quivis, monere videtur bo-
mines, ut excusso somno prodeaut, atque obviam
effundant se novam salutatum Auroram : tripudiant in
agris capellse, totumque genus quadrupedum gestit et
exultat laetitia. Quinetiam et mcesta Clysie totam
fere noctem, converso in Orientem vultu, Pboebum
preestolata suum, jam arridet et adblanditur appropin-
quanti amatori. Caltha quoque et Rosa, ne nihil ad-
dant communi gaudio, aperientes sinum, odores suos
Soli tantum servatos profuse spirant, quibus noctem
dedignantur impertiri, claudentes se follicuiis suis si-
mulatque vesper appetat ; cseterique flores inclinata
paulum, et rore languidula erigentes capita quasi prae-
bent se Soli, et tacite rogant ut suis osculis abstergat
lacrymulas, quas ejus absentise dederant. Ipsa quoque
Tellus in adventum Solis cultiori se induit vestitu, nu-
besque juxta variis chlamydatae coloribus, pompa so-
lenni, longoque ordine videntur ancillari surgenti deo.
Ad summam, nequid deesset ad ejus dilatandas laudes,
huic Persss, huic Libyes, divinos honores decrevere;
Rhodienses pariter celeberrimum ilium stupendoe mag-
nitudinis colossum, Charetis Lyndii miro extructum ar-
tificio, buic sacrarunt; huic itidem hodie Occidentalis
Indise populi thure cceteroque apparatu sacrificare ac-
cepimus. Vos testor, academici, quam jucundum,
quam optatum diuque expectatum vobis illucescat
mane, utpote quod vos ad mansuetiores musas revocet,
k quibus insaturabiles et sitibundos dimiserat ingrata
Nox. Testor ultimo Saturnum coelo deturbatum in
Tartara, quam lubens vellet, si modo per Jovem liceret,

ab exosis tenebris ad auras reverti; quod demum lux
vel ipsi Plutoni sua caligine longe sit potior, id quidem
in confesso est, quando coeleste regnum toties affecta-
vit, unde scite et verissime Orpbeus in hymno ad Au-
roram :

"H xaiPH Qvt]T&v fiepoircov ykvog ovSk rig hiv,
'Og <pivyu Trjv crjv oiptv KaSvTrkpTipov, ovoav
'Ht/iKa, rov yXvKvv inrvov airo j3\ecpdpujv aTroauar\g.
Rag Se (5poTog yrftei, irav ip7rsr6v, dWdre (pvXa
Terpa7r6du)v, 7rrrjvwyrt, /ecu evvaX'uov 7ro\vt6vu>v.

Nec mirum utique cum Dies non minus utilitatis ad-
ferat quam delectationis, et sola negotiis obeundis ac-
commodata sit ; quis enim mortalium lata et immensa
maria trajicere sustineret, si desperaret affuturum diem ;
immo non aliter oceanum navigarent quam Lethen et
Acherontem manes, horrendis nimirum undiquaque
tenebris obsiti. Unusquisque etiam in suo se contineret
gurgustio, haud unquam ausus foras prorepere; adeo
ut necesse esset dissui statim humanam societatem.
Frustra Venerem exeuntem e mari inchoasset Apelles ;
frustra Zeuxis Halenam pinxisset, si Nox caeca et ob-
nubilarestam visendasoculisnostrisadimeret; turn quo-
que frustra tellus serpentes multiplici et erratico lapsu
vites, frustra decentissimas proceritatis arbores profun-
deret, incassum denique gemmis et floribus tanquam
stellulis interpoliret se, coBlum exprimere conata; turn
demum nobilissimus ille videndi sensus nullis animali-
bus usui foret ; ita prorsus, extincto mundi oculo, de-
florescerent omnia et penitus emorerentur; nec sane
huic cladi diu superessent ipsi homines, qui tenebrico-
sam incolerent terram, cum nihil suppeteret unde vic-
titarent, nihil denique obstaret, quominus in antiquum
chaos ruerent omnia. Hisce quidem possit quispiam
inexhausto stylo plura adjicere ; verum non permitteret
ipsa verecunda Dies ut singula persequatur, et proclivi
cui-su ad occasura preecipitans, nullo modo pateretur im-
modice laudantem. Jam igitur declinat in vesperam
dies, et nocti statim cedet, ne adulta hieme solstitialem
contigisse diem facete dicatis. Tantum pace vestra
liceat adjungere pauca quae non possum commode pras-
terire. Merito igitur poetas Noctem inferis exsurgere
scriptitarunt ; cum impossibile plane sit aliunde tot
tantaque mala nisi ex eo loco mortalibus invehi. Obor-
ta enim nocte sordescunt et obfuscantur omnia, nec
quicquam tunc profecto interest inter Helenam et Ca-
nidiam, nihil inter pretiosissimos et viles lapillos, nisi
quod gemmarum nonnullos etiam noctis obscuritatem
vincant : hue accedit, quod amoenissima quoeque loca
tunc quidem horrorem incutiant, qui etiam alto et tristi
quodam augetur silentio; siquidem quicquid uspiam est
in ag'ris, aut hominum aut ferarum, vel domum, vel ad
antra raptim se conferunt; ubi stratis immersi ad as-
pectus noctis terribiles claudunt oculos. Nullum foris
conspicies praeterquam fures et laverniones lucifugos,
qui ceedem anhelantes et rapinas, insidiantur bonis ci-
vium, et noctu solum vagantur, ne detegantur interdiu ;
quippe dies nullum non indagare solet nefas, haud
passura lucem suam istiusmodi flagitiis inquinari ; nul-
lum habebis obvium nisi lemures et larvas, et empusas

846

•ROLUSIONES ORATORIO.

quas secum Nox comiles e locis asportat subterraneis,
quaeque tota nocte terras in sua ditione esse, sibique
cum hominibus communes vendicant. Ideoque opinor
noctem auditum nostrum reddidisse solertiorem, ut um-
brarum gemitus, bubonum et stygum ululatus, ac ru-
g'itus leonum, quos fames evocat; eo citius perstringe-
rent aures, animosque ; graviori metu percellerent.
Hinc liquido constat, quam sit ille falsus animi qui
noctu homines a timore otiosos esse, Noctemque curas
sopire omnes autumat; namque hanc vanam esse et
nugatoriam opinionem infcelici norunt experientia, qui-
cunque sceleris cujuspiam conscii sibi fuere ; quos tunc
sphing-es et harpyiae, quos tunc gorgones et chimaerae
intentatis facibus insequuntur; norunt miseri, qui cum
nullus adsit qui subveniat iis et opituletur, nullus qui
dulcibus alloquiis dolores leniat, ad bruta saxa irritas
jaciunt querelas, subinde exoptantes oriturum dilucu-
lum. Idcirco Ovidius poetarum elegantissimus Noc-
tem jure optimo curarum maximam nutricem appella-
vit. Quod autem eo potissimum tempore fracta et de-
fatigata laboribus diurnis corpora recreemus somno et
refocillemus, id numinis beneficium est non noctis mu-
nus; sed esto, non est tanti somnus ut ejus ergo noc-
tem in honore babeamus, enimvero cum proficiscimur
dormitum, revera tacite fatemur nos imbelles et miseros
homines, qui minuta hose corpuscula ne ad exiguum
tempus sine requie sustentare valeamus. Et certe quid
aliud est somnus quam mortis imago et simulachrum ?
hinc Homero mors et somnus gemelli sunt, uno gene-
rati conceptu, uno partu editi. Postremo, quod luna
caeteraque sidera nocti suas praeferant faces, id quoque
soli debetur ; neque enim habent ilia quod transfundant
lumen nisi quod ab illo accipiant mutuum. Quis igitur,
si non tenebrio, si non effractor, si non aleator, si non
inter scortorum greges noctem pernoctare perpetem
integrosque dies ronchos efflare solitus, quis inquam nisi
talis tarn inbonestam, tamque invidiosam causam in se
susceperitdefendendam? Atque demiror ego utaspicere
audeat solem hunc, et etiam cum communi luce impune
frui, quam ingratus vituperat, dignus profecto quern
adversis radiorum ictibus veluti Pythonem novum in-
terimat sol ; dignus qui Cimmeriis occlusus tenebris
longam et perosam vitam transigat; dignus denique
cujus oratio somnum moveat auditoribus, ita ut quic-
quid dixerit non majorem somnio quovis fidem faciat ;
quique ipse etiam somnolentus, nutantes atque sterten-
tes auditores annuere sibi et plaudere peroranti decep-
tus putet. Sed nigra video noctis supercilia, et sentio
atrasinsurgere tenebras; recedendumest, ne menoxim-
provisum opprimat. Vos igitur, auditores, posteaquam
nox nihil aliud sit quam obitus, et quasi morsdiei, nolite
committere ut mors vitae prasponatur; sed causam dig-
nemini meam vestris ornare suffrages, ita studia vestra
f'ortunent musae ; exaudiatque Aurora musis arnica,
exaudiat et Phoebus qui cuncta videt auditque, quos
habeat in hoc coetu laudis ejus fautores. Dixi.

IN SCHOLIS PUBLICIS.

De SpJicerarum Concentu.

Si quis meae tenuitati locus Academici, post tot hodie,
tantosque exauditos oratores, conabor etiam ego jam
pro meo modulo exprimere, quam bene velim solenni
hujus lucis celebritati, et tanquam procul sequar hodi-
ernum hunc eloquentiae triumph urn. Dum itaque trita
ilia, et pervulgata dicendi argumenta refugio penitus,
et reformido, ad novam aliquam materiem ardue ten-
tandam accendit animum, et statim erigit hujus diei
cogitatio, horumque simul quos digna die loquuturos
haud injuria suspicabar ; quae duo vel tardo cuivis, et
obtuso caeteroquin ingenio stimulos, aut acumen addi-
disse poterant. Hinc idcirco subiit pauca saltern super
illo coelesti concentu, dilatata (quod aiunt) manu, et
ubertate oratoria praefari, de quo mox quasi contracto
pugno disceptandum est; babita tamen ratione tempo-
ris, quod me jam urget et coarctat. Haec tamen per-
inde accipiatis velim auditores, quasi per lusum dicta.
Quis enim sanus existimaverit Pythagoram deum ilium
philosophorum, cujus ad nomen omnes ejus saeculi
mortales non sine persancta veneratione assurgebant,
quis, inquam, eum existimaverit tarn lubrice fundatam
opinionem unquam protulisse in medium. Sane si
quam ille sphaerarum docuit harmoniam, et circumac-
tos ad modulaminis dulcedinem coelos, per id sapienter
innuere voluit, amicissimos orbium complexus, aequa-
bilesque in eternum ad fixam fati legem conversiones ;
in hoc certe vel poetas, vel quod idem pene est, divina
imitatus oracula, a quibus nihil sacri recondilique
mysterii exhibetur in vulgus, nisi aliquo involutum
tegumento et vestitu. Hunc secutus est ille Naturae
Matris optimus interpres Plato, dum singulis coelis
orbibus Sirenas quasdam insidere tradidit, quae melli-
tissimo cantu deos hominesque mirabundos capiant.
Atque hanc deinque conspirationem rerum universam,
et consensum amabilem, quern Pythagoras per harmo-
niam poetico ritu subinduxit, Homerus etiam per
auream illam Jovis catenam de coelo suspensam insig-
niter appositeque adumbravit. Hinc autem Aristo-
teles, Pythagorse, et Platonis aemulus et perpetuus
calumniator, ex labefactatis tantorum virorum senten-
tiis viam sternere ad g-loriam cupiens, inauditam hanc
coelorum sym])honiam, sphaerarumque modulos affinxit
Pythagoras. Quod si sic tulisset sive fatum, sive sors,
ut tua in me, Pythagora pater, transvolasset anima,
haud utique deesset qui te facile assereret, quantumvis
gravi jamdiu laborantem infamia. At vero quidni
corpora coelestia, inter perennes illos circuitus, musicos
efficiant sonos? Annon aequumtibi videtur Aristoteles?
nae ego vix credam intelligenlias tuas sedentarium
ilium rotandi coeli laborem potuisse tot saeculisperpeti,
nisi ineffabile illud astrorum melosdetinuisset abituras,
et modulationes delinimento suasisset moram. Quam
si tu coelo adimas sane mentes illas pulchellas, et mi-
nistros deos plane in pistrinum dedis. et ad molas tl'U-

PROLUSIONES ORATORLE.

