Nanda the Beautiful — by Aśvaghoṣa

Saundarananda is Aśvaghoṣa's Sanskrit poem on the conversion of Nanda, the Buddha's kinsman, and on the turning of erotic grief into disciplined awakening. The poem begins with the founding of Kapilavastu, sets the Buddha's renunciation and return beside Nanda's attachment to Sundarī, and then follows Nanda through unwilling ordination, longing, rebuke, the lure of heaven, shame, training, meditation, and release.

This Good Works rendering follows the whole poem in canto order as English prose from the Sanskrit. It keeps the narrative and doctrinal argument clear for a general reader rather than reproducing Aśvaghoṣa's meter or every ornamental compound.

Translation

Canto I. Kapilavastu

Homage to the Buddha.

There was once a sage named Kapila, a Gautama and a foremost bearer of dharma. He was worn by austerity, yet bright with the power of his practice, and the hermitage beside the lovely flank of the Himalaya became a field and dwelling-place for ascetics. Its grasses were soft, its trees and creepers beautiful, its ponds pure, its sacrificial smoke spread like a cloud, and its quiet was filled only by peacocks, fires, water, and the movements of deer.

Into that hermitage came princes of the Ikṣvāku line, men of great strength and bearing, driven away from home and seeking a place to live. Kapila received them, marked out land by water from his inexhaustible jar, and told them to build within that boundary after he had gone to heaven. The princes founded a city there. Because they lived sheltered by śāka trees, the Ikṣvāku descendants came to be known on earth as Śākyas; because the city was built on the site of Kapila's hermitage, it was called Kapilavastu.

The city flourished with moats, roads, walls, white towers, houses, markets, gardens, wells, and assemblies. It gathered Brahmins, warriors, householders, artisans, and learned men, each appointed to fitting work. It shone like a second mountain city, rich but orderly, guarded by rule and restraint. Though the princes adorned it with wealth, festivals, and institutions, the realm did not truly shine until the eldest and best among them was anointed, as the gods anoint Indra. Surrounded by his brothers, disciplined, modest, skillful, and committed to dharma rather than sense-pleasure, he guarded the kingdom as Indra guards heaven among the Maruts.

Canto II. The King

In time that royal line produced King Śuddhodana, pure in conduct and master of himself. He was powerful but not harsh, wealthy but not proud, victorious but not contemptuous, and he continued the righteous way of earlier kings as though bearing a consecrated kingdom. Under his protection the people slept without fear, like children in a father's lap.

To him was born the Bodhisattva, marked by extraordinary signs and destined for awakening. Yet the king, wishing to keep him in the palace, surrounded him with music, pleasure, ornaments, and guarded roads. The prince saw through these protections. When he saw age, sickness, and death, his heart was shaken by compassion for beings trapped in birth and decay. Seeing a renunciant, he recognized another path. He left the sleeping women, the palace, and the city by night, as a royal swan leaves a lake of stirred lotuses, and turned his mind toward the end of rebirth.

Canto III. The Tathāgata

The prince went into the forest and examined the many ascetic practices praised by seekers. He visited teachers of liberation and mastered their attainments, but he saw that their paths did not reach the final end. He practiced severe austerity and then abandoned it when he saw that pain itself was not the way. He accepted food, restored his strength, steadied the body, and turned the mind toward deathless knowledge.

Having understood the true path, he overcame Māra and attained awakening. He became the guide who gives fearlessness, and out of compassion he taught what he had seen. When he came again to Kapilavastu, the city was transformed by his presence. People took up generosity, discipline, self-restraint, and right view. Some entered the stream; others thinned the dust of passion. Even householders no longer longed for heavenly birth as an end in itself, but turned toward the exhaustion of becoming. Under the passionless sage, the city became joyful, healthy, safe, and peaceful.

Canto IV. Nanda and Sundarī

While the Sage taught dharma and his relatives honored it, Nanda remained in the palace with one purpose: delight in his beloved Sundarī. She was called Sundarī because of her beauty, Māninī because of her pride, and Bhāminī because of her radiance. Nanda and Sundarī shone together like a pair of cakravāka birds, each made brighter by the other.

Their love was intimate and adorned by play. Sundarī's face, eyes, breasts, ornaments, and movements held Nanda's mind completely. When the Buddha came near, Nanda was still bound by his promise to return quickly to her. He went out only because reverence drew him, thinking of the mark still wet on Sundarī's face and of how she would wait for him. On the road he saw the Tathāgata honored like Indra's banner, and the power of that sight broke the easy movement of his return.

Canto V. Nanda's Going Forth

The Śākyas and townspeople came down from horses, chariots, and elephants to bow before the Buddha. Some followed him, some stood with folded hands, some returned to their business. Nanda too wished to bow and go home, but the Buddha, knowing his attachment, led him another way and drew him toward the monastery.

Nanda was torn between reverence for the Teacher and longing for Sundarī. He still hoped to return, but the Buddha placed him where that hope could not easily command him. His hair was cut; he received the ochre robe. As the locks fell, his tearful face looked like a rain-wet lotus with a bent stem. Wearing the monk's robe but seized by thought, he seemed like a newly captured elephant: outwardly changed, inwardly untrained.

Canto VI. Sundarī's Lament

When Sundarī saw that her husband had not returned, joy left her and grief changed her appearance. She leaned from the palace window, looking toward the door, her ornaments disturbed, her face marked by anxiety and the fading trace of cosmetic paste. She collapsed on the couch, necklace scattered, one foot still held by its sandal.

Her attendants tried to comfort her. Perhaps, they said, he was delayed by family duty; perhaps he would not truly accept the ochre robe; perhaps one who had gone unwillingly could still be released. But Sundarī's heart had been taken with Nanda. Like Rambhā fallen toward the earth while surrounded by celestial women, she sank among her companions, overcome by separation.

Canto VII. Nanda's Lament

Nanda wore the sign prescribed by the Teacher on his body, but not in his heart. His mind ran constantly to his wife, and therefore he found no joy in the religious life. Spring, flowers, bees, mango shoots, aśoka trees, and every beauty of the monastery grounds only sharpened his pain. He remembered Sundarī's face, her movement, her bed, her window, and the wet mark he had left behind.

He reasoned with himself in favor of return. Kings and sages, he recalled, had left forest life and resumed royal ornaments. Why should he bear a revered robe with a slipping mind? Before the Teacher returned from alms-round, he thought, he should abandon the robe and go home. If the mind is broken by longing, the robe helps neither this world nor the next.