847

satiles damnas. Quinetiam ipse Atlas ruituro statim
coelo jampridem subduxisset humeros, nisi dulcis ilia
concentus anhelantem, et tanto sub onere sudabundum
laetissima voluptate permulsisset. Ad baec, pertaesus
astra Delphinus jamdiu coelo sua praeoptasset maria,
nisi probe calluisset, vocales coeli orbes lyram Arioniam
suavitate longe superare. Quid ! quod credibile est
ipsam alaudam prima luce recta in nubes evolare, et
Lusciniam totam noctis solitudinem cantu transigere,
ut ad harmonicam coeli rationem, quam attente auscul-
tant, suos corrigant modulos. Hinc quoque musarum
circa Jovis altaria dies noctesque saltantium ab ultima
rerum origine increbuit fabula ; bine Phaebo lyrae
peritia ab longinqua vetustate attributa est. Hinc
Harmoniam Jovis et Electrae fuisse filiam reverenda
credidit antiquitas, quae cum Cadmo nuptui data
esset, totus coeli chorus concinuisse dicitur. Quid si
nullus unquam in terris audiverit hanc astrorum sym-
phoniam ? Ergone omnia supra lunse spbaeram muta
prorsus erunt, torpidoque silentio consopita ? Quinimo
aures nostras incusemus debiles, quae cantus et tarn
dulces sonos excipere aut non possunt, aut non dignae
sunt. Sed nee plane inaudita est haec coeli melodia;
quis enim tuas Aristoteles in media aeris plaga tri-
pudiantes capras putaverit, nisi quod praecinentes
coelos ob vicinitatem clare cum audiant, non possint
sibi temperare quo minus agant choreas. At solus in-
ter mortales concentum hunc audisse fertur Pythago-
ras; nisi et ille bonus quispiam genius, et coeli indi-
gena fuerit, qui forte superum jussu delapsus est ad
animos hominum sacra eruditione imbuendos, et ad
bonam frugem revocandos : ad minimum certe vir erat,
qui omnes virtutum numeros in se continebat, quique
dignus erat cum diis ipsis sui similibus sermones mis-
cere, et coelestium perfrui consortio : ideoque nihil
miror, si dii ejus amantissimi abditissimis eum natures
secretis interesse permiserint. Quod autem nos hanc
minime audiamus harmoniam sane in causa videtur
esse furacis Promethei audacia, quae tot mala homini-
bus invexit, et simul hanc foelicitatem nobis abstulit
qua nee unquam frui licebit, dum sceleribus cooperti
belluinis cupiditatibus obrutescimus ; qui enim possu-
mus coelestis illius soni capaces fieri, quorum animae
(quod ait Persius) in terras curvse sunt, et coelestium
prorsus inanes. At si pura, si casta, si nivea gestare-
mus pectora, ut olim Pythagoras, turn quidem suavis-
sima ilia stellarum circumeuntium musica personarent
aures nostrae, et opplerentur; atque dein cuncta illico
tanquam in aureum illud saeculum redirent; nosque
turn demum miseriarum immunes, beatum et vel diis
invidendum degeremus otium. Hie autem me veluti
medio in itinere tempus intersecat, idque persane op-
portune vereor enim ne incondito minimeque numeroso
stylo, huic quam praedico harmoniae, toto hoc tempore
obstrepuerim ; fuerimque ipse impedimento, quo minus
illam audiveritis: Itaque Dixi.

IN SCHOLIS PUBLICIS.

Contra Philosophiam Scholasticam.

Qu£:rebam nuper obnixe, academici, nee in postre-
mis hoc mihi curse erat quo potissimum verborum ap-
paratu vos auditores meos exciperem, cum subito mihi
in mentem venit id quod Marcus Tullius (a quo, non
sine fausto omine exorditur oratio mea) toties commisit
literis ; in hoc scilicet partes rhetoris sitas esse, ac po-
sitas, ut doceat, delectet, et denique permoveat. Pro-
inde istuc mihi tantummodo proposui negotium, ut ab
hoc triplici oratoris munere quam minime discedam.
At quoniam docere vos consummates undique homines
non est quod ego mihi sumam, nee quod vos sustineatis,
liceat saltern (quod proximum est) monere aliquid for-
tasse non omnino abs re futurum ; delectare interim,
quod sane perquam vereor, ut sit exilitatis meae, erit
tamen desiderii summa, quam si attigero, certe parum
erit, quin et permoveam. Permovebo autern in praesens
abunde, ex animi sententia, si vos auditores inducere
potero, ut immania ilia, et prope monstrosa subtilium,
quod aiunt, doctorum volumina rariori manu evolvatis,
utque verrucosis sophistarum controversiis paulo re-
missius indulgeatis. At vero ut palam flat omnibus
quam sit tequum atque honestum quod suadeo, strictim
ostendam, et pro mea semihorula hisce studiis nee ob-
lectari animum, nee erudiri, nee denique commune
bonum quicquam promoveri. Et certe in primis ad
vos provoco, academici, si qua fieri potest ex mea vestri
ingenii conjectura, quid, quaeso, voluptatis inesse potest
in festivis hisce tetricorum senum altercationibus, quae'
si non in Trophonii antro, certe in Monachorum spe-
cubus natae olent, atque spirant scriptorum suorum
torvam severitatem, et paternas rugas prae se ferunt,
quaeque inter succinctam brevitatem plus nimio prolixas
taedium creant, et nauseam ; at si quando productions
leguntur,tum quidem aversationem pene naturalem,et
si quid ultra est innati odii pariunt lectoribus. Saepius
ego, auditores, cum mihi forte aliquoties imponeretur
necessitas investigandi paulisper has argutiolas post
retusam diutina lectione et animi et oculorum aciem,
saepius inquam ad interspirandum restiti, et subinde
pensum oculis emensus quaesivi miserum taedii solati-
um ; cum vero plus semper viderem superesse, quam
quod legendo absolveram, equidem inculcatis hisce
ineptis quoties praeoptavi mihi repurgandum Augeas
bubile, foelicemque praedicavi Herculem, cui facilis
Juno hujusmodi aerumnam nunquam imperaverat exan-
tlandam. Nee materiam hanc enervem, languidam, et
humi serpentem erigit, aut attollit floridior stylus, sed
jejunus et exsuccus rei tenuitatem adeo conjunctissime
comitatur, ut ego utique facile crediderim sub tristi
Saturno scriptam fuisse, nisi quod innocua tunc tem-
poris simplicitas ignoraret prorsus offucias istas, et di-
verticula, quorum hi libri scatent ubique. Mihi credite,
juvenes ornatissimi, dum ego inanes hasce quaestiun-
culas noununquam invitus percurro, videor mihi per

84S

PROLUSIONES ORATORLE.

confragosa tesqua, et salebras, perque vastas solitudiiies,
et preeruptas montium angustias iter conficere; prop-
terea nee verisimile est venustulas, et elegantes musas
pannosis hisce et squalidis prseesse studiis, aut deliros-
horum sectatores in suum vendicare patrocinium ; im-
mo existimo nullum unquam fuisse iis in Parnasso
locum, nisi aliquem forte in imo colle angulum incul-
tum, inamoenum, dumis et spinis asperum, atque horri-
dum, carduis, et densa urtica coopertum, a choro et
frequentia dearum remotissimum, qui nee emittat lauros
nee fuudat flores, quo deuique Phoebeas citharae nun-
quam pervenerit son us. Divina certe poesis ea, qua
coelitus impertita est, virtute obrutam terrena fsece
animam in sublime exuscitans, inter coeli templa local,
et quasi nectareo halitu afflans, totamque perfundens
ambrosia, coelestemquodammodoinstillatbeatitudinem,
etquoddamimmortale gaudium insusurrat. Rlietorica
sic animos capit hominum, adeoque suaviter in vincula
pellectos post se trahit, ut nunc ad misericordiam per-
movere valeat, nunc in odium rapere, nunc ad virtutem
bellicam accendere, nunc ad contemptum mortis eve-
here. Historia pulchre concinnata nunc inquietos
animi tumultus sedat et componit, nunc delibutum
gaudio reddit, mox evocat lachrymas, sed mites eas et
pacatas, et qua? mcestae nescio quid voluptatis secum
afferant. At vero f utiles hae, nee non strigosse contro-
versial, verborumque velitationes, in commovendis ani-
mi affectibus, certe nullum habent imperium ; stuporem
duntaxat et torpedinem accersunt ingenio ; proinde
neminem oblectant, nisi qui agrestis, et hirsuti plane
pectoris est, quique ex arcano quodam impetu ad lites
et dissidia proclivis, et insuper impendio loquax a recta
et sana sapientia abhorret semper atque avertitur.
Amandetur itaque cum suis captiunculis sane, vel in
montem Caucasum, aut sicubi terrarum creca domina-
tur barbaries, ibique subtilitatum suarum et preestigia-
rium ponat officinam, et pro libitu de rebus nihili tor-
queat et angat se, usque durn nimia solicitudo, veluti
Prometbeus ille vultur cor exederit, penitusque ab-
sumpserit. Sed nee minus infrugifera sunt, quam in-
ucunda hcec studia, et quse ad rerum cognitionem
nihil prorsus adjutant. Ponamus enim ob oculos
omnes illos turmatim cucullatos vetulos, harum prae-
cipue captionum figulos, quotusquisque est qui ullo
beneficio locupletaverit rem Jiterariam ? Citra dubium
profecto cultam et nitidam, et mansuetiorem philoso-
phiam asperitate impexa deformem pene reddidit, et
veluti malus genius, bumana pectora spinis et sentibus
implevit, et perpetuam in scholas intulit discordiam,
quae quidem foelices discentium progressus mirum in
modum rcmorata est. Quid enim? ultro citroque ar-
gutantur versipelles pbilosophastri ? hie suam undi-
que sententiam graviter firmat, ille contra magna
mole labefactare adnititur, et quod inexpugnabili ar-
gumento munitum existimes, id statim adversarius baud
multo negotio amolitur. Haeret interea lector, tanquam
in bivio, quo divertat, quo inclinet anceps, et incertus
consilii, dum tot utrinque confertim vibrantur tela, ut
ipsam lucem adimant, rebusque profundam afferant
caliginem, adco ut jam lectori tandem opus sit, ut diutur-
nos Cereris imitatus labores, per universum terrarum or-

bem accensa face quaerat veritatem, et nusquam inveni-
at: eo usque demum insanise redactus est, ut se misere
coecutire putet, ubi nihil est, quod videat. Ad haec non
rarenter usu venit, ut, qui harum disputationum fuligini
addicunt se totos et devovent, si forte aliud quidvis ag-
grediantur a suis deliramentis alienum, mire prodant in-
scitiam suam, et deridiculam infantiam. Novissime,
summus hie tarn serio navatae operas fructus erit, ut stul-
tus evadas accuratior, et nugarum artifex, utque tibi ac-
cedat quasi peritior ignorantia, nee mirum; quandoqui-
dem hrec omnia, de quibus adeo afRictim et anxie labo-
ratum est, in natura rerum nullibi existunt, sed leves
qua?dam imagines, et simulachra tenuia turbidas ober-
rant mentes, et rectioris sapientae vacuas. Cseterum ad
integritatem vitae, et mores excolendos (quod multo
maximum est) quam minime conducant ha3 nugas,
etiamsi ego taceam, abunde vobis perspicuum est. At-
que vel hinc liquido evincitur quod mihi postremo di-
cendum proposui, scilicet importunam banc Xoyo/jay/av
nee in publicum cedere commodum, nee ullo modo pa-
triae vel honori esse, vel utilitati, quod tamen in sci-
entiis omnes antiquissimum esse ducunt. Siquidem
his maxime duobus auctam atque exornatam prae-
cipue patriam animadverti; vel prasclare dicendo, vel
fortiter agendo ; atque litigiosa haec discrepantium
opinionum digladiatio, nee ad eloquentiam instruere,
nee ad prudentiam instituere, nee ad fortia facinora in-
citare posse videtur. Abeant igitur cum suis formali-
tatibus arg'utatores versuti ; quibus post obitum hanc
par erit irrogari poenam, ut cum Ocno illo apud inferos
torqueant funiculos. x\t quanto satius esset, academici,
quantoque dignius vestro nomine nunc descriptas cbar-
tula terras universas quasi oculis perambulare, et calcata
vetustis heroibus inspectare loca, bellis, triumphis, et
etiam illustrium poetarum fabulis nobilitatas regiones
percurrere, nunc aestuantem transmittere Adriam, nunc
ad iEtnam flammigerantem impuue accedere, dein
mores hominum speculari, et ordinatas pulchre gentium
respublicas; hinc omnium animantium naturas perse-
qui, et explorare, ab his in arcanas lapidum et herba-
rum vires animam demittere. Nee dubitetis, auditores,
etiam in ccelos evolare, ibique illamultiformia nubium
spectra, nivisque coacervatam vim, et unde illae matu-
tinae lachrymee contemplemini, grandinisque exinde
loculos introspicite, et armamenta fulminum perscrute-
mini; nee vos clam sit quid sibi velit aut Jupiter aut
Natura, cum dirus atque ingens cometa coelo seepe mi-
nitatur incendium, nee vos vel niinutissimce lateant
stcllul&e, quotquot inter polos utrosque sparsas sunt, et
dispalatre; immo solem peregrinantem sequamini co-
mites, et ipsum tempus ad calculos vocate, aeternique
ejus itineris exigite ration em. Sed nee iisdem, quibus
orbis, limitibus contineri et circumscribi se patiatur
vestra mens, sed etiam extra mundi pomosria divage-
tur; perdiscatque ultimo (quod adhuc altissimum est)
scipsam cognoscere, simulque sanctas illas mentes, et
intelligentias quibuscum post hose sempiternum initura
est sodalitium. Quid multa nimis ? vobis ad haecomnia
disciplinos sit ille, qui tantopere in deliciis est, Aristo-
teles, qui quidem haec prope cuncta scienter et conqui-
site scripta nobis reliquit addiscenda. Cujus ego ad

PROLUSIONES ORATORIO.

849

noraen jam subito permoveri sentio vos, academici, at-
que in hanc sententiam duci pedetentim, et quasi eo
invitante proclivius ferri. Quod si ita sit, sane ejus
rei laudem, cujusquemodi est, illi debebitis et gratiam :
quod interim ad me attinet, ego certe satis habeo, si
veniam prolixitatis meae pro vestra humanitate impe-
travero. Dixi.

IN COLLEGIO, &c.

THESIS.

In rei cujuslihet interitu non datur resolutio ad
materiam primam.

Error an e Pandorae pixide, an ex penitissimo eru-
perit Styge, an denique unus ex Terrae filiis in coalites
conjuraverit, non est hujus loci accuratius disquirere.
Hoc autem vel non scrutanti facile innotescat, eum ex
infimis incrementis, veluti olim Typbon, aut Neptuno
genitus Epbialtes in tam portentosam crevisse magni-
tudinem, ut ipsi quidem veritati ab illo metuam. Vi-
deo enim cum ipsa diva aXrjSreia haud raro aequo marte
pugnantem, video post damna factum ditiorem, post
vulnera virescentem, victumque victoribus exultantem.
Quod de Anteeo Lybico fabulata est antiquitas. Adeo
ut hincsane non levi de causa carmen istud Ovidianum
possit quispiam in dubium vocare, an scilicet ultima
coelestum terras reliquerit Astraea ; vereor etenim ne
pax et Veritas multis post earn sseculis invisos etiam
mortales deseruerint. Nam certe si ilia adhuc in terris
diversaretur, quis inducatur ut credat, luscum et caecu-
tientem errorem veritatem solis aemulam posse intueri,
quin plane vincatur oculorum acies, quin etipse rursus
abigaturad inferos, unde primum emersus est? Atvero
citra dubium aufugit in ctelum, patriam suam misellis
hominibus nunquam rcditura ; et jam totis in scholis
dominatur immundus error, et quasi rerum potitus est,
non in strenuos utique et non paucos nactus assertores.
Quarum accessione virium, ultra quam ferri potest in-
flatus, quaenam est ulla physiologiae particula vel
minutula,inquam non impetiverit, quam non profanis
violaverit unguibus, quemadmodum barpias Phinei
regis Arcadum mensas conspurcasse accepimus ? unde
sane eo res deducta est, ut lautissima pbilosopbiae cu-
pedia,ipsis quibus superi vescuntur dapibus non minus
opipara, nunc suis conviviis nauseam faciant. Con-
tingit enim saepenumero ingentia philosopborum volu-
mina evolventi, et diurnis nocturnisque manibus obte-
renti, ut dimittatur incertior quam fuerit pridem.
Quicquid enim affirmat hie, et satis valido se putat
statuminare argumento, refellit alter nullo negotio aut
saltern refellere videtur, atque ita pene in infinitum
semper babet hie quod opponat, semper ille quod
respondeat; dum miser interim lector hinc atque inde
tanquam inter duas belluas diu divulsus ac discerptus,
tedioque prope enectus, tandem veluti in bivio relin-
quitur, hue an illuc inclinet plane anceps animi: ab

utro autem st'et Veritas, fortasse (ne vera dissimulem)
non est operae pretium ea, qua expedit, industria ex-
plorare : quippe saepius de re perquam minimi mo-
menti maxima inter centurias philosophantium agita-
tur controversia. Caeterum videor mihi inaudire sub-
mussitantes quosdam, quo nunc se proripit ille? dum
in errorem invehitur, ipse toto errat coelo : equidem
agnosco erratum ; neque hoc fecissem, nisi de vestro
candore magna mihi pollicitus. Jam igitur tandem
accingamur ad institutum opus: et his tantis difficul-
tatibus dea Lua (quod ait Lipsius) me foeliciter expe-
diat. Quaestioquae nobis hodie proponiturenucleanda
haec est, an interitu cujuslibet rei detur resolutio usque
ad materiam primam ? Quod aliis verbis sic proferre
solent, an ulla accidentia qua? fuere in corrupto mane-
ant etiam in genito? hoc est, an intereunte forma
omnia intereant accidentia quae in composito praeex-
titerant ? Magna quidem est inter multos haudqua-
quam obscuri nominis philosophos hac de re senten-
tiarum discrepantia ; hi dari ejusmodi resolutionem
contendunt acerrime, illi neutiquam dare posse mordi-
cus defendunt ; hos ut sequar inclinat animus, ab illis
ut longe lateque dissentiam turn ratione adductus, uti
opinor, turn etiam tantorum virorum authoritate : hoc
autem quo pacto probari queat, reliquum est ut pau-
lisper experiamur ; idque succincte quoad poterimus,
atque primo hunc in modum. Si fiat resolutio ad
materiam primam subinfertur inde essentiale istud
effatum, nempe earn nunquam reperiri nudam, ma-
teriae primee perperam attribui; occurrent adversarii,
hoc dicitur respectu formae, verum sic habento scioli
isti formas substantiales nullibi gentium reperiri
citra formas accidentarias : sed hoc leve, nee causae
admodum jugulum petit ; firmiora his adhibenda
sunt. Atque imprimis videamus ecquos habeamus
veterum philosopborum nostrarum partium fautores;
inquirentibus ecce ultro se nobis offert Aristoteles,
cumque lectissima manu suorum interpretum se no-
bis agglomerat; quippe velim intelligatis auditores,
ipso duce et hortatore Aristotele initum hoc praelium,
et bonis avibus, uti spero, auspicatum. Qui quidem id
ipsum quod nos arbitramur, innuere videtur, Metaph.
7, Text. 8, ubi ait quantitatem primo inesse materiae ;
huic perindesententi&equicunquerefragabitur, possum
illi dicam haeresewg ex lege omnium sapientium au-
dacter scribere. Quinimo alibi plane vult quantitatem
materiae primae proprietatem, quod idem asserunt ple-
rique ejus sectatores ; proprium autem a suo subjecto
avellentem quis ferat ipsa vel edititii judicis sententia :
verum age, cominus agamus, et quod suadeat ratio per-
pendamus. Assertio itaque probatur primo hinc, quod
materia habet propriam entitatem actualem ex sua pro-
pria existentia, ergo potest sustentare quantitatem, earn
saltern quae dicitur interminata. Quid ? quod nonnulli
confidenter affirment formam non nisi mediante quan-
titate in materiam recipi, secundo, si accidens corrum-
pitur, necesse habet ut his tantum modis corrumpatur,
vel per introductionem contrarii, vel per disitionem ter-
mini, vel per absentiam alterius causae conservantis,
vel denique ex defectu proprii subjecti cui inhaereat:
priori modo nequit corrumpi quantitas, posteaquam con-

850

PROLUSIONES ORATORIO.

trarium non habeat; et quanturnvis habeat qaalitas
hie tamen introduci non est supponendum : secundus
modus hue non spectat, utpote qui sit relatorum pro-
prius; nee per absentiam causae conservantis, ea enim,
quam assignant adversarii, est forma ; accidentia au-
tem a forma pendere concipiuntur bifariam, vel in ge-
nere causa; formalis, aut efficientis ; prior dependentia
non est immediata, forma enim substantialis non in-
format accidentia, neque intelligi potest quod aliud
munus exerceat circa ea in hoc genere causa, ideoque
tantummodo mediata est, nimirum in quantum materia
dependet a forma, et haec deinceps a materia ; modus
dependentiae posterior est in genere causes efficientis, a
forma tamen an accidentia pendeant in hoc genere
necne, in ambiguo res est: sed ut donemus ita esse,
non sequitur tamen, depereunte forma juxta etiam pe-
rire accidentia, propterea quod causae illi recedenti,
succedit e vestigio alia similis omnino sufficiens ad con-
servandum eundem numero effectum absque interrup-
tione : postremo, quod non ex defectu proprii subjecti
in nihilum recidit quantitas aliaque id genus acci-
dentia, probatur quia subjectum quantitatis est aut
compositum, aut forma, aut materia ; quod compositum
non sit, ex eo liquet, quod accidens quod est in compo-
sito attingit simul sua unione et materiam et formam
per modum unius, at vero quantitas non potest ullo
modo attingere animam rationalem, dum hose spiritua-
lis sit, et effectus formalis quantitatis, hoc est exten-
sions quantitativae minime capax ; porro quod forma
non sit subjectum ejus, ex supradictis satis est perspi-
cuum : restatigitur ut materia sola sit subjectum quan-
titatis, atque ita prseciditur omnis interitus illatio in
quantitate. Quod pertinet ab id quod vulgo affertur
de cicatrice, argumentum efficacissimum esse censeo :
quis enim mihi fidem adeo extorqueat, ut credam earn
in cadavere plane diversam esse ab ea quae fuit nuper-
rime in vivo, cum nulla subsit ratio, nulla necessitas
corrigendi sensus nostri, qui raro quidem hallucinatur
circa proprium objectum; citiusque ego et facilius au-
direm de larvis, deque empusis miri commemorantem,
quam cerebrosos hosce philosophrastos de accidentibus
suis de novo procreatis stulte et insubide obgannientes.
Etenim calorem, caeterasque animalis qualitates inten-
sifies et remissibiles easdem prorsus pernovimus in
ipso mortis articulo, et post mortem itidem ; quorsum
enim destruerentur hae, cum aliae similes sunt produ-
cendae? hue accedit, quod si de novo procrearentur, ad
tempus non adeo exiguum durarent, neque etiam re-
pente ad summum pervenirent intensionis gradum, sed
paulatim et quasi pedetentim. Adde quod vetustissi-
mum sit axioma, quantitatem sequi materiam, et qua-
litatem formam. Potui quidem, irnmo ac debui huic
rei diutius immorari, ac profecto nescio an vobis, mi-
himet certe ipse maximopere sum taedio. Superest
ut jam ad adversariorum argumenta descendamus,
quae faxint musae, ut ego in materiam primam si fieri
potest, vel potius in nihilum redigam. Quod ad pri-
mum attinet, Aristotelis testimonium, quod dixerit in
generatione non manere subjectum sensibile, occur-
rimus illud intclligi debere de subjecto completo
et integro (i. e.) de substantiali composito, quod

testat'ur Philoponus antiquus et eruditus scriptor. 2.
Quod inquit Arist. materia est nee quid, nee quantum,
nee quale ; hoc non dicitur quod nulla quantitate aut
qualitate efficiatur, sed quia ex se, et in entitate sua
nullam aut quantitatem aut qualitatem includat. Ter-
tio, ait Arist. destructis primis substantiis destrui omnia
accidentia, quod sane futurum non inficiamur si ipsi
corruptee subinde succederet alia. Postremo, formam
inquit recipi in materiam nudam ; hoc est, nuditate
formee substantialis. Adhuc incrudescit pugna, et nu-
tat victoria, sic enim instaurato praelio incursant, mate-
ria quandoquidem sit pura potentia, nullam habet esse
praeterquam illud quod cmendicata forma, unde non
satis ex se valet ad sustentanda accidentia, nisi prius
ad minimum natura conjungatur formae a qua to thai
acceptum ferat ; huic errori sic mederi solent, materiam
primam suum habere proprium esse, quod licet in genere
substantiae sit incompletum, cum accidente tamen si
conferatur esse simpliciter haud incommode dici potest.
Quinetiam objiciunt materiam respicere formam sub-
stantialem ut actum piimum, at accidentia ut actus se-
cundarios. Respondeo, materiam respicere formam
prius ordine intentionis, non generationis aut executio-
nis. Gliscit jam atque effervescit contentio, et tanquam
ad internecionem dimicaturi urgent nos acrius hunc ad
modum: omnis proprietasmanat active ab essentia ejus
cujus est proprietas ; quantitas autem hoc nequit, quia
haec dimanatio est aliqua efficientia, materia autem se-
cundum se nullam habet efficientiam, cum sit mere
passiva ; ergo, Sec. Respondeo, duobus modis posse
intelligi naturalem conjunctionem materiae cum quan-
titate, ratione solum potentiae passivae intrinsecus
natura sua postulantis talem affectionem ; neque enim
ulla impellit necessitas, ut omnis innata proprietas sit
debita subjecto ratione principii activi ; namque inter-
dum sufficit passivum, quo modo multi opinantur mo-
tum esse naturalem coelo. Secundo potest et intelligi
per intrinsecam dimanationem activam, cum in se
habeat veram et actualem essentiam. Sed nee adhuc
omnis amissa spes victorias ; iterum enim facto impetu
adoriuntur, inferentes deo formam media quantitate in
materiam recipi, quoniam inest materiae prius : nos £
contra aperte reclamamus huic sequelae, et nihilominus
quo omnia possimus salva reddere, hac utimur distincti-
one, recipi formam in materiam media quantitate ut
dispositione, sen conditione necessaria, verum nullo
modo tanquam potentia proxime receptiva formae.
Ultimo, sic arguunt, si quantitas insit materiae soli se-
quitur esse ingenerabilem et incorruptibilem ; quod
videtur repugnare, quia motus per se fit ad quantitatem.
At nos utique largimur consequentiam, quippe revera
quantitas est incorruptibilis quoad suam entitatem,
licet quoad varios terminos possit incipere et desinere
esse per conjunctionem et divisionem quantitatis, neque
enim est per se motus ad quantitatis productionem, sed
ad aceretionem ; et nee eo fit quasi nova quantitas in-
cipiat esse in rerum natura, sed eo quod una quantitas
adjungatur alteri, et quae erat aliena fit propria. Pos-
sem equidem plura argumenta ultra citroque proferre,
quae tamen taedii levandi gratia praetermitto ; hicigitur
satius emit receptui canere.

PROLUSIONES ORATGRLE.

851

IN SCHOLIS PUBLICIS.

Non dantur forma partiales in animali prater totalem.