Canto VIII. The Rebuke of Sensual Fixation

A monk saw Nanda's unsteady eyes and his eagerness for home. Speaking with the friendly severity of a physician, he asked whether the pain was bodily or mental. Bodily illness should be shown to a physician; mental illness to those who know the inner medicine. If Nanda's wound was in the mind, the monk would prescribe its cure.

He then attacked the enchantment of sensual beauty. Beauty, he said, is unstable, dependent on skin, adornment, youth, scent, and imagination. The body is subject to change, impurity, sickness, and death. Desire turns contact into fever; possession into fear; separation into grief. Like a torch in the hand, a snake underfoot, or a tiger cub brought into a house, sensual attachment becomes dangerous when treated as harmless. Seeing the defects that arise through the body and the mind, Nanda should turn from the unstable pleasure of desire and seek liberation.

Canto IX. The Rebuke of Pride

Even after hearing this, Nanda did not find peace. Like a dying patient who rejects the doctor's medicine, he did not receive the monk's words. The monk therefore spoke again, seeing that Nanda was intoxicated by strength, beauty, youth, and love.

Strength passes. Beauty fades. Youth is brief. Rank, family, and pleasure do not defend anyone from old age, sickness, death, and separation. The senses promise friendship but become enemies; objects taste sweet but ripen as suffering, like poisonous fruit. What helps a person is not intoxication but wakefulness. Sense-objects are roots of harm, and therefore should be abandoned like hostile ground. Yet Nanda still could not settle. Seeing his mind drifting back toward household pleasure, the monk reported his state to the Buddha, who knows the tendencies of beings.

Canto X. The Display of Heaven

The Buddha took Nanda by his power and led him away, first to a place where Nanda saw a deformed female monkey, then onward to the Himalaya and the heavenly regions. There Nanda saw celestial women of dazzling beauty, far beyond Sundarī as Sundarī had seemed beyond others. The sight overturned his measure of desire.

The Buddha asked which beauty now seemed greater. Nanda confessed that Sundarī, compared with the apsarases, was like the monkey compared with Sundarī. The Buddha then gave him a conditional promise: if he practiced firmly and observed the discipline, he would gain those heavenly women. Nanda, still governed by desire but now attached to a more distant reward, fixed himself on the religious life. The Buddha, like wind descending from the sky, brought him back to earth.

Canto XI. The Fault in Heaven

Nanda practiced now, but his practice was hired by desire. He restrained the senses for the sake of celestial pleasures, and therefore he was both cooled and burned, like water and fire held together. Other monks learned that he was observing celibacy as a bargain for apsarases and mocked him as one who served dharma for wages.

The teaching then turned against heaven itself. Heavenly life is impermanent. Gods fall when their merit is exhausted; pleasure there still belongs to saṃsāra. The worlds spin through heaven, human birth, animals, hungry ghosts, hells, and ancestral states. What is born is beset by birth, sickness, death, and loss. Therefore the goal is not a changing heaven but the fearless, deathless, ageless, sorrowless peace. For that, Nanda should practice celibacy and abandon his taste for unstable reward.

Canto XII. Turning Back and Examining

When Ānanda reproached him for practicing as a servant hired by apsarases, Nanda was pierced by shame. The pleasure he had taken in the promise of heaven collapsed. His mind, like a great chariot pulled back from a wrong road by an alert driver, turned away from that desire.

The Buddha used this opening to teach him the place of faith and examination. Faith that is weak, confused, or unsupported by seeing will not complete the work. But when truth is heard, tested, and seen, faith grows roots and bears fruit. One should not remain on borrowed belief, nor reject the path through pride. True confidence matures through discernment, restraint of the senses, and direct knowledge.

Canto XIII. Discipline and Mastery of the Senses

Encouraged by the Buddha, Nanda gained joy in faith. The Buddha, the guide, uses gentle words for some, harsh words for others, and both medicines where both are needed. As gold born in dust may be purified and not stained by dust, and as a lotus leaf rests in water without being wetted, a monk can live in the world without being smeared by the world when discipline is firm.

The Buddha taught Nanda to guard the eye, ear, nose, tongue, body, and mind. The senses are like serpents dwelling in the hole of the mind, filled with the poison of craving. Without the medicine of calm, their bite is not cured. Therefore Nanda should be vigilant in every state, restraining the senses and giving no moment to heedlessness.

Canto XIV. Food, Solitude, and the Beginning of Practice

Having closed the gate of sense-restraint with mindfulness, Nanda should know the proper measure in food, for meditation and health. Too much food brings heaviness, dullness, sleep, and loss of vigor. Too little weakens the body and makes practice unstable. As a scale is balanced by a proper weight, the body is steadied by proper nourishment.

The practitioner should eat not for vanity, intoxication, ornament, or delight, but to sustain the body for the holy life. He should choose solitude, wakefulness, modest needs, and delight in inward quiet. If he dwells alone in an empty place, does not consort with the arising of defilements as with enemies, and drinks the water of joy while at ease in himself, he enjoys a happiness greater than the lordship of the gods.

Canto XV. Abandoning Distracting Thought

In any secluded place, Nanda should sit cross-legged, hold the body upright, and establish mindfulness before him. He should give the restless mind a firm support. If thoughts of desire attack like a fever, they should be thrown off like dust from a cloth. What has not been fully abandoned by reflection must be overcome by its opposite, as darkness is overcome by light.

Against desire he should cultivate the perception of impurity; against ill will, loving-kindness; against cruelty, compassion; against depression, energy; against restlessness, calm; against doubt, investigation and clear seeing. Thoughts are to be known, countered, weakened, and released. When the mind becomes purified, flexible, and obedient, it can be directed as a goldsmith shapes gold into many ornaments. The trained monk can pacify and guide the mind as he wishes.

Canto XVI. The Four Noble Truths

By this gradual holding of the mind, removing what should be removed and cultivating what should be cultivated, the yogin attains the four meditations and then the higher knowledges: manifold spiritual power, knowledge of others' minds, memory of past births, the divine ear and eye. Beyond these, he turns the mind to the exhaustion of the outflows and understands the four noble truths.

This is suffering, pressing and bound up with affliction. This is the arising of suffering, the cause that brings it forth. This is the cessation of suffering, the going out and escape. This is the path, protective and calming, leading to peace. Seeing the truths rightly and overcoming the outflows by cultivation, one is not born again after attaining peace.

The Buddha explains the truth by analysis: the five aggregates are burning, unstable, and not self; craving and ignorance carry beings onward; cessation is the cooling of that fire; the path is disciplined vision and practice. As rivers split mountains by constant flow, and as farmers, sailors, and warriors gain their fruit by effort, so Nanda must direct energy toward peace. All accomplishment depends on disciplined energy.