Roman i rerum olim domini altissimum imperii fasti-
gium adepti sunt, quale nee Assyria magnitudo, nee
virtus Macedonica, unquam potuit attingere, quo nee
futura regum majestas efferre se olim valebit : sive ipse
Jupiter annis jam gravior, coeloque contentus suo in
otium se tradere voluerit, commissis populo Romano
tanquam diis terrestribus rerum humanarum habenis;
sive hoc Saturno patri in Italiam detruso ad amissi
coeli solatium concesserit, ut Quirites, ejus nepotes,
quicquid uspiam est, terra?, marisque potirentur. Ut-
eunque certe non ultro largitus est hoc illis beneficium,
sed per assidua bella, perque longos labores aegre dedit,
exploraturus opinor, an Romani soli digni viderentur,
qui summi vices Jovis inter mortalcs gererent; itaque
parce duriterque vitam degere coacti sunt, quippe in-
choatas pacis blanditias abrupit semper belli clamor, et
circumcirca strepitus armorum. Ad ha?c, divictis qui-
busque urbibus et provinciis pra?sidia imponere et sas-
pius renovare necesse habuere, omnemque pene juveu-
tutem nunc in longinquam militiam, nunc in colonias
mittere. Ca?terum non incruentam semper victoriam
domum reportarunt, immo ssepe funestis cladibus af-
fecti sunt. Siquidem Brennus Gallorum dux virescen-
tem modo Romauam gloriam pene delevit; et parum
abfuit, quo minus divinitus creditum orbis moderamen
abripuerit Roma? Carthago urbs nobilissima. Denique
Gothi et Vandalici sub Arico rege, Hunnique et Pano-
nii Attyla et Bleda ducibus totam inundantes Italiam,
florentissimas imperii opes, ex tot bellorum spoliis ag-
gestas, misere diripuere, Romanos paulo ante reges
hominum turpi fuga stravere, ipsamque urbem, ipsam
inquam Romam, solo nominis terrore ceperunt ; quo
facto nihil dici aut fingi potuit gloriosius, plane quasi
ipsam victoriam aut amore captant, aut vi et armis ex-
terrefactum in suas traxissent partes. Satis admirati
estis auditores, quorsum ha?c omnia protulerim, jam
accipite. Hsec ego quoties apud me recolo animoque
colligo, toties cogito quantis viribus de tuenda veritate
certatum sit, quantis omnium studiis, quantis vigiliis
contenditur labantem ubique, et profligatam veritatem
ab injuriis hostium asserere. Nee tamen prohiberi po-
test, quin fcedissima colluvies errorum invadat indies
omnes disciplinas, qua3 quidem tanta vi aut veneno
pollet, ut vel nivea? veritati suam imaginem inducere
valeat, aut sideream veritatis speciem nescio quo fuco
sibi adsciscere, qua, ut videtur, arte et magnis philoso-
phis frequenter imposuit, et honores, venerationemque
uni veritati debitam sibi arrogavit. Quod in hodierna
quaestione videre poteritis, quae quidem non instrenuos
nacta est pugiles, eosque clari nominis, si relictis bisce
partibus veritatem demereri mallent: itaque nostra? nunc
erit operae, ut nudatum, plumisque emendicatis exutum
errorem deformitati nativa? reddamus ; quod ut expedi-
tes fiat gravissimorum vestigiis authorum insistendum
3 i

esse mihi existimo, neque enim expectandum est, ut
ego quicquam de meo adjiciam, quod utique tot viros
ingenio pra?stabiles fugit et praeteriit ; idcirco quod
sufficit ad rem dilucidandam expromam brevi, argu-
mentoque uno atque altero tanquam aggere vallabo ;
turn si quid reclamat, atque obstat nostras sententia?
diluam, ut potero; quae tamen omnia paucis perstrin-
gam, et quasi extremis alis radam. Contra unitatem
forma?, quam in una eademque materia statuere semper
emunctiores philosophi solent, varias opiniones subor-
tas esse legimus; quidam enim plures in animali for-
mas totales dari pertinaciter contendunt, idque pro suo
quisque captu varie defendunt; alii totalem unicam,
partiales vero multiplices ejusdem materia? hospitio ex-
cipi importunius asseverant. Cum illis ad tempus more
bellico paciscemur inducias, dum in hos omnem praclii
vim atque impetum transferimus. Ponatur prima in
acie Aristoteles, qui noster plane est, quique sub finem
primi libri de anima, non occulte favet nostra? asser
tioni. Huic authoritati aliquot attexere argumenta
non est longa? disquisitionis opus : prsebet se mihi im-
primis Chrysostomus Javellus, cujus e stercorario,
nimirum horrid ulo et incompto stylo, aurum et mar-
garitas effodere possimus, qua? si quis delicatus asper-
netur, in ilium sane aliquatenus belle quadrabit ille
iEsopici Galli apologus. In hunc ferme modum argu-
mentatur ; distinctio ilia et organizatio partium dissi-
milarium pra?cedere debet introductionem anima?, ut-
pote qua? sit actus corporis non cujuslibet, sed physici
organici ; quapropter immediate ante productionem
totalis forma? necesse est corrumpi partiales illas nisi
corruat penitus receptissimum illud axioma, generatio
unus est alterius corruptio ; quarum productionem non
sequitur similium pra?sentanea productio; id enim
frustra foret, et ad naturae matris sapientiam parum
conveniens. Deinde posteaquam omnis forma, sive
perfecta sit, sive imperfecta, tribuat esse specificum,
necesse est, ut quamdiu manet ista forma, tamdiu res
ilia maneat eadem, non variata secundum substantiam
suam, proindeque superveniet forma totalis tanquam
accidens, non per generationem sed per alterationem.
Sequitur porro animam totalem sive divisibilem, sive
indivisibilem, non sufficere ad omnes partes animantis
plene perfecteque informandas, quod ut largiamur
nulla suadet ratio. Sequitur itidem unam formam
substautialem esse quasi dispositionem proximam et
permanentem ad aliam, quod veritatis absonum est,
quandoquidem unaqua?que forma constituit essentiam
completam in genere substantia?. Postremo, si in om-
nibus partibus puta hominis plurificientur forma? par-
tiales, ex illis certe consurget una integra distincta ab
anima rationali, unde ilia erit, aut forma inanimati seu
corporeitatis, aut mistionis (quam pra?ter animam in
homine dari sane ultra quam credibile est) vel erit
anima sensitiva, aut vegetativa, hoc autera affirmantem
nullo modo audiat eruditior chorus philosophantium ;
cujus rei ampliori probatione supersedeo, quoniam in
confesso est, nee admodum accedit ad apicem causa?.
Verum, quod caput est controversia?, objiciunt adver-
sarii, partem ab animali amputatam remanere acta
post separationem, non per formam totius cum sit ex-

852

PROLUSIONES ORATORIO.

tra totum, uec per formara recens acquisitam, cum nul-
lum adsit agens, nulla perceptibilis actio, nulla praevia
alteratio ; ergo, actu existit per form am propriam quam
prius habebat, dum erat una in toto. Atque hoc argu-
mento arietare se putant causam nostram et funditus
evertere : caeterum non minus vere quam vulgariter
solet responderi, formam de novo genitam, cum vilis-
sima sit utpote cadaveris, et quasi via ad resolutionem,
certe nee multum temporis, nee dispositiones multas,
nee ordinatam alterationem efflagitare. Quid si etiam
causa aliqua universalis concurrat cum proximo tem-
peramento ad inducendam qualemcunque formam ne
materia reperiatur vacua ? Quod autem multiplices
visantur in animali operationes, id non a formis dis-
tinctis partialibus petendum est, sed ab animse totalis
eminentia, quae quidem aequipollet formis specie dis-
tinctis. Caeteras quae occurrunt, levioris momenti
objectiones ex composito prseterire libet, neque enim
jugulant; faciliusque amoveri, et luculentius redargui
poterunt, si forte inter disputandum prolatae fuerint in
medium. Quocunque res redeat tametsi ego causa
cadara, causa non cadet ; satis enim superque suo
marte valet ad se defendendam invicta semper Veritas ;
nee ad id alienis indiget adminiculis ; et licet nobis
aliquando superari, et pessum premi videatur, invio-
latam tamen perpetud servat se, et intactam ab erroris
unguibus ; in hoc soli non absimilis, qui saepe invo-
lutum se, et quasi inquinatum nubibus ostendit huma-
nis oculis, cum tamen collectis in se radiis, totoque
ad se revocato splendore purissimus ab omni labe
colluceat.

IN FERIIS ^ZSTIVIS COLLEGII, SED CON-
CURRENTE, UT SOLET, TOTA FERE
ACADEMIC JUVENTUTE.

ORATIO.

Exercitationes nonnunquam ludicras Philosophise
Studiis non obesse.

Cum ex ea urbe quae caput urbium est., hue nuper
me reciperem,academici, deliciarum omnium, quibus is
locus supra modum affluit, usque ad saginam, prope
dixerim, satur, sperabam mihi iterum aliquando otium
illud literarium, quo ego vitae genere etiam coelestes
animas gaudere opinor; eratque penitus in animo jam
tandem abdere me in literas, et jucundissimae philoso-
phiae perdius et pernox assidere ; ita semper assolet
laboris et voluptatis vicissitudo amovere satietatis tae-
dium, et efficere, ut intermissa repetantur alacrius.
Cum his me incalentem studiis repente avocavit, atque
abstraxit pervetusti moris fere annua celebritas, jus-
susque ego sum earn operam quam acquirendae sapien-
tiae primo destinaram, ad nugas transferre, et novas
ineptias excogitandas : quasi jam nunc non essent
omnia stultorum plena, quasi egregia ilia, et non minus

Argo decantata navis stultifera fecisset naufragium,
plane denique ac siipsi Democrito materia jam ridendi
deesset. Verum date quaeso veniam, auditores ; hie
enim hodiernus mos, utut ego liberius paulo sum locu-
tus, sane quidem non est ineptus, sed impense potius
laudabilis, quod quidem ego jam mihi proposui statim
luculentius patefacere. Quod si Junius Brutus secun-
dus ille rei Romanae conditor, magnus ille ultor regiae
libidinis, animum prope diis immortalibus parem, et
mirificam indolem simulatione vecordiae supprimere
sustinuit; certe nihil est, cur me pudeat aliquantisper
Hhjpo(To<puJQ nugari, ejus prassertim jussu, cujus interest,
tanquam aedilis hos quasi solennes ludos curare. Turn
nee mediocriter me pellexit, et invitavit ad has partes
subeundas vestra, vos qui ejusdem estis mecum collegii,
in me nuperrime comperta facilitas, cum enim ante
praeteritos menses aliquam multos oratorio apud vos
munere perfuncturus essem, putaremque lucubrationes
meas qualescunque etiam ingratas propemodum futuras,
etmitiores habiturasjudices yEacum et Minoa, quam e
vobis fere quemlibet, sane praeter opinionem meam,
praeter meam si quid erat speculse, non vulgari secuti
ego accepi, imo ipse sensi, omnium plausu exceptae
sunt, immo eorum, qui in me alias propter studiorum
dissidia essent prorsus infenso et inimico animo : gene-
rosum utique simultatis exercendse genus, et regio
pectore non indignum ; siquidem cum ipsa amicitia
plerumque multa inculpate facta detorquere soleat,
tunc profecto acris et infesta inimicitia errata forsitan
multa, et haud pauca sine dubio indiserte dicta, leniter
et clementius quam meura erat meritum interpretari
non gravabatur. Jam semel unico hoc exemplo vel
ipsa demens ira mentis compos fuisse videbatur, et hoc
facto furoris infamiam abluisse. At vero summopere
oblector, ctmirum in modum voluptate perfundor, cum
videam tanta doctissimorum hominum frequentia cir-
cumfusum me, et undique stipatum : et rursus tamen
cum in me descendo, et quasi flexis introrsum oculis
meam tenuitatem secretus intueor, equidem saepius
mihimet soli conscius erubesco et repentina quacdam
ingruens moBstitia subsilientem deprimit et jugulat
laetitiam. Sed nolite, academici, sic me jacentem et
consternatum, et acie oculorum vestrorum tanquam de
ccelo tactum, nolite quaeso sic deserere; erigat me
semianimum, quod potest, et refocillet vestri favoris
aura, ita fiet, ut, vobis authoribus, non admodum
grave sit hoc malum ; at remedium mali vobis ex-
hibentibus, eo jucundius et acceptius ; adeo ut mihi
fuerit perquam gratum sic saepius examinari, modo
liceat a vobis recreari me toties et refici. At 6
interim singularem in vobis vim, atque eximiam vir-
tutem, quae tanquam hasta ilia Achillea, Vulcani mu-
nus, vulnerat et rnedicatur! Caeterum nee miretur
quispiam, si ego tot eruditione insignes viros, totum-
que pene academiae florem hue confluxisse, tanquam
inter astra positus triumphem ; vix etenim opinor
plures olim Athenas adventasse ad audiendum duos
oratores summos Demosthenem et iEschinem de prin-
cipatu eloquentiae certantes, nee earn unquam foeli-
citatem contigisse peroranti Hortensio, nee tot tarn
cgreg-ie literatos viros condecorasse orantem Cicero-

PROLUSIONES ORATORLE.

853

nem ; adeo ut quamvis ego hoc opus minus fceliciter
absolvcro, erit tamen mihi honori non aspernando in
tanto concursu conventuque praestantissimorum homi-
num vel verba fecisse. Atque hercle non possum ego
nunc, quin mihi blandiuscule plaudam, qui vel Orphco,
vel Amphione multo sim meo judicio fortunatior: hi
enim chordulis suavi concentu adsonantibus digitos
tantum docte et perite admovebant ; eratque in ipsis
fidibus, et in apto dextroque manuum motu sequalis
utrinquepars dulcedinis : atqui ego si quid hodie laudis
hinc reportavero, ea sane et tota erit et vere mea, tan-
toque nobilior, quanto ingenii opus vincit ac praestat
manuum artificium. Deinde hi saxa, et feras, sylvas-
que ad se trahebant, et si quos homines, rudes illos et
agrestes : at ego doctissimas mihi deditas aures, et ab
ore meo pendentes video. Novissime agrestes illi, et
ferae jam satis notam et complures exauditam seque-
bantur nervorum harmoniam ; vos vero hue rapuit, et
jam detinet sola expectatio. Sed tamen academici,hic
vos imprimis commonefactos volo, me non haec glo-
riosus crepuisse ; utinam enim mihi vel in praesentia
concederetur melleum illud, seu verius nectareum elo-
quentiae flumen quicquid unquam Attica vel Romana
ingenia imbuebat olim, et quasi coelitus irrorabat, uti-
nam mihi liceret omnem penitus Suadae medullam
exugere, et ipsius etiam Mercurii scrinia fufFurari, om-
nesque elegautiarum loculos funditus exinanire, quo
possim aliquid tanta expectatione, tarn praeclaro coetu,
tam denique tersis et delicatis auribus dignum adferre.
Ecce, auditores, quo me raptat et impellit vehementis-
simus ardor et prolubium placendi vobis, quippe de im-
proviso me provectum sentio in ambitionem quandam,
sed earn sane piam, et honestum, si hoc fieri potest,
sacrilegium. Et certe existimo haudquaquam mihi
opus esse Musarum auxilium implorare et exposcere,
iis enim me circumseptum puto, qui Musas omnes spi-
rant et Gratias, totumque reor Helicona, et qusecunque
sunt alia Musarum delubra ad hunc diem celebrandum
omnes suos effudisse alumnos; adeo utcredibile sit jam
nunc propter eorum absentiam lugere et deflorescere
Parnassi lauros ; unde profecto frustra erit Musas, et
Charites, et Libentias usquam terrarum quaeritare,
quam in hoc loco ; quod si ita sit, necesse est protinus
ipsam barbariem, errorem, ignorantiam, et omne illud
musis invisum genus quam celerrime aufugere ad as-
pectum vestrum, et sub di verso longe coelo abscondere
sese; atque deinde quidem quid obstat, quo minus
quicquid est barbarce, incultse, et obsoletae locutionis
abigatur exempld ab oratione mea, atque ego afrlatu
vestro, et arcano distinctu disertus et politus subito
evadam. Utcunque tamen vos, auditoi-es, obtestor, ne
quern vestrum poeniteat meis paulisper vacasse nugis;
ipsi enim dii omnes, coelestis politise cura ad tempus
deposita, depugnantium homunculoruni spectaculo
saepius interfuisse perhibentur; aliquoties etiam hu-
miles non dedignati casus, et paupere hospitio excepti,
fabas et olera narrantur esitasse. Obsecro itidem ego
vos, atque oro, auditores optimi, ut hoc meum quale
conviviolum ad subtile vestrum et sagax palatum
faciat. Verum etiamsi ego permultos noverim sciolos
quibus usitatissimum est, si quid ignorarunt, id superbe

et inscite apud alios contemnere, tanquam indignum
cui operam impendant suam : quemadmodum hie dia-
lccticam insulse vcllicat, quam nunquam assequi potue-
rit ; ille philosophiam nihili facit, quia scilicet formo-
sissima dearum natura nunquam ilium tali dignata est
honore, ut se nudam illi praebuerit intuendam: ego
tamen festivitates et sales, in quibus quoque perexi-
guam agnosco facultatem meam, non gravabor, ut po-
tero, laudare; si prius hoc unum addidero, quod sane
arduum videtur, et minime proclive, me jocos hodie
serio laudaturum. Atque id non immerito quidem,
quid enim est quod citius conciliet, diutiusque retineat
amicitias, quam amoenum et festivum ingeniura ? et
profecto cui desunt sales, etlepores, etpolitulae facetiae,
baud temere invenietis cui sit gratus ct acceptus. No-
bis autem, academici, si quotidiani moris esset indor-
mire et quasi immori philosophise, et inter dumos et
spinas logicae consenescere citra ullam enim relaxa-
tionem, et nunquam concesso rcspirandi loco, quid,
quaeso, aliud esset philosophari, quam in Trophonii
antro vaticinari, et Catonis plus nimio rigidi sectam
sectari; immo dicerent vel ipsi rusticani, sinapi nos
victitare. Adde quod, quemadmodum qui luctoe et
campestri ludo assuescunt se, multo caoteris valentiores
redduntur, et ad omne opus paratiores; ita pariter
usu venit, ut per banc ingenii palaestram corroboretur
nervus animi, et quasi melior sanguis et succus com-
paretur, utque ipsa indoles limatior fiat acutiorque, et
ad omnia sequax et versatilis. Quod si quis urbanus
et lepidus haberi nolit, ne sis hoc illi stomacho si pa-
ganus et subrusticus appelletur ; et probe novimus
illiberale quoddam genus hominum, qui cum ipsi pror-
sus insulsi sint et infestivi, suam tacite secum aesti-
mantes vilitatem et inscitiam, quicquid forte urbanius
dictitatum audiunt, id statim in se dici putant; digni
sane quibus id vere eveniat, quod injuria suspicantur,
ut scilicet omnium dicteriis everberantur, pene usque-
dum suspendium cogitent. Sed non valent istae homi-
num quisquilise urbanitatis elegantulee licentiam in-
hibere. Vultis itaque me auditores, rationis funda-
mento fidem exemplorum superstruere ? ea utique mihi
abunde suppetunt, primus omnium occurrit Homerus
ille oriens, et Lucifer cultioris literaturae, cum quo
omnis eruditio tanquam gemella nata est ; ille enim
interdum a deorum consiliis et rebus in coelo gestis
divinum revocans animum, et ad facetias divertens,
murium et ranarum pugnam lepidissime descripsit.
Quinetiam Socrates, teste Pjthio, sapientissimus ille
mortalium, jurgiosam uxoris morositatem saepenumero
quam urbane perstrinxisse fertur. Omnia deinde ve-
terum philosophorum diverbia sale sparsa, et lepore
venusto passim legimus referta : et certe hoc unum
erat quod antiquos omnes comoediarum et epigramma-
tum scriptores, et Groecanicos et Latinos, aeternitate
nominis donavit. Quinimo accepimus, Ciceronis jocos
et facetias tres libros a Tyrone conscriptos implevisse.
Et cuique jam in manibus est ingeniosissimum illud
Moriae encomium non infimi scriptoris opus, multse-
que aliae clarissimorum hujus memoriae oratorum de
rebus ridiculis extant baud infacetre prolusioues. Vul-
tis summos imperatores, et reges, et fortes viros ? Ac-

854

PROLUSIONES ORATORLE.

cipite Periclem, Epaminondam, Agesilaum, et Philip-
pum Macedonem, quos (ut Gelliano more loquar)
festivitatum et sake dictorum scatuisse memorant his-
torici : ad hos Caium Laelium, Pub. Cor. Scipionem,
Cneitim Pompeium, C. Julium et Octavium Caesares,
quos in hoc genere omnibus praestitisse coaetaneis
autlior est M. Tullius. Vultis adhuc majora nomina?
ipsum etiam Jovem reliquosque Coalites inter epulas
et pocula jucunditati sedantesinducunt poetae sagacis-
simi veritates adumbratores. Vestra demum, acade-
mici, utar tutela et patrocinio, quod mihi erit omnium
ad instar; quippe quam non displiceant vobis sales et
joculi ; indicat satis tantus hodie vestrum factus con-
cursus, et hoc sane unumquodque caput mihi annuere
videtur; nee mirum est mehercle f'estam hanc ut mun-
dulam urbanitatem omnes probos, simulque claros viros
sic oblectare, cum et ipsa inter splendidos virtutum
Aristotelicarum ordines sublimis sedeat, et velut in
Pantheeo quod am diva cum divis sororibus colluceat.
Sed forte non desunt quidem barbati magistri tetrici
oppido et difficiles, qui se magnos Catones, nedum
Catunculos putantes, vultu ad severitatem stoicam
composito, obstipo nutantes capite anxie querantur
omnia nunc dierum commisceri, et in deterius perverti
et loco priorum Aristotelis ab initiatis recens bacca-
laureis exponendorum, scommata et inanes nugas in-
verecunde et intempestive jactari ; hodiernum quoque
exercitium a majoribus nostris sine dubio recte et fide-
liter institutum ob insigmem aliquem,sive in rhetorica,
sive in philosophia fructum inde percipiendum, nunc
nuper in insipidos sales perperam immutari. At vero
his quod respondeatur ad manum mihi est, et in pro-
cinctu ; sciant enim illi, si nesciant, literas, cum leges
reipub. nostrae literarise primum essent latae, ab exteris
regionibus vix has in oras fuisse advectas : idcirco cum
Graecae et Latinse linguae peritia impendio rara esset
et iusolens, expediebat eo acriori studio, et magis
assiduis exercitationibus ad eas eniti et aspirare : nos
autem quandoquidem superioribus nostris pejus sumus
morati, melius eruditi, oportebit relictis quae haud
multam habent difficultatem ad ea studia accedere, ad
quae et illi contulissent se, si per otium licuisset ; nee
vos praeteriit primos quosque legumlatores duriora
paulo scita, et severiora quam ut ferri possint semper
edere solere, ut deflectentes et paululum relapsi homines
in ipsum rectum incidant. Deniquemutata nunc om-
nino rerum facie, necesse est multas leges, multasque
consuetudines si non antiquari et obsolescere coangus-
tari saltern nee per omnia servari. Verum si leves istius-
modi nugas palam defensitatae fuerint et approbatae,
publicamque demeruerint laudem, (sic enim arduis su-
perciliis solent dicere,) nemo non averso ab sana et solida
eruditione animo eum ad ludicra statim et histrionalem
prope levitatem adjunget, adeo ut ipsa philosophorum
spatiapro doctis et cordatis nugatores emissura sintvel
rniniis etscurris proterviores. At vero ego existimo eum
qui jocis insubidis sic solet capi, ut prae iis seria et ma-
gis utilia plane negligat, eum inquam, nee in hac parte,
nee in ilia posse admodum proficere: non quidem in
seriis, quia si fuisset ad res serias tractandas natura
comparatus, factusque, credo non tarn facile pateretur

se ab iis abduci ; nee in nugatoriis, quia vix queat ullus
belle et lepide jocari, nisi et serio agere prius addidi-
cerit. Sed vereor, academici, ne longius aequo deduxe-
rim orationis filum ; nolo excusare quod potui, ne inter
excusandum ingravescat culpa. Jam oratoriis soluti
legibus prosiliemus in comicam licentiam. In qua si
forte morem meum, si rigidas verecundiae leges trans-
versum, quod aiunt, digitum egressus fuero, sciatis
academici, me in vestram gratiam exuisse antiquum
meum, et parumper deposuisse : aut si quid solute, si
quid luxurianter dictum erit, id quidem non mentem et
indolem meam, sed temporis rationem et loci genium
mihi suggessisse putetis. Itaque, quod simile solent
exeuntes implorare comcedi, id ego inceptans flagito.
Plaudite, et ridete.

PROLUSIO.

Laboranti, ut videtur, et pene corruenti stultorum
rei summae, equidem nescio quo merito meo dictator
sum creatus. At quorsum ego? cum dux ille, et ante-
signatus omnium sophistarum et sedulo ambiverit hoc
munus, et fortissime potuerit administrare ; ille enim
induratus miles ad quinquaginta pridem sophistas su-
dibus breviculis armatos per agios Barwellianos strenue
duxit, et obsessurus oppidum satis militariter aquas-
ductum disjecit, ut per sitim posset oppidanos ad de-
ditionem cogere ; at vero abiisse nuper hominem valde
doleo, siquidem ejus discessu nos omnes sophistas non
solum oLKKpaksq reliquit, sed et decollates. Et jam fin-
gite, auditores, quamvis non sint Aprilis calendae, festa
adesse hilaria, matri deum dicata, vel deo risui rem di-
vinam fieri. Ridete itaque et petulanti plene sustollite
cachinnum, exporrigite frontem, et uncis indulgete na-
ribus, sed naso ad unco ne suspendite ; profusissimo risu
circumsonent omnia, et solutior cachinnus hilares ex-
cutiat lachrjmas, ut iis risu exhaustis ne guttulam
quidem habeat dolor qua triumphum exornet. suum.
Ego profecto si quern nimis parce diducto rictu riden-
tem conspexero, dicam eum scabros et cariosos dentes
rubigine obductos, aut indecoro ordine prominentes ab-
scondere, aut inter prandendum hodie sic opplevisse
abdomen, ut non audeat ilia ulterius distendere ad
risum, ne praecinenti ori succinat, et senigmata quaedam
nolens affutiat sua non sphinx sed sphincter anus, quae
medicis interpretanda non Oedipo relinquo ; nolim
enim hilari vocis sono obstrepat in hoc ccetu posticus
gemitus: solvant ista medici qui alvum solvunt. Si
quis strenuum et clarum non ediderit murmur, eum ego
asseverabo tarn gravem et mortiferum faucibus exha-
lare spiritum, ut vel iEtna, vel Avernus nihil spiret
tetrius ; aut certe allium aut porrum comedisse dudum,
adeo ut non audeat aperire os, ne vicinos quosque foe-
tido haiku enecet. At vero absit porro ab hoc coetu
horrendus et tartareus ille sibili sonus, nam si hie au-
diatur hodie, credam ego Furias et Eumenides inter
vosocculte latitare, et angues suos colubrosque pectori-
bus vestris immisisse, et proinde Athamanteos furores
vobis inspiravisse. At enimvero, academici, vestram
ego in me benevolentiam demiror atque exosculor, qui
me audituri per flammas et ignes irrupistis in hunc

PROLUSIONES ORATORLE.