Canto XVII. The Deathless Attained

Having received the path in this way, Nanda bowed to the Teacher with his whole being and went to the forest to abandon the defilements. He found a quiet place with soft grass, trees, silence, and a blue stream. Washing his feet, sitting at the root of a tree, holding his body straight and gathering the senses into himself, he began the work of yoga.

He examined the body, feelings, mind, and dharmas. He abandoned sensuality, ill will, sloth, restlessness, and doubt. He entered the meditations, saw arising and passing, understood the aggregates as impermanent, painful, and not self, and cut the bonds through knowledge. Freed from the swamp of affliction like an elephant drawn out of mud, he reached the stainless, feverless, sorrowless dharma. The poem bows again to the compassionate sage, the knower of dispositions, the ten-powered Buddha, supreme physician and rescuer.

Canto XVIII. Instruction and Completion

Nanda, like a young Brahmin who has mastered the Veda, like a merchant who has gained his profit, like a warrior who has conquered the opposing army, came back to the Teacher fulfilled. A teacher rejoices to see the knowledge of a disciple completed, and a disciple who has gained distinction rightly honors the one from whom it came.

Nanda bowed, radiant in the ochre robe like a flowering karṇikāra tree with red young leaves. The Buddha recognized his attainment. Nanda had not merely suppressed desire for the sake of heaven; he had crossed beyond the fever of desire, birth, and death. His former longing became the occasion for release.

The poem closes by explaining its own method. Seeing the world mostly devoted to sense-pleasure and turned away from liberation, Aśvaghoṣa has taught truth here under the guise of poetry, because liberation is the highest aim. The wise should take from it the calming, useful substance, not merely the ornament, just as useful gold is taken from dust and ore. This is the work of the monk and great poet Aśvaghoṣa, son of Ārya Suvarṇākṣī, of Sāketa: the Saundarananda, the poem of Beautiful Nanda.

Colophon

This Good Works Translation was made from the Sanskrit text of Aśvaghoṣa's Saundarananda, with the 1939 Royal Asiatic Society of Bengal scan on Wikimedia Commons as the requested source witness and the Sanskrit Wikisource transcription used for Unicode reading. The English prose rendering was made directly from the Sanskrit.

Source Colophon

Primary source witness: Wikimedia Commons, File:सौन्दरनन्दकाव्यम्.pdf, a 210-page scan titled Saundarananda Kavya of Arya Bhadanta Asvaghosa, publication date 1939, Royal Asiatic Society of Bengal, marked public domain on Commons and imported from the Internet Archive / Digital Library of India record.

Working Sanskrit text: Sanskrit Wikisource, सौन्दरनन्दकाव्यम्, with eighteen canto pages and CC BY-SA site terms.

Control references: the Wikimedia Commons metadata page, the Sanskrit Wikisource main page and canto pages, and the Ambuda/GRETIL catalog record for title, author, and canto comparison. The English body is newly written for this page from the Sanskrit source.

Source Text: Saundarananda

Sanskrit source text from the Sanskrit Wikisource transcription named in the Source Colophon.

प्रथमः सर्गः

ॐ नमो बुद्धाय ।।

गौतमः कपिलो नाम मुनि धर्मभृतां वरः ।
बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः ।। १.१ ।।

अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवत्तपः ।
आशिश्राय च तद्वृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत्परां ।। १.२ ।।

हविःषु यश्च स्वात्मार्थं गां अधुक्षद्वसिष्ठवत् ।
तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गां अधुक्षद्वसिष्ठवत् ।
माहात्म्याद्दीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् ।। १.३ ।।

तृतीय इव यश्चाभूत्कायाङ्गिरसयोर्धिया ।। १.४ ।।

तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे ।
क्षेत्रं चायतनं चैव तपसां आश्रमोऽभवत् ।। १.५ ।।

चारुवीरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाद्वलः ।
हविर्धूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ ।। १.६ ।।

मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरातरपाण्डुभिः ।
भूमिभागैरसंकीर्णैः साङ्गराग इवाभवत् ।। १.७ ।।

शुचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनैर्भावनैरपि ।
बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः ससरओरुहैः ।। १.८ ।।

पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः ।
शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ।। १.९ ।।

नीवारफलसंतुष्टैः स्वस्थैः शान्तैरनुत्सुकैः ।
अकीर्णोऽपि तपोभृधिभिः शून्यशून्य इवाभवत् ।। १.१० ।।

अग्नीनां हूयमानानां शिखिना कूजतां अपि ।
तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निस्वनः ।। १.११ ।।

विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु ।
सलाजैर्माधवीपुष्पैरुपहाराः कृता इव ।। १.१२ ।।

अपि क्षुद्रमृगा यत्र सान्ताश्चेरुः समं मृगैः ।
शरञ्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयङ्शिक्षिता इव ।। १.१३ ।।

संदिग्धेऽप्यपुनर्भावे विदुध्हेष्वागमेष्वपि ।
प्रत्यक्षिण इवाकुर्वंस्तपो यत्र तपोधनाः ।। १.१४ ।।

यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश्चित्कैश्चिन्न मीयते ।
काले निमीयते स्ॐओ न चाकाले प्रमीयते ।। १.१५ ।।

निरपेक्षाः शरिरेषु धर्मे यत्र स्वभुद्धयः ।
संहृष्टा इव यत्नेन तापसास्ते पिरे तपः ।। १.१६
श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोद्युक्तचेतसः ।
तपोरागेण धर्मस्य विलोपं इव चक्रिरे ।। १.१७ ।।

अथ तेजविसदनं तपःक्षेत्रं तं आश्रमं ।
केचिदिक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवत्सवः ।। १.१८ ।।

सुवर्णस्तम्भवर्ष्माणः सिंहोरस्का महाभुजाः ।
पात्रं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च ।। १.१९ ।।

अर्हरूपा ह्यनर्हस्य महात्मानश्चलात्मनः ।
प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृयस्य यवीयसः ।। १.२० ।।

मातृशुल्कादुपगतां ते श्रियं न विषेहिरे ।
ररक्षुश्च पितुः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ।। १.२२ ।।

एकपित्रोर्यथा भ्रात्रोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् ।
राम एवाभवद्गार्ग्यो वासुभद्रोऽपि गौतमः ।। १.२३ ।।

शाक्रवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे ।
तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्य इति स्मृताः ।। १.२४ ।।

स तेषां गौतमश्चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः ।
मुनिरूर्ध्वं कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ।। १.२५ ।।

कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विअः ।
वाल्मीकिरिव धीमांश्च धीमतोर्मैथिलेययोः ।। १.२६ ।।

तद्वनं मुनिना तेन तैश्च क्षत्रियपुङ्गवैः ।
शान्तां गुप्तां च युगपद्ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे ।। १.२७ ।।

अथोदकलशं गृह्य तेषा वृद्धिचिकीर्षया ।
मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान् ।। १.२८ ।।

या पतेत्कलशादस्मादक्षय्यसलिलान्महीं ।
धारा तां अनतिक्रम्य मां अन्वेत यथाक्रमं ।। १.२९ ।।

ततः परमं इत्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च ।
रथानारुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहानलङ्क्रृतान् ।। १.३० ।।

ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः ।
तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा ।। १.३१ ।।

अष्टापदं इवालिख्य निमित्तैः सुर्भीकृतं ।
तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदं ।। १.३२ ।।

अस्मिन्धारापरिक्षिप्ते नेमिचिह्नितलक्षणे ।
निर्मिमीध्वं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपं ।। १.३३ ।।

ततः कदाचित्ते वीरास्तस्मिन्प्रतिगते मुनौ ।
बभ्रमुर्यौवनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशाः ।। १.३४ ।।

बद्धगोधाङ्गुलीत्राणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः ।
शराध्मातमहातूणा व्यायताबद्धवाससः ।। १.३५ ।।

जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च ।
अनुचक्रुर्वनस्थस्य दौष्मन्तेर्देवक्रमणः ।। १.३६ ।।

तान्दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान्वृद्धान्व्याघ्रशिशूनिव ।
तापसास्तद्वनर्ह्हित्वा हिमवन्तर्ह्सिषेविरे ।। १.३७ ।।

ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यर्ह्तैः शून्यचेतसः ।
पश्यन्तो तदाश्रमस्थानरं शून्यं तैः निशश्वसुः ।। १.३८ ।।

अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थिरवृद्धयः ।
तत्र तज्ज्ञैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन् ।। १.३९ ।।

अलं धर्मार्थकामानां निखिलानां स्वाप्तये ।
निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः ।। १.४० ।।

ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः ।
तस्मिन्वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्न्यवेशयन् ।। १.४१ ।।

सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथं ।
शैलकल्पमहावप्रं गिविरजं इवापरं ।। १.४२ ।।

पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणं ।
हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव ।। १.४३ ।।

वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु ।
शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीत्जपन् ।। १.४४ ।।

तद्भूमेरभियोक्त्éणां प्रयुक्तान्विनिवृत्तये ।
यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीत्जपन् ।। १.४५ ।।

चारित्रधन्संपन्नान्सलज्जान्दीर्घदर्शिनः ।
अर्हतोऽतिष्ठिपन्यत्र शूरान्दक्षान्कुटुम्बिनः ।। १.४६ ।।

व्यस्तैस्तैस्तैर्गुञैर्युक्तान्मतिवाग्विक्रमादिभिः ।
कर्मसु पतिरूपेषु सैचांस्तान्न्ययूयुजन् ।। १.४७ ।।

वसुमद्भिरविभ्रान्तैरलंविद्यैरविस्मितैः ।
यद्बभासे नरैः कीर्णं मन्दरः किन्नरैरिव ।। १.४८ ।।

यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिच्कीर्षया ।
श्रीमन्त्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचीकरन् ।। १.४९ ।।

श्वाः पुष्करिणीश्चैव परमाग्र्यगुणाम्भसः ।
नाज्ञाया चेतनोत्कर्षाद्दिक्षु सर्वास्वचीखनन् ।। १.५० ।।

मनोज्ञाः श्रीमतिः प्रश्ठीः पथिषूपवनेषु च ।
सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात्प्रत्यतिष्ठिपन् ।। १.५१ ।।

हस्त्यश्वरथसकीर्णं असंकीर्णं अनाकुलं ।
अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषं ।। १.५२ ।।

संनिधानं इवार्थानां आधानं इव तेजसां ।
निकेतं इव विद्यानां संकेतं इव संपदां ।। १.५३ ।।

वासवृक्षं गुणवतां आश्रयं शरणैषिआं ।
आनर्तं कृतशास्त्राणां आलानं बाभुशालिनां ।। १.५४ ।।

समाजैरुत्सवैर्दायैः क्रियाविधिभिरेव च ।
अलञ्चक्रुरलंवीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरं ।। १.५५ ।।

यस्मादन्यायतस्ते च कं चिन्नाचीकरन्करं ।
तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापूपुरन्पुरं ।। १.५६ ।।

कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि ।
यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुस्तस्मात्कपिलवास्तु तत् ।। १.५७ ।।

ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे ।
पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ।। १.५८ ।।

आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन ।
आपुर्यशोगन्धं अतश्च शश्वत्सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ।। १.५९ ।।

तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रं ।
तारासहस्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षं ।। १.६० ।।

यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भ्रात्éणां वृषभ इवौजसा वृषाणां ।
ते तत्र प्रियगुरुवस्तं अभ्यषिञ्चन्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव ।। १.६१ ।।

आचारवान्विनयवान्नयवान्क्रियावान्धर्माय नेन्द्रियदुखाय धृतात्परः ।
तद्भ्रातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्रं संक्रन्दनो दिवं इवानुष्र्तो मरुद्भिः ।। १.६२ ।।

सौन्दरनद महाकाव्ये कपिलवास्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ।

द्वितीयः सर्गः

ततः कदा चित्कालेन तदवाप कुलक्रमात् ।
राज शुद्धोधनो नाम शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः ।। २.१ ।।

यः ससञ्जे न कामेषु श्रीपाप्तौ न विसिस्मिये ।
नावमेने परानृद्ध्या परेभ्यो नापि विव्यथे ।। २.२ ।।

बलीयान्सत्त्वसंपन्नः श्रुतवान्बुद्धिमानपि ।
विक्रान्तो नय्वांश्चैव धीरः सुमुख एव च ।। २.३ ।।

वपुष्मांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नारजवः ।
तेजस्वी न च न क्षान्तः कर्ता च न च विस्मितः ।। २.४ ।।

आक्षिप्तः शत्रुभिः संख्ये सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः ।
अभवद्यो न विमुखस्तेजसा दित्सयैव च ।। २.५ ।।

यः पूर्वै राजभिर्यातां यियासुर्धर्मपद्धतिं ।
राज्यं दीक्षां इव वहन्वृत्तेतान्वगमत्पित्éन् ।। २.६ ।।

यस्य सुव्यहाराच्च रक्षनाच्च सुखं प्रजाः ।
शिश्यिरे विगतोद्वेगाः पितुरङ्कगता इव ।। २.७ ।।

कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले ।
अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान् ।। २.८ ।।

हितं विप्रियं अप्युक्तो यः शुश्राव न चुक्षुभे ।
दुष्कृतं बह्वपि त्यक्त्वा सस्मार कृतं अण्वपि ।। २.९ ।।

प्रणताननुजग्राह विजग्राह कुलद्विषः ।
आपन्नान्परिजग्राह निजग्राहास्थितान्पथि ।। २.१० ।।

प्रायेण विषये यस्य तच्छीलं अनुवर्तिनः ।
अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि ।। २.११ ।।

अध्यैष्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः ।
दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किं चन ।। २.१२ ।।

धृत्यावाक्षीत्प्रतिज्ञां स सद्वाजिवोद्यतां धुरं ।
न ह्यवान्छीचेयुतः सत्यान्मुहूर्तं अपि जीवितं ।। २.१३ ।।

विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया ।
व्यरोचिष्त च शिष्टेभ्यो मासीषे चन्द्रमा इव ।। २.१४ ।।

अवेदीद्बुद्धिशास्त्राभ्यां इह चामुत्र च क्षमं ।
अरक्षीद्धैर्यवीर्याभ्यां इन्द्रियाण्यपि च प्रजाः ।। २.१५ ।।

अहार्षीद्दुःखं आर्तानां द्विषतां चोर्जितं यशः ।
अचैष्ते च नयैर्भूमिं भूयसा यशसैव च ।। २.१६ ।।

अप्यासीद्दुःखितान्पश्यन्प्रकृत्या करुणात्मकः ।
नाहौष्ते च यशो लोभादन्यायाधिगतैर्धनैः ।। २.१७ ।।

सौहार्दऋढभक्तित्वान्मैत्रेषु विगुणेष्वपि ।
नादिदासीददित्सीत्तु स्ॐउख्वात्स्वं स्वं अर्थवत् ।। २.१८ ।।

अनिवेद्याग्रं अर्हद्भ्यो नालिक्षत्हिं चिदप्लुतः ।
गां अधर्मेण नाधुक्षत्क्षीरतर्षेण गां इव ।। २.१९ ।।

नासृक्षद्बलिं अप्राप्तं नारुक्षन्मानं ऐश्वरं ।
आगमैर्बुद्धिं आहिक्षद्धर्माय न तु कीर्तये ।। २.२० ।।

क्लेशार्हानपि कांश्चि तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः ।
आर्यभावाच्च नाघुक्षद्द्विषतोऽपि सतो गुणान् ।। २.२१ ।।

आकृषद्वपुषा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव ।
परस्वं भुवि नामृक्षन्महाविषं इवोरगं ।। २.२२ ।।

नाक्रुक्षद्विषये तस्य कश्चित्कैश्चित्क्व चित्क्षतः ।
अदिक्षत्तस्य हस्तस्थं आर्तेभ्यो ह्यभयं धनुः ।। २.२३ ।।

कृतागसोऽपि प्रणतान्प्रागेव प्रियकारिणः ।
अदर्शत्स्निघया दृष्ट्या श्लक्ष्णेन वचसासिचत् ।। २.२४ ।।

बह्वीरध्यगमद्विद्या विषयेष्वकुतूहलः ।
अदर्शत्कार्तयुगे धर्मे धर्मात्कृच्छ्रेऽपि नास्रसत् ।। २.२५ ।।

अवर्धिष्ट गुञैः शश्वदवृधन्मित्रसंपदा ।
अवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृतद्गर्हिते पथि ।। २.२६ ।।

शरैरशीशं अच्छत्रून्गुणैर्बन्धूनरीरमत् ।
रन्ध्रैर्नाचूचुदद्भृत्यान्करैर्नापीपिडत्प्रजाः ।। २.२७ ।।

रक्षणाच्चैव शौर्याच्च निखिलां गां अवीवपत् ।
स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिसत्त्रानवीवपत् ।। २.२८ ।।

कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धं अवीवपत् ।
दीप्त्या तम इवादित्यस्तेजसारीनवीवपत् ।। २.२९ ।।

अपप्रथत्पित्éंश्चैव सत्पुत्रदऋशैर्गुणैः ।
सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिह्णदत्प्रजाः ।। २.३० ।।

दानैरजस्रविपुलैः स्ॐअं विप्रानसूषवत् ।
राजधर्मस्थिअत्वाच्च काले सस्यं असूषवत् ।। २.३१ ।।

अधर्मिष्ठां अचकथन्न कथां अकथङ्कतः ।
चक्रवर्तीव च परान्धर्मायाभ्युदसीषहत् ।। २.३२ ।।

राष्ट्रं अन्यत्र च बलेर्न स किङ्चिद्ददीदपत् ।
भृत्यैरेव च सोद्योगं द्विषद्दर्पं अदीदपत् ।। २.३३ ।
स्वैरेवादीदपच्चापि भूयो भूयो गुणैः कुलं ।
प्रजा नादीदपच्चैव सर्वधर्मव्यवस्थया ।। २.३४ ।।

अश्रान्तः समये यज्वा वज्ञभूमिं अमीमपत् ।
पालनाच्च च्विजान्ब्रह्म निर्दुविग्नानमीमपत् ।। २.३५ ।।

गुरुभिर्विधिवत्काले स्ॐयः स्ॐअं अमीमपत् ।
तपसा तेजसा चैव द्विषत्सैन्यं अमीमपत् ।। २.३६ ।।

प्रजाः परमधर्म्ज्ञः सूक्ष्मं धर्मं अवीवसत् ।
दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गं अवीवसत् ।। २.३७ ।।

व्यक्तं अप्यर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठं अतिष्ठिपत् ।
प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागादवीवृधत् ।। २.३८ ।।

तेजसा च त्विषा चैव रिपून्दृप्तानभीभसत् ।
यशोदीपेन दीप्तेन पृथिवीं च व्यभीभसत् ।। २.३९ ।।

आनृशंस्यान्न यशसे तेनादायि सदार्थिने ।
द्रव्यं महदपि त्यक्त्वा न चैवाकीर्ति किं चन ।। २.४० ।।

तेनारिरापि दुःखार्तो नात्याजि शरणागतः ।
जित्वा दृप्तानपि रिपून्न तेनाकारि विस्मयः ।। २.४१ ।।

न तेनाभेदि मार्यादा कामाद्द्वेषाद्भयादपि ।
तेन सत्स्वपि भोगेषु नासेवीन्द्रियवृत्तिता ।। २.४२ ।।

न तेनार्दर्शि विषमं कार्यङ्क्व चन किं चन ।
विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ।। २.४३ ।।