855

locum. Hinc enim in ipso limine scintillans ille noster
Cerberus astat, et fumido latratu horribilis, flammeo-
que coruscans baculo favillas pleno ore egerit; illinc
ardens et voracissimus fornax noster luridos eructat
ig'nes, et tortuosos fumi globos evolvit, adeo ut non sit
difficilius iter ad inferos vel invito Plutone; et certe
nee ipse Jason minori cum periculo boves illos Martis
irvpnrveovrag aggressus est. Jamque auditores, credite
vos in coelum receptos, posteaquam evasistis Purgato-
rium, et nescio quo novo miraculo ex fornace calida
salvi prodiistis, neque sane mihi in mentem venit ullius
herois cujus fortitudinem commode possim vestras
aequiparare, neque enim Belleropbontes illeignivomam
chimseram animosius debellavit, nee validissimi illi
regis Arthuri pugiles, igniti et flammigerantis castelli
incantamenta vicerunt facilius et dissiparunt ; atque
hinc subit, ut puros mihi auditores et lectissimos polli-
cear, si quid enim fuecis hue advenerit post explora-
tionem camini, ego statim dixero ignes nostros jani-
tores esse fatuos. At foelices nos et incolumes perpetuo
futuros ! Romse enim ad diuturnitatem imperii sempi-
ternos ignes solliciie et religiose servabant, nos vigili-
bus et vivis ignibus custodimur: quid dixi vivis et
vigilibus ? id sane improviso lapsu prsetervolavit,
quippe nunc melius commemini, eos primo crepusculo
extinguere sese, et non nisi claro sudo sese resuscitare.
Attamen spes est, tandem iterum domum nostram posse
inclarescere, cum nemo inficias iverit duo maxima aca-
demic luminaria nostro collegio praesidere; quamvis
illi nusquam majori forent in honore quam Romae ; ibi
enim vel virgines Vestales inextinctos eos, etinsomnes
totas noctes servarent, vel forte ordini seraphico initia-
rentur flammei fratres. In hos denique optime quadrat
hemistichon illud Virgilianum, igneus est ollis vigor :
immo pene inductus sum ut credam Horatium horum
nostrorum ignium mentionem fecisse, major enim ho-
rum, dum stat inter conjugem et liberos, micat inter
omnes vclut inter ignes luna minores. Non possum
autem praeterire faedum Ovidii errorem, qui sic cecinit,
" Nataque de flamma corpora nulla vides." Videmus
enim passim oberrantes igniculos hoc nostro igne ge-
nitos, hoc si negaverit Ovidius, necessum habebit uxovis
pudicitiam vocare in dubium. Ad vos redeo, auditores ;
ne vos pceniteat tarn molesti et formidolosi itineris, ecce
convivium vobis apparatum ! eccas mensas ad luxum
Persicum extructas, et cibis conquisitissimis onustas,
qui vel Apicianam gulam oblectent et deliniant!
Ferunt enim Antonio et Cleopatrae octo integros apros
in epulis appositos, vobis autem primo forculo hem
quinquaginta saginatos apros cervisia conditanea per
triennium maceratos, et tamen adbuc adeo callosos, ut
vel caninos dentes delassare valeant. Dein totidem
optimos boves insigniter caudatos famulari nostro igni
prae foribus recens assos ; sed vereor ne omnem succum
in patinam exudaverint. Ab his tot etiam en vitulina
capita, sane crassa et carnosa, sed adeo pertenui cere-
bro, ut non sufficiat ad condimentum. Turn quidem
et hoedos plus minus centum, sed puto crebriori Veneris
usu nimium macros: arietes aliquot expectavimus
speciosis et patulis cornubus, sed eos coqui nostri non-
dum secum attulerunt ex oppido. Si quis aves ma-

vult, habemus innumeras, turundis, et offis, et scobi-
nato caseo diu altiles : inprimis, nescio quod genus
avium tarn ingenio quam pluma viride, unde eas e re-
gione psittacorum suspicor asportatas ; quae quia gre-
gatim semper volitant, et eodem fere loco nidulantur,
eodem etiam disco apponentur; iis vero paree velim
vescamini, quia praeterquam quod admodum crudisint,
et nihil in se habeant solidi nutrimenti, scabiem etiam
comedentibus protrudunt (modo vera tradit comestor.)
Jam vero libere et genialiter epulamini ; hie enim
praesto est missus quem vobis prae omnibus commendo,
praegrandis scilicet gallinago, pertriennalem saginam
adeo unguinosae pinguedinis, ut illi vix satis largum
sit unum ferculum amplissimum, rostro eosque prae-
longo et eduro, ut impune possit cum elephante aut
rhinocerote certamen ingredi ; earn autem in hunc diem
commode obtruncavimus,propterea quod proagrandium
simiorum more incepit puellis insidiari, et vim inferre
mulieribus. Hunc subsequuntur avesquaedam Hiber-
nicae, nescio quo nomine ; sed incessu et corporis filo
gruibus persimiles, quamvis utplurimum soleant in
postremam mensam asservari; hie quidem estnovuset
rams magis quam salutaris cibus : his itaque abstineatis
moneo, sunt enim efflcacissimi (modo vera tradit comes-
tor) ad generandos pediculos inguinales ; has igitur
arbitror ego agasonibus utiliores futuras ; nam cum
sint naturae vividae, vegetae, et saltaturientes, si equis
strigosis per podicem ingerantur, reddent eos protinus
vivaciores et velociores quam si decern vivas anguillas
in ventre haberent. Anseres etiam complures aspicite,
et hujus anni et superiorum argutos valde, et ranis
Aristophanicis vocaliores ; quos quidem facile dignos-
cetis; mirum enim est ni se jam prodiderint sibilando,
statim fortasse audietis. Ova insuper aliquot habemus,
sed ea kcckov Kopcucog; frugum vero nihil praeterquam
mala et mespila, eaque infoelicis arboris, nee satis ma-
tura, praestabit itaque iterum ad solem suspendi. Vi-
detis apparatus nostros, quaeso vos, quibuspalato sunt,
commessamini. Verum hariolor dicturos vos, epulas
hasce, veluti nocturnae ilia?, dapes quae adaemone vene-
ficis apparantur, nullo condiri sale, vereorque ne disce-
datis jejuniores quam venistis. Verum ad ea perg'o
quae ad me propius attinent. Romani sua habuere flo-
ralia, ruslici sua patilia, pistores sua fornacalia, nos
quoque potissimum hoc tempore rerum et negotiorum
vacui, Socratico more ludere solemus. Itaque hos-
pitia leg'uleiorum suos habent, quos vocant dominos,
vel hinc indicantes quam sint honoris ambitiosi. Nos
autem, academici, ad paternitatem quamproxime ac-
cedere cupientes id ficto nomine usurpare gestimus,
quod vero non audemus saltern nonuisi in occulto ;
quemadmodum puellae nuptias lusorias et puerperia
solenniter fingunt, earum rerum quas anhelant et cupi-
unt, umbras captantes et amplectentes. Quorsum
autem eo, qui proxime se circumegit, anno intermissa
fuerit haec solennitas, ego sane baud possum divinare ;
nisi quod ii qui patres futuri erant, adeo strenue se ges-
serint in oppido, ut is cui id negotii dabatur, tantorum
misertus laborum ultro jusserit eos ab hac cura otiosos
esse. At vero unde est quod ego tam subito factus sum
pater ? Dii vestram fidem ! Quid hoc est prodigii

856

PROLUSIONES ORATORIO.

Pliniana exuperantis portenta ? numnam ego percusso
angue Tyresias fatum expertus sum ? ecqua me Thes-
sala saga magico perfudit unguento? an denique ego
a dco aliquo vitiatus, ut olim Cnoeeus, virilitatem pac-
tus sum stupri pretiura, ut sic repente Ik SrjXUag eig
dppevd dXXa xQe'LTJv "" • A quibusdam, audivi nuper
domina. At cur videor illis parum masculus ? Ecquis
Prisciani pudor ? itaue propria qua3 maribus foemineo
generi tribuunt insulsi grammaticastri ! scilicet quia
scyphos capacissimos nunquam valui pancratice hau-
rire ; aut quia mantis tenenda stiva non occaluit, aut
quia nunquam ad meridianum solem supinus jacui sep-
tennis bubulcus ; fortasse demum quod nunquam me
virum praestiti, eo modo quo ilie ganeones ; verum
utinam illi possint tarn facile exuere asinos, quam ego
quicquid est foemina? ; at videte quam insubide, quam
incogitate mihi objecerint id, quod ego jure optimo
mihi vertam gloria?. Namque et ipse Demostbenes
ab aemulis adversariisque parum vir dictus est. Q.
itidem Hortensius, omnium oratorum post M. Tullium
clarissimus, Dionysia Psaltria appellatus est a L. Tor-
quato. Cui ille, Dionysia, inquit, malo equidem esse,
quam quod tu Torquate, dfiaaog, dypodiairog, dirpo-
avrog. Ego vero quicquid hoc domini aut dominae
est a me longe amolior atque rejicio, nisi in rostris at-
que subselliis vestris, academici, dominari non cupio.
Quis jam prohibebit me quin laetar tarn auspicato et
foelici omine, exultemque gaudio me tantis viris ejus-
dem opprobrii societate conjunctum! Interea ut bonos
omnes et prsestantes supra invidiam positos arbitror,
ita hos lividos adeo omnium infimos puto, ut ne digni
sint qui maledicant. Ad filios itaque pater me converto,
quorum cerno speciosum numerum, et video etiam le-
pidulos nebulones occulto nutu me patrem fateri. De
nominibus quaeritis ? Nolo sub nominibus ferculorum
filios meos epulandos vobis tradere, id enim Tantali et
Lycaonis feritati nimium esset affine; nee membrorum
insignibo nominibus, ne putetis me pro integris homi-
nibus tot frusta hominum genuisse ; nee ad vinorum
genera eos nuncupare volupe est, ne quicquid dixero,
sit d-rrpoaliovvaov, et nihil ad Bacchum ; volo ad praedi-
camentorum numerum nominatos, ut sic et ingenuos
natales et liberalem vitae rationem exprimam ; et eadem
opera curabo, uti omnes ad aliquem gradum antemeum
obitum provecti sint. Quod ad sales meos nolo ego
edentulos, sic enim tritos, et veteres dicatis, et aniculam
aliquam tussientem eos expuisse : proinde credo ne-
minem sales meos dentatos inculpaturum, nisi qui ipse
nullos habet dentes, ideoque reprehensurum, quia non
sunt ipsius similes. Et certe in prsesens ego exoptarem
obtigisse mihi Horatii sortem, nempe ut essem salsa-
mentarii filius, tunc enim sales mihi essent ad unguem,
vos etiam sale ita pulchre defricatos dimitterem, ut
nostras milites, qui nuper ab insula Reana capessere
fugarn, non magis poeniteret salis petiti. Non libet
mihi in consilio vobis exhibendo, mei gnati, gnavi-
ter esse operoso, ne plus operee vobis erudiendis quam
gignendis insumpsisse videar, tantum caveat quisque
ne ex filio fiat nepos : liberique mei ne colant libc-
rum, si me velint patrem. Si qua ego alia prsecepta
dedero, ca lingua vernacula proferenda sentio : co-

naborque pro viribus ut omnia intelligatis. Cseterum
exorandi sunt mihi Neptunus, Apollo, Vulcanus, ut
omnes dii fabri, uti latera mea vel tabulatis corrobo-
rare, vel ferreis laminis circumligare velint. Quin-
etiam et supplicanda mihi est dea Ceres, ut quae hume-
rum eburneum Pelopi dederit, mihi pariter latera pene
absumpta reparare dignetur. Neque enim est cur mire-
tur quibuslibet, si post tantum clamorem et tot filiorum
genituram paulo infirmiora sint. In his itaque sensu
Neroniano ultra quam satis est moratus sum : nunc
leges academicas veluti Romuli muros transiliens a
Latinis ad Anglicana transcurro. Vos quibus istaec
arrident, aures atque animos nunc mihi attentos date.

IN SACRARIO HABITA PRO ARTE.

ORATIO.

Beatiores reddit Homines Ars quam Ignorantia.

Tametsi mihi, auditores, nihil magis jucundum sit
atque optabile aspectu vestro assiduaque togatorum
hominum frequentia, hoc etiam honorifico dicendi
munere, quo ego vice una atque altera apud vos non
ingrata opera perfunctus sum; tamen, si quod res est
fateri liceat, semper ita fit, ut, cum neque meum inge-
nium, nee studiorum ratio ab hoc oratorio genere mul-
tum abhorreat, ego vix unquam mea voluntate, aut
sponte ad dicendam accedam ; mihi si fuisset integrum,
vel huic vespertino labori baud illibenter equidem par-
sissem : nam quoniam ex libris et sententiis doctissi-
morum hominum sic accepi, nihil vulgare, aut mediocre
in oratore, ut nee in poeta posse concedi, eumque
oportere, qui orator esse merito et haberi velit, omnium
artium, omnesque scientiae circulari quodam subsidio
instructum etconsummatum esse; id quando mea aetas
non fert, malui jam prius eamihi subsidia comparando,
lougo et acri studio illam laudem veram contendere,
quam properato et praecoci stylo falsam praeripere.
Qua animi cogitatione et consilio dum aestuo totus
indies, et accendor, nullam unquam sensi gravius im-
pedimentum et moram, hoc frequenti interpellationis
damno; nihil vero magis aluisse ingenium, et, contra
quam in corpore fit, bonam ei valetudinem conservasse
erudito et liberali otio. Hunc ego divinum Hesiodi
somnum, hos nocturnos Endymiouis cum Luna con-
gressus esse crediderim ; hunc ilium duce Mercurio
Promethci secessum in altissimas montis Caucasi soli-
tudincs, ubi sapientissimus deiini atque hominum eva-
sit, utpote quern ipse Jupiter de nuptiis Thetidis con-
sultum isse dicatur. Testor ipse lucos, et flumina, et
dilectas villarum ulmos, sub quibus aestate proxime
pneterita (si dearum arcana eloqui liceat) summam
cum musis gratiam habuisse me jucunda memoria re-
colo ; ubi et ego inter rura et semotos saltus velut
occulto aevo crescere mihi potuisse visus sum. Hie
quoque eandem mihi delitescendi copiam utique spe-
rassem, nisi intempestive prorsus interposuisset se im-

PROLUSIONES ORATORLE.