तेनापायि यथाकल्पं स्ॐअश्च यश एव च ।
वेदश्चाम्नायि सततं वेदोक्तो धर्म एव च ।। २.४४ ।।

एवमादिभिरत्यक्तो बभूवासुलभैर्गुणैः ।
अशक्यशक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् ।। २.४५ ।।

अथ तस्मिन्तथा काले धर्मकामा दिवौकसः ।
विचेरुर्दिशि लोकस्य धर्मचर्या दिदृक्षवः ।। २.४६ ।।

धर्मात्मानश्चरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् ।
ददृशुस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपं ।। २.४७ ।।

देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ बोधिसत्त्वः क्षितिं व्रजन् ।
उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः ।। २.४८ ।।

तस्य देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् ।
वीतक्रोधतम्ॐआया मायेव दिवि देवता ।। २.४९ ।।

स्वप्नेऽथ समये गर्भं आविशन्तं ददर्श सा ।
षड्दन्तं वारणं श्वेतं ऐरावतं इवौजसा ।। २.५० ।।

तं विनिर्दिदिषुः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो द्विजाः ।
तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मीधर्मयशोभृतः ।। २.५१ ।।

तस्य सत्त्वविशेषस्य जातौ जातिक्षयैषिनः ।
साचला प्रचचालोर्वी तरङ्गाभिहतेव नौः ।। २.५२ ।।

सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं पुष्पवर्षं पपात खात् ।
दिग्वारणकराधूताद्वनाच्चैत्ररथादिव ।। २.५३ ।।

दिवि दुन्दुभयो नेदुर्दीव्यतां मरुतां इव ।
दिदीपेऽभ्यधिअं सूर्यः शिवश्च पवनो ववौ ।। २.५४ ।।

तुतुषुस्तुषिताश्चैव शुद्धावासाश्च देवताः ।
सद्धर्मबहुमानेन सत्त्वानां चानुकम्पया ।। २.५५ ।।

समाययौ यशःकेतुं श्रेयःकेतुकरः परः ।
बभ्राजे शान्तया लक्ष्म्या धर्मो विग्रहवानिव ।। २.५६ ।।

देव्यां अपि यवीयस्यां अरण्यां इव पावकः ।
नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ।। २.५७ ।।

दीर्घबाहुर्महावक्षाः सिंहांसो वृसभेक्षनः ।
वपुषाग्र्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ।। २.५८ ।।

मधुमास इव प्राप्तश्चन्द्रो ना इवोदितः ।
अङ्गवानिव चानङ्गः स बभौ कान्तया श्रिया ।। २.५९ ।।

स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा ।
अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव ।। २.६० ।।

तस्य कालेन सत्पुत्रौ ववृधाते भवाय तौ ।
आर्यस्यारम्भमहतो दर्मार्थाविव भूतये ।। २.६१ ।।

तयोः सत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज सः ।
मध्यदेश इव व्यक्तो हिमवत्पारिपात्रयोः ।। २.६२ ।।

ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश्च ।
कामेष्वजस्रङ्प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्तु न संररञ्ज ।। २.६३ ।।

स प्रेक्श्यैव हि जीर्णं आतुरङ्च मृतङ्च विमृशन्जगदन्भिज्ञं आर्तचित्तः ।
हृदयगतपरघृणो न विषयरतिं अगमज्जननमरणभयं अभितो विजिघांसुः ।। २.६४ ।।

उद्वेगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः ।
निशि नृपतिनिलयनाद्वनगमन्कृत्मनाः सरस इव मथितनलिनात्कलहंसः ।। २.६५ ।।

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ।

तृतीयः सर्गः

तपसे ततः कपिलवास्तु हयगरथौघसंकुलं ।
श्रीमदभयं अनुरक्तजनं स विहाय विश्चितमना वनं ययौ ।। ३.१ ।।

विविधाग्मांस्तपसि तांश्च विविधनियमाश्रयान्मुनीन् ।
प्रेक्ष्य स विषयतृआकृपणाननवस्थितं तप इति न्यवर्तत ।। ३.२ ।।

अथ मोक्षवादिनं अराडं उपशममतिं तथोड्रकं ।
तत्त्वकृतमतिरुपास्य जहावयं अप्यमार्ग इति मागकोविदः ।। ३.३ ।।

स विचारयन्जगति किं नु परमं इति तं तं आगमं ।
निश्चयं अनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करं ।। ३.४ ।।

अथ नैष मार्ग इति विक्ष्य तदपि विपुलं जहौ तपः ।
ध्यानविषयं अवगम्य परं बुभुजे वरान्नं अमृतत्वबुद्धये ।। ३.५ ।।

स सुवर्णपीनयुगबाहुरृषभगतिरायतेक्षणः ।
प्लक्षं अवनिरुहं अभ्यगमत्परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया ।। ३.६ ।।

उपविश्य तत्र कृतबुद्धिरचल्धृतिरद्रिराजवत् ।
मारबलं अजयदुग्रं अथो बुबुधे पदं शिवं अहार्यं अव्ययं ।। ३.७ ।।

अवगम्य तं च कृतकार्यं अमृतमनसो दिवौकसः ।
हर्षं अतुलं अगमन्मुदिता विमुखी तु मारपरिषत्प्रचुक्षुभे ।। ३.८ ।।

सनगा च भूः प्रविचाल हुतवहसकः शिवो ववौ ।
नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः ।। ३.९ ।।

अवबुध्य चैव परमार्थं अजरं अनुकम्पया विभुः ।
नित्यं अमृतं उपदर्श्यितुं स वराञसीपरिकरां अयात्पुरीं ।। ३.१० ।।

अथ धर्मचक्रं ऋतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् ।
तत्र विनयनिमारं ऋषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् ।। ३.११ ।।

इति दुःखं एतदियं अस्य समुदयलता प्रवर्तिका ।
शान्तिरियं अयं उपाय इति प्रविभागशः परं इदं चतुष्टयं ।। ३.१२ ।।

अभिधाय च त्रिपरिवर्तं अतुलं अनिवर्त्यं उत्तमं ।
द्वादशनियतविकल्पं ऋषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रं आदितः ।। ३.१३ ।।

स हि दोषसागरं अगाधं उपधिजलं आधिजनुत्कं ।
क्रोधमदभयतर्ङ्गचलं प्रततार लोकं अपि व्यतारयत् ।। ३.१४ ।।

स विनीय काशिषु गयेषु बहुजनं अथो गिरिव्रजे ।
पित्र्यं अपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा ।। ३.१५ ।।

विषयात्मकस्य हि इअनस्य बहुविविधमार्गसेविनः ।
सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः ।। ३.१६ ।।

अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतं ।
वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनं ।। ३.१७ ।।

अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः ।
नैकविधभयकरेषु किम्-उ स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु ।। ३.१८ ।।

प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचं अवज्ञयागमत् ।
निश्चितमतिरसिचन्दनयोर्न जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियां ।। ३.१९ ।।

अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतं उपगतं तथागतं ।
तूर्णं अबभुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ।। ३.२० ।।

सुगतस्तथागतं अवेक्ष्य नरपतिं अधीरं आशया ।
शेषं अपि च जनं अश्रुमुखं विनीषय गगनं उत्पपात ह ।। ३.२१ ।।

स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरुपविवेश तस्थिवान् ।
निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधाभवत्पुनरभूत्तथैकधा ।। ३.२२ ।।

सलिले क्षिताविव चचार जलं इव विवेष मेदिनीं ।
मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः ।। ३.२३ ।।

युगपज्ज्वलन्ज्वलनवच्च जलं अवसृहंश्च मेघवत् ।
तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः ।। ३.२४ ।।

तं उदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनं इवोत्थितं ध्वजं ।
प्रीतिं अगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानं अभ्ययुः ।। ३.२५ ।।

अथ भाजनीकृतं अवेक्ष्य मनुजपतिं ऋद्धिसंपदा ।
पौरजनं अपि च तत्प्रवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः ।। ३.२६ ।।

नृपतिस्ततः प्रथमं आप फलं अमृतधर्मसिद्धयोः ।
धर्मं अतुलं अधिगम्य मुनेर्मुनये ननाम स यतो गुराविव ।। ३.२७ ।।

बहवः प्रसन्नमनसोऽथ जननमरणार्तिभीरवः ।
शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इन्वानलभयात्प्रवव्रजुः ।। ३.२८ ।।

विजहुस्तु येऽपि न गृहाणि तनयपितृमात्रपेक्षया ।
तेऽपि नियमविधिमामरणाज्जगृहुश्च युक्तमनसश्च दघ्रिरे ।। ३.२९ ।।

न जिहिंस सूक्ष्मं अपि जन्तुं अपि परवधोपजीवनः ।
किं बत विपुलगुञः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया ।। ३.३० ।।

अकृशोध्यमः कृशधनोऽपि परपरिभवासहोऽपि सन् ।
नान्यधनं अपजहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे ।। ३.३१ ।।

विभवान्वितोऽपि तरुणोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि सन् ।
नैव च परयुवतीरगमत्परमं हि ता धनतोऽप्यमन्यत ।। ३.३२ ।।

अनृतं जगाद न च कश्चिदृतं अपि जजल्प नाप्रियं ।
श्लक्ष्णं अपि च न जगावहितं हितं अप्युवाच न च पैशुनाय यत् ।। ३.३३ ।।

मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृद्धमानसः ।
कामसुखं असुखतो विमृशन्विजहार तृप्त इव तत्र सज्जनः ।। ३.३४ ।।

न परस्य कश्चिदपघातं अपि च स्गृणो व्यचिन्तयत् ।
मातृपिऋसुतसुहृसदृशं स ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ।। ३.३५ ।।

नियतं भविष्यति परत्र भवदपि च भूतं अप्यथो ।
कर्मफलं अपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनं अवाप साधु च ।। ३.३६ ।।

इति कर्मञा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा ।
भ्रंशिनि शितहिलगुणोऽपि युगे विजहार तत्र मुन्संश्रयज्जनः ।। ३.३७ ।।

न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखं अभिललाष तैर्गुणैः ।
सर्वं अशिवं अवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृते न जन्मने ।। ३.३८ ।।

अकथङ्कथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्तयः ।
स्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसस्तनुत्वं अपि चक्रिरे परे ।। ३.३९ ।।

ववृतेऽत्र योऽपि विषमेषु विभवदृशेषु कश्चन ।
त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सोऽपि न चचाल सत्पथात् ।। ३.४० ।।

अपि च स्वतोऽपि परतोऽपि न भयं अभवन्न दैवतः ।
तत्र च सुसुखसुभिक्षगुणैर्जहृषुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव ।। ३.४१ ।।

इति मुदितं अनामयं निरापत्कुरुरघुपुरुपुरोपमं पुरं तत् ।
अभवदभयदैशिके महर्षौ विहरति तत्र शिवाय वीतरागे ।। ३.४२ ।।

चतुर्थः सर्गः

सर्ग ४

मुनौ ब्रुवाञेऽपि तु तत्र धर्मं धर्मं प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु ।
प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः ।। ४.१ ।।

स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियार्हः ।
नाचिन्तयद्वैश्र्मणं न शक्रं तस्थानहेतोः कुत एव धर्मं ।। ४.२ ।।

लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गर्वेण च मानिनीति ।
दीप्त्या च मानेन च भामिनीति यतो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना ।। ४.३ ।।

सा हासहंसा नयन्द्विरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा ।
भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ।। ४.४ ।।

रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन ।
मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः ।। ४.५ ।।

सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः ।
अतीत्य मर्त्याननुपेत्य देवान्सृष्टावभूतां इव भूतधात्रा ।। ४.६ ।।

तां सुन्दरीं चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभ्रूः ।
द्वन्दं ध्रुवं तद्विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ।। ४.७ ।।

कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योरिव नीडभूतं ।
प्रहर्षतुष्ट्योरिव पात्रभूतं द्वन्दं सहारंस्त मदान्धभूतं ।। ४.८ ।।

परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तं ।
परस्पराश्लेषहृताण्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार ।। ४.९ ।।

भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किंनरीकिंपुरुषाविवोभौ ।
चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यं इवाक्षिपन्तौ ।। ४.१० ।।

अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तद्द्वन्द्वं अन्योन्यं अरीरमच्च ।
क्लमान्तरेऽन्योन्यविनोदनेन सलीलं अन्योन्यं अमीमदच्च ।। ४.११ ।।

विभूषयां आस ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्थं ।
स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानां अपि भुषणं सा ।। ४.१२ ।।

दत्त्वाथ सा दर्पणं अस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावदेनं ।
विशेषकं यावदहं कर्ॐईत्युवाच कान्तं स च तं बभार ।। ४.१३ ।।

भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकङ्सापि चकार तादृक् ।
निश्वासवातेन च दर्पञस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ।। ४.१४ ।।

सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठ्येन चान्तर्मनसा जहास ।
भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भृकुटिं चकार ।। ४.१५ ।।