857

portuna haec dicendi molestia, quae sic ingrate arcebat
sacros somnos, sic torsit animum in aliis defixum, et
inter praeruptas artium difficultates sic impedivit et
oneri fuit, utego amissa omni spe persequendae quietis
mcestus cogitare coeperim, quam procul abessem ab ea
tranquillitate quam mihi primo literae pollicebantur,
acerbam fore inter hos aestus et jactationes vitam, satius
esse vel omnes artes didicisse. Itaque vix compos
mei, temerarium coepi consilium laudandae ignorantiae,
quae nihil prorsus haberat harum turbarum ; proposui-
que in certamen utra suos cultores beatiores redderet
Ars an Ignorantia ? Nescio quid est, noluit me meum
sive fatum, sive genius ab incepto Musarum amore
discedere ; imo et ipsa caeca sors tanquam derepente
prudens providensque facta hoc idem noluisse visa est;
citius opinione mea Ignorantia suum nacta est patro-
num, mihi Ars relinquitur defendenda. Gaudeo sane
sic illusum me, nee me pudet vel caecam Fortunam
mihi restituisse oculos ; hoc illi nomine gratias habeo.
Jam saltern illam laudere licet, cujus ab amplexu di-
vulsus eram, et quasi absentis desiderium sermone
consolari: jam haec non plane interruptio est, quis
enim interpellari se dicat, id laudando et tuendo quod
amat, quod approbat, quod magnopere assequi velit.
Verum, auditores, sic ego existimo in re mediocriter
laudabili maxime elucere vim eloquentiae ; quae sum-
mum laudem habent, vix ullo modo, ullis limitibus
orationis contineri posse, in his ipsa sibi officit copia,
et rerum multitudine comprimit et coangustat expan-
dentem se elocutionis pompam; hac ego argumenti
foecunditate nimia laboro, ipsae me vires imbecillum,
arma inermem reddunt ; delectus itaque faciendus,
aut certe enumeranda verius quam tractanda quae tot
nostram causam validis praesidiis firmam ac munitam
statuunt; nunc illud mihi unice elaborandum video,
ut ostendam quid in utraque re, et quantum ha-
beat momentum ad illam in quam omnes ferimur,
beatitudinem ; in qua contentione facili certe nego-
tio versabitur oratio nostra, nee admodum esse puto
raetuendum quid possit scientise inscitia, arti ignorantia
objicere ; quamvis hoc ipsum quod objiciat, quod verba
faciat, quod in hac celebritate literatissimae concionis
vel hiscere audeat, id totum ab arte precario vel potius
emendicato habet. Notum hoc esse reor, auditores, et
receptum omnibus, magnum mundi opificem, caetera
omnia cum fluxu et caduca posuisset, homini praeter id
quod mortale esset, divinam quandam auram, et quasi
partem sui immiscuisse, immortalem, indelebilem,lethi
et interitus immunem; quae postquam in terris ali-
quandiu tanquam coelestis hospes, caste, sancteque pe-
regrinata esset, ad nativum coelum sursum evibraretse,
debitamque ad sedem et patriam reverteretur : proinde
nihil merito recenseri posse in causis nostrae beatitudi-
nis, nisi id et illam sempiternam, et hanc civilem vitam
aliqua ratione respiciat. Ea propemodum suffragiis
omnium sola est contemplatio, qua sine administro
corpore seducta et quasi conglobata in se mens nostra
incredibili voluptate immortalium deorum aevum imita-
tur, quae tamen sine arte tota infrugifera est et inju-
cunda, imo nulla. Quis enim rerum humanarum divi-
narumque ideag intucri digne possit aut considerare,

quarum ferme nihil nosse queat, nisi animum per
avtem et disciplinam imbutum et excultum habuerit;
ita prorsus ei eui artes desunt, interclusus esse videtur
omnis aditus ad vitam beatam : ipsam hanc animam
altoe sapientiae capacem et prope inexplebilem, aut
frustra nobis Deus, aut in poenam dedisse videtur, nisi
maxime voluisset nos ad excelsam earum rerum cogni-
tionem sublimes eniti, quarum tantum ardorem natura
humanae menti injecerat. Circumspicite quaqua po-
testis universam hanc rerum faciem, illam sibi in glo-
riam tanti operis summus artifex eedificavit; quanto
altius ejus rationem insignem, ingentem fabricam, va-
rietatem admirabilem investigamus, quod sine arte non
possumus, tanto plus authorem ejus admiratione nostra
celebramus, et veluti quodam plausu persequimur, quod
illi pergratum esse, certum ac persuasissimum habea-
mus. Ecquid, auditores, putabimus tanta immensi
oetheris spatia aeternis accensa atque distincta ignibus,
tot sustinere concitatissimos motus, tanta obire conver-
sionum itinera ob hoc unum ut lucernam praebeant ig-
navis et pronis hominibus ? et quasi facem praeferant
nobis infra torpentibus et desidiosis ? nihil inesse tarn
multiplici fructuum herbarumque proventui, praeter-
quam fragilem viriditatis ornatum? Profecto si tarn in-
justi rerum aestimatores erimus, ut nihil ultra crassum
sensus intuitum persequamur, non modo serviliter et
abjecte, sed inique et malitiose cum benigno numine
egisse videbimur; cui per inertiam nostram, et quasi
per invidiam titulorum magna pars, et tantae potentiae
veneratio penitus intercidet. Si igitur dux et incho-
atrix nobis ad beatitudinem sit eruditio, si potentissimo
numini jussa et complacita, et ejus cum laude maxime
conjuncta, certe non potest sui cultores non efficere vel
summe beatos. Neque enim nescius sum, auditores,
contemplationem hanc qua tendimus ad id quod summe
expetendum est, nullum habere posse verae beatitudinis
gustum sine integritate vitae, et morum innocentia;
multos autem vel insigniter eruditos homines nefarios
extitisse, praeterea irae, odio, et pravis cupiditatibus
obedientes; multos e contra literarum rudes viros pro-
bos atque optimos se praestitisse ; quid ergo? Num
beatior ignorantia ? minime vero. Sic itaque est, au-
ditores, paucos fortasse doctrina praestabiles suae civi-
tatis corruptissimi mores et illiteratorum hominum col-
luvies in nequitiam pertraxere, unius perdocti et pru-
dentis viri industria multos mortales ab arte impolitos
in officio continuit: nimirum una domus, vir unus arte
et sapientia praeditus, velut magnum dei munus toti
reipub. satis esse possit ad bonam frugem. Caeterum
ubi nullae vigent artes, ubi omnis exterminatur eruditio,
ne ulluni quidem ibi viri boni vestigium est, grassatur
immanitas atque horrid a bavbaries; hujus rei testem
appello non civitatem unam, aut provinciam, non gen-
tem, sed quartam orbis terrarum partem Europam, qua
tota superioribus aliquot saeculis omnes bonae artes in-
terierant, omnes tunc temporis academias praesides diu
Musae reliquerant; pervaserat omnia, et occuparat caeca
inertia, nihil audiebatur in scholis praeter insulsa stu-
pidissimorum monachorum dogmata, togam scilicet
nacta, per vacua rostra et pulpita, per squalentes ca-
thedras jactitavit se prophanum et informe monstrum,

858

FROLUSIONES ORATORIO.

Iguorantia. Turn prim um lugere pietas, et extingui
religio et pessum ire, adeo ut ex gravi vulnere, sero
atque aegre vix in hunc usque diem convaluerit.
At vero, auditores, hoc in philosophia ratum, et an-
tiquum esse satis constat, omnis artis, omnisque sci-
entiae perceptionem solius intellectus esse, virtutum
ac probitatis domum atque delubrum esse voluntatem.
Cum autem omnium judicio intellectus humanus cae-
teris animi facultatibus princeps et moderator praslu-
ceat, turn et ipsam voluntatem caecam alioqui et ob-
scuram suo splendore temperat et collustrat, ilia veluti
luna, luce lucet aliena. Quare demus hoc sane, et
largiamur ultro, potiorem esse ad beatam vitam virtu-
tem sine arte, quam artem sine virtute ; at ubi semel
foelici nexu invicem consociatae fuerint, ut maxime
debent, et saepissime contiugit, turn vero statim vultu
erecto atque arduo superior longe apparet, atque emi-
cat scientia, cum rege et imperatore intellectu in
excelso locat se, inde quasi humile et sub pedibus
spectat inferius quicquid agitur apud voluntatem ; et
deinceps in aeternum excellentiam et claritudinem,
raajestatemque divinae proximam facile sibi asserit.
Age descendants ad civilem vitam, quid in privata,
quid in publica proficiat utraque videamus ; taceo de
arte quod sit pulcherrimum juventutishonestamentum,
setatis virilis firmum praesidium, senectutis ornamen-
tum atque solatium. Praetereo et illud multos apud
suos nobiles, etiam P. R. principes post egregia faci-
nora, et rerum gestarum gloriam ex contentione et
strepitu ambitionis ad literarum studium tanquam in
portum ac dulce perfugium se recepisse ; intellexere
nimirum senes praestantissimi jam reliquam vita? par-
tem optimam optime oportere collocari ; erant summi
inter homines, volebant his artibus non postremi esse
inter deos; petierant honores, nunc immortalitatem ;
in debellandis imperii hostibus longe alia militia usi
sunt, cum morte maximo generis humani malo con-
flictaturi, ecce quae tela sumpserint, quas legiones
conscripserint, quo commeatu instructi fuerint. Atqui
maxima pars civilis beatitudinis in humana societate
et contrahendis amicitiis fere constituta est ; doctiores
plerosque difficiles, inurbanos, moribus incompositis,
nulla fandi gratia ad conciliandos hominum animos
multi queruntur: fateor equidem, qui in studiis fere
seclusus atque abditus est, multo promptius esse Deos
alioqui quam homines, sive quod perpetuo fere domi
est apud superos infrequens rerum humanarum et vere
pcregrinus, sive quod assidua rerum divinarum cogita-
tione mens quasi grandior facta in tantis corporis
angustiis difficulter agitans se minus habilis sit ad
exfjuisitiores salutationum gesticulationes; atsidignae
atque idoneaBContigerint amicitia? nemo sanctius colit;
quid enim jucundius, quid cogitari potest beatius illis
doctorum et gravissimorum hominum colloquiis, qualia
sub ilia platano plurima saepe fertur habuisse divinus
Plato, digna certe quas totius confluentis generis hu-
mani arrecto excipiantur silentio; at stolide confabu-
lan, alios aliis ad luxum et libidines morem gcrere ea
demoni ignorantiae est amicitia, aut certe amicitiae
iguorantia. Quineliam si hose civilis beatitudo in
bonesta liberaque oblectatione animi consistit, ca pro-

fecto doctrinoe et arti reposita est voluptas, quae cae-
teras omnes facile superet; quid omnem coeli siderum-
que morem tenuisse ? omnis aeris motus et vicissitu-
dines, sive augusto fulminum sonitu, aut crinitis ardo-
ribus inertes animos perterrefaciat, sive in nivem et
grandinem obrigescat, sive denique in pluvia et rore
mollis et placidus descendat ; turn alternantes ventos
perdidicisse, omnesque halitus aut vapores quos terra
aut mare eructat ; stirpium deinde vires occultas, me-
tallorumque caluisse, singulorum etiam animantium
naturam, et si fieri potest, sensus intellexisse ; hinc
accuratissimam corporis humani fabricam et medici-
nam ; postremo divinam animi vim et vigorem, et si
qua de illis qui lares, et genii, et dsemonia vocantur
ad nos pervenit cognitio ? Infinita ad haec alia, quo-
rum bonam partem didicisse licuerit, antequam ego
cuncta enumeraverim. Sic tandem, auditores, cum
omnimoda semel eruditio suos orbes confecerit, non
contentus iste spiritus tenebricoso hoc ergastulo eous-
que late aget se, donee et ipsum mundum, et ultra
longe divina quadam magnitudine expatiata comple-
verit. Turn demum plerique casus atque eventus
rerum ita subito emergent, ut ei, qui banc arcem sa-
pientiae adeptus est, nihil pene incautum, nihil for-
tuitum in vita possit accidere ; videbitur sane is esse,
cujus imperio et dominationi astra obtemperent, terra
et mare obsecundent, venti tempestatesque morigerae
sint ; cui denique ipsa parens natura in deditionem
se tradiderit, plane ac si quis deus abdicato mundi
imperio, huic jus ejus, et leges, administrationem-
que tanquam praefectori cuidam commisisset. Hue
quanta accedit animi voluptas, per omnes gentium his-
torias et loca pervolare regnorum, nationum, urbium,
populorum status mutationesque ad prudentiam, et
mores animadvertere : hoc est, auditores, omni astati
quasi vivus interesse, et velut ipsius temporis nasci
contemporaneus ; profecto cum nominis nostri glorias
in futurum prospeximus, hoc erit ab utero vitam retro
extendere et porrigere, et nolenti fato anteactam quan-
dam immortalitatem extorquere. Mitto illud cui quid
potest aequiparari? Multarum gentium oraculum esse,
domum quasi templum habere, esse quos reges et res-
publicae ad se invitent, cujus visendi gratia finitimique
exterique concurrant, quern alii vel semel vidisse quasi
quoddam bene meritum glorientur; haec studiorum
praemia, hos fructus eruditio suis cultoribus in privata
vita praestare, et potest, et saepe solet. At quid in pub-
lica ? Sane ad majestatis fastigium paucos evexit laus
doctrinae, nee probitatis multo plures. Nimirum, illi
apud se reg*no fruuntur, omni terrarum ditione longe
gloriosiori : et quis sine ambitionis infamia geminum
affectat regnum ? addam hoc tamen amplius, duos tan-
tum adhuc fuisse qui quasi ccelitus datum universum
terrarum orbem habuere, et supra omnes reges et dy-
nastas aequale diis ipsis partiti sunt imperium, Alex-
andium nempe Magnum et Octavium Caesarem, eosque
ambos philosophiae alumnos. Perinde ac si quoddam
electionis exemplar divinitus exhibitum esset homini-
bus, quali potissimum viro clavum et habenas rerum
credi oporteret. At multae resp. sine Uteris, rebus ges-
tis ct opulentia claruerc. Spartanorum quidem, qui

PROLUSIONES ORATORIO.

859

ad literarum studium contulerint se, pauci meinoran-
tur; Romani intra urbis mcenia philosophiam sero re-
ceperunt ; at illi legislatore usi sunt Lycurgo, qui et
philosophus fuit etpoetarum adeo studiosus, ut Homeri
scripta per loniam sparsa surama cura primus college-
rit. Hi post varios in urbe motus et perturbationes
segre se sustentare valentes, ab Athenis ea terapestate
artium studio florentissimis, leges decemvirales, quae
et duodecim tabulae dictae sunt, missis legatis emendi-
carunt. Quid si hodiernos Turcas per opima Asiae
regna rerum late potitos omnis literature ignaros nobis
objiciant? Equidem in ea repub. (si tamen crudelissi-
morum hominum per vim et caedem arrepta potentia,
quos unum in locum sceleris consensus convocavit, con-
tinuo respub. dicenda sit) quod in ea ad exemplum in-
signe sit nil audivi, parere vitae commoda, tueri parta,
id natures debemus, non arti; aliena libidinose invadere,
sibi mutuo ad rapinam auxilio esse, in scelus conjurare,
id naturae pravitati. Jus quoddam apud eos exercetur ;
nee mirum: caeterae virtutes facile fugantur, justitia
vere regia, ad sui cultum impellit, sine qua vel injus-
tissimae societates cito dissolverentur. Nee omiserim
tamen, Saracenos Turcarum propemodum conditores
non armis mag-is quam bonarum literarum studiis im-
perium suum propagasse. Sed si antiquitatem repeta-
mus, inveniemus non institutas modo ab arte, sed fun-
datas olim fuisse respublicas. Antiquissimi quique
gentium indigence in sylvis et montibus errasse dicun-
tur, ferarum ritu pabuli commoditatem sequuti, vultu
erecti, caetera proni, putasses praeter formae dignitatem
nihil non commune cum bestiis habuisse ; eadem antra,
iidem specus coelum et frigora defendebant; nulla tunc
urbs, non aedes marmoreae, non arae deorum, aut fana
collucebant, non illic fas sanctum, nondum jura in foro
dicebantur, nulla in nuptiis taeda, non chorus, nullum
in mensa geniali carmen, nullum solenne funeris, non
luctus, vix tumulus defunctos honestabat; nulla con-
vivia, nulli ludi, inauditus citharae sonus, ipsa tunc
omnia aberant, quibus jam inertia ad luxum abutitur.
Cum repente artes et scientiae agrestia hominum pectora
coelitus afflabant, et imbutos notitia sui in una moenia
pellexere. Quamobrem certe quibus authoribus urbes
ipsae primum conditae sunt, dein stabilitae legibus,
post consiliis munitae, poterunt iisdem etiam guber-
natoribus quam diutissime foelicissimeque consistere.
Quid autem ignorantia ? sentio, auditores, caligat,
stupet, procul est, effugia circumspicit, vitam brevem
queritur, artem longam ; immo vero tollamus duo
magna studiorum nostrorum impedimenta, alterum
artis male traditae, alterum nostrae ignaviae, pace Ga-
leni, seu quis alius ille fuit ; totum contra erit, vita
longa ars brevis ; nihil arte praestabilius, adeoque
laboriosius, nihil nobis seguius, nihil remissius ; ob
operariis et agricolis nocturna et antelucana industria
vinci nos patimur; illi in re sordida ad vilem victum
magis impigri sunt, quam nos in nobilissima ad vitam
beatam ; nos cum ad altissimum atque optimum in
humanis rebus aspiremus, nee studium ferre possumus,
nee inertiae dedecus; immo pudet esse id, quod non'
haberi nos indignamur. At valetudini cavemus a
vigiliis et acri studio : turpe dictu, animum incultum

negligimus, dum corpori metuimus, cujus vires quis
non imminuat, quo majores acquirantur animo ? quan-
quam certe qui haec causantur perditissimi plerique,
abjecta omni temporis, ingenii, valetudinis cura, comes-
sando, belluae marinae ad morem potando, inter scorta
et aleam pernoctando, nihilo se infirmiores factos que-
runtur. Cum itaque sic se afficiant atque assuescant,
ut ad omnem turpitudinem strenui atque alacres; ad
omnes virtutis actiones et ingenii hebetes et languidi
sint, culpam in naturam aut vitae brevitatem falso et
inique transferunt. Quod si modeste ac temperanter
vitam degendo, primos ferocientis aetatis impetus ra-
tione et pertinaci studiorum assiduitate mallemus edo-
mare, coelestem animi vigorem ab omni contagione et
inquinamento purum et intactum servantes ; incredi-
bile esset, auditores, nobis post annos aliquot respici-
entibus quantum spatium confecisse, quam ingens
aequor eruditionis cursu placido navigasse videremur.
Cui et hoc egregium afferet compendium, si quis norit
et artes utiles, et utilia in artibus recte seligere. Quot
sunt imprimis grammaticorum et rhetorum nugae
aspernabiles ? audias in tradenda arte sua illos bar-
bare loquentes, hos infantissimos. Quid logica ? Re-
gina quidem ilia artium si pro dignitate tractetur: at
heu quanta est in ratione insania! non hie homines,
sed plane acanthides carduis et spinis vescuntur. O
dura messorum ilia! quid repetam illam, quam meta-
physicam vocant peripatetici, non artem, locupletissi-
mam quippe me ducit magnorum virorum authoritas,
non artem inquam plerumque, sed infames scopulos,
sed Lernam quandam sophismatum ad naufragium et
pestem excogitatara : haec ilia quae supra memini
togatae ignorantiae vulnera sunt ; hasc eadem cucullo-
rum scabies etiam ad naturalem philosophiam late per-
manavit: vexat mathematicos demonstrationum inanis
gloriola ; his omnibus quae nihil profutura sunt merito
contemptis et amputatis, admirationi erit quot annos
integros lucrabimur. Quid ! quod jurisprudentiam
praesertim nostram turbata methodus obscurat, et quod
pejus est, sermo nescio quis, Americanus credo, aut ne
humanus quidem, quo cum saepe leguleios nostros
clamitantes audiverim, dubitare, subiit quibus non esset
humanum os et loquela, an et his ulli affectus humani
adessent ; vereor certe ut possit nos sancta justitia
respicere, vereor ut querelas ullo tempore nostras aut
injurias intelligat, quorum lingua loqui nesciat. Qua-
propter, auditores, si nullum a pueritia diem sine prae-
ceptis et diligenti studio vacuum ire sinamus, si in
arte, aliena supervacanea otiosa sapienter omittamus,
certe intra setatem Alexandri Magni majus quiddam et
gloriosius illo terrarum orbe subegerimus : tantumque
aberit quo minus brevitatem vitae, aut artis tcedium in-
cusemus, ut flere et lachrymari promptius nobis futu-
rum credam, ut illi olim, non plures superesse mundos
de quibus triumphemus. Expirat ignorantia, jam
ultimos videte conatus et morientem luctam; mortales
praecipue gloria tangi, antiquos illos illustres longa
annorum series atque decursus eum celebrarit, nos
decrepito mundi senio, nos properante rerum omnium
occasu premi, si quid praedicandum aeterna laude reli-
querimus, nostrum nomen in angusto versari, cujus ad

860

PROLUSIONES ORATORIO.

memoriara vix ulla posteritas succedat, frustra jam tot
libros et preclara ingenii monumenta edi quae vicinus
mundi rogus cremarit. Nou inficior illud esse posse
verisimile ; at vero non morari gloriam cum bene fece-
ris, id supra omnem gloriam est. Quam nihil beavit
istos inanis hominum sermo cujus ad absentes et mor-
tuos nulla voluptas, nullus sensus pervenire potuit?
nos sempiternum aevum expectemus quod nostrorum
in terris saltern benefactorum memoriam nunquam
delebit; in quo, si quid hie pulchre meruimus, prae-
sentes ipsi audiemus, in quo qui prius in hac vita con-
tinentissime acta omne tempus bonis artibus dederint,
iisque homines adjuverint, eos singulari et summa
supra omncs scientia auctos esse futuros multi gra-
viter philosophati sunt. Jam cavillari desinant ig-
navi quaecunque adhuc nobis in scientiis incerta atque
perplexa sint, quae tamen non tam scientiae, quam
homiui attribuenda sunt; hoc est, auditores, quod et
illud nescire Socraticum et timidam scepticorum haesi-
tationem aut refellit, aut consolatur, aut compensat.
Jam vero tandem aliquando quaenam ignorantise bea-
titudo ? sua sibi habere, a nemine laedi, omni cura et
molestia supersedere, vitam secure et quiete, quoad po-
test, traduccre ; verum base ferae aut volucris cujuspiam
vita est, quae in altis et penitissimis sylvis in tuto nidu-
lum ccelo quamproximum habet, pullos educit, sine
aucupii metu in pastum volat, diluculo, vesperique
suaves modulos emodulatur. Quid ad haec desideratur
sethereus ille animi vigor ? Exuat ergo hominem, dabi-
tur sane Circaeum poculum, ad bestias prona emigret:
ad bestias vero ? at illpe tam turpem hospitem excipere
nolunt, si quidem illae sive inferioris cujusdam rationis
participes, quod plurimi disputarunt, sive pollenti quo-
dam instinctu sagaces, aut artes, aut artium simile quod-
dam apud se exercent. Namque et canes in persequenda
fera dialecticae non ignaros esse narratur apud Plutar-
ch um, et si ad trivia forte ventum sit, plane disjuncto uti
syllogismo. Lusciniamvelutipraeceptaquaedammusices
pullis suis tradere solere refert Aristoteles ; unaquasque

fere bestia sibi medica est, multae etiam insignia medi-
cinae documenta hominibus dedere. Ibis iEgyptia alvi
purgandae utilitatem, hippopotamus detrahendi san-
guinis ostendit. Quis dicat astronomiae expertes a qui-
bus tot ventorum, imbrium, inundationem, serenitatis
praesagia petantur ? Quam prudenti et severa ethica
supervolantes montem Taurum anseres obturato lapillis
ore periculosae loquacitati moderantur; multa formicis
res domestica, civitas apibus debet ; excubias habendi,
triquetram aciem ordinandi rationem arsmilitaris gruum
esse agnoscit. Sapiuntaltius bestiae, quam ut suo ccetu
et consortio ignorantiam dignentur ; inferius detrudunt.
Quid ergo ? ad truncos et saxa. At ipsi trunci, ipsa
arbusta, totumque nemus ad doctissima Orphei carmina
solutis quondam radicibus festinavere. Saepe etiam
mysteriorum capaces, ut quercus olim Dodoneae, di-
vina oracula reddidere. Saxa etiam sacras poetarum
voci docilitate quadam respondent: an et haec asper-
nantur a se ignorantiam ? Num igitur infra omne bru-
torum genus, infra stipites et saxa, infra omnem naturae
ordinem licebit in illo Epicureorum non esse requies-
cere? Ne id quidem: quandoquidem necesse est, quod
pejus, quod vilius, quod magis miserum, quod infimum
est, esse ignorantiam ? Ad vos venio, auditores intelli-
gentissimi, nam et ipse si nihil dixissem, vos mihi tot non
tam argumenta, quam tela video, quae ego in ignoran-
tiam usque ad perniciem contorquebo. Ego jam clas-
sicum cecini, vos ruite in praelium ; summovete a vobis
hostem banc, prohibete vestris porticibus et ambulacris;
hanc si aliquid esse patiamini, vos ipsi illud eritis, quod
nostis omnium esse miserrimum. Vestra itaque haec
omnium causa est. Quare si ego jam multo fortasse pro-
lixior fuerim, quam pro consuetudine hujus loci liceret,
prseterquam quod ipsa rei dignitas hoc postulabat, da-
bitis et vos mihi veniam, opinor, judices, quandoqui-
dem, tanto magis intelligitis in vos quo sim animo,
quam vestri studiosus, quos labores, quas vigilias ves-
tra causa non recusarim. Dixi.

ARTIS LOGICS PLENIOR INSTITUTIO,

Colophon

This archival text follows the Internet Archive OCR witness for The prose works of John Milton; with an introductory review (London: Westley and Davis, 1834). Internet Archive metadata identifies the creators as John Milton and Robert Fletcher, records the Library of Congress as sponsor and contributor, and states that the Library of Congress is unaware of any copyright restrictions for this item.

The Internet Archive scanning wrapper and surrounding index matter were not included in the reading body. OCR spacing was lightly normalized for the Good Work Library, while the source witness's line structure and wording were otherwise preserved.

This is an archival source-text witness, not a Good Works Translation.

Compiled and formatted for the Good Work Library by the New Tianmu Anglican Church, 2026.

🌲