चिक्षेप कर्णोत्पलं अस्य चांसे करेञ सव्येन मदालसेन ।
पत्त्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्त्रेऽस्य तां एव विनिर्दुधाव ।। ४.१६ ।।

ततश्चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोधासितराङ्गुलिभ्यां ।
पध्यां प्रियाया नलिनोपमाभ्यां मूर्ध्ना भयान्नाम ननाम नदः ।। ४.१७ ।।

स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना ततः प्रियायाः प्रियकृद्बभासे ।
सुवर्णवेद्यां अनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ।। ४.१८ ।।

सा तं स्तनोद्वर्तितहारष्टिरुत्थापयां आस निपीड्य दोर्भ्यां ।
कथं कृतोऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन ।। ४.१९ ।।

पत्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्त्रं अवेक्षमाणा ।
तमालपत्त्रार्द्रतले कपोले समापयामास विशेषकं तत् ।। ४.२० ।।

तस्या मुखङ्तत्सतमालपत्त्रङ्ताम्राधरौष्ठं चिकुरायताक्षं ।
रक्ताधिकाग्रं पतितद्विरेफङ्सशैवलङ्पद्मं इवाबभासे ।। ४.२१ ।।

नन्दस्ततो दर्पणं आदरेण बिभ्रत्तदामण्डनसाक्षिभूतं ।
विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत्प्रियाया वदनं ददर्श ।। ४.२२ ।।

तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टं इवारविन्दं ।
नन्दः प्रियाया मुखं ईक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव ।। ४.२३ ।।

विमानकल्पे स विमानगर्भे ततस्तथा चैव नन्दन नन्दः ।
तथागतश्चागतभैक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेष वेश्म ।। ४.२४ ।।

अवाङ्मुखो निष्प्रणयश्च तस्थौ भ्रातु गृहेऽन्यस्य गृहे यथैव ।
तस्मादथो प्रेष्यजनप्रमादाद्भिक्षां अलब्धैव पुनर्जगाम ।। ४.२५ ।।

का चित्पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासोऽङ्गना का चिदवासयच्च ।
अयोजयत्स्नानविधिं तथान्या जग्रन्थुरन्याः सुरभीः स्रजश्च ।। ४.२६ ।।

तस्मिन्गृहे भर्तुरतश्चरन्त्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगं ।
काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतङ्मनीषा ।। ४.२७ ।।

का चित्स्थिता तत्र तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः ।
विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तं अर्कं ।। ४.२८ ।।

सा गौरवं तत्र विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्यार्हतयार्हतश्च ।
नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे ।। ४.२९ ।।

अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुर्गृहं नो भगवान्प्रविष्टः ।
भिक्षां अलब्ध्वा गिरं आसनं वा सून्यादरण्यादिव याति भूयः ।। ४.३० ।।

श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनःप्रयाणं ।
चचाल चित्राभरणाम्बरस्रक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन ।। ४.३१ ।।

कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे ।
कर्तुं गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मां अभ्यनुज्ञातुं इहार्हसीति ।। ४.३२ ।।

सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव ।
ददर्श चाशुप्लुतलोलनेत्रा दीर्घं च निश्वस्य वचोऽभ्युवाच ।। ४.३३ ।।

नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थं अर्हामि कर्तुं तव धर्मपीडां ।
गच्छार्यपुत्रैहि च शीघ्रं एव विशेषको यावदयङ्न शुष्कः ।। ४.३४ ।।

सचेद्भवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्दं महान्तं त्वयि पातयेयं ।
मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयं ।। ४.३५ ।।

अथाप्यनाश्यानविशेषकायां मय्येष्यसि त्वं त्वरितं ततस्त्वां ।
निपीडयिष्यामि भुजद्वयेन निर्भूषञेनार्द्रविलेपनेन ।। ४.३६ ।।

इत्येवं उक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद ।
एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद्गुरुर्दूरगतो न मे सः ।। ४.३७ ।।

ततः स्तनोद्वर्तितचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन ।
विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार ।। ४.३८ ।।

सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी ।
स्थितोच्चकर्णा व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तसं मृगं भ्रान्तं मृगङ्भ्रान्तं मुखी मृगीव ।। ४.३९ ।।

दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च ।
विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ तां करीव पश्यन्स लडत्करेञुं ।। ४.४० ।।

छातोदरिं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुक्मदरीं इवाद्रेः ।
काक्षेण पश्यन्न ततर्प नन्दः पिबन्निवैकेन जलं करेण ।। ४.४१ ।।

तङ्गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भार्यानुरागः पुनराचकर्ष ।
सऽनिश्चयान्नापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरङ्गेष्विव राजहंसः ।। ४.४२ ।।

अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हर्म्यात्ततश्चावततार तूर्णं ।
श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्बे हृदये गृहीतः ।। ४.४३ ।।

स कामरागेञ निगृह्यमाणो धर्मानुरागेञ च कृष्यमाणः ।
जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्रोत इवापगायाः ।। ४.४४ ।।

ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कतं नु यातो न गुरुर्भवेदिति ।
स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियां आर्द्रविशेषकां इति ।। ४.४५ ।।

अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरेऽपि तथागताभिमानं ।
दशबलं अभितो विलम्बमानं ध्वजं अनुयान इवैन्द्रं अर्च्यमानं ।। ४.४६ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये भार्यायाचितको नाम चतुर्थः सर्गः ।

पञ्चमः सर्गः

सर्ग ५

अथावतीर्याश्वरथद्विपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धि गृहीतवेषाः ।
महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात्प्रणेमुः ।। ५.१ ।।

के चित्प्रणम्यानुययुर्म्हूर्तङ्के चित्प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः ।
के चित्स्वकेष्वावस्थेषु तस्तुः कृत्वाञ्जलीन्विक्षणतत्पराक्षाः ।। ५.२ ।।

बुद्धस्ततस्तत्र नरेन्द्रमार्ग स्रोतो महद्भक्तिमतो जनस्य ।
जगाम दुऊखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत इवापगायाः ।। ५.३ ।।

अथो महद्भिः पथि संपतद्भिः संपूज्यमानाय तथागताय ।
कर्तुं प्रञामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिम्ना ।। ५.४ ।।

स्वं चावसङ्गं पथि निर्मुमुक्षुर्भक्तिं जनस्यान्यमतेश्च रक्षन् ।
नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन्मार्गं ततोऽन्यं सुगतः प्रपेदे ।। ५.५ ।।

ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन्मार्गं अभिप्रतस्थे ।
गत्वाग्रतश्चाग्र्यतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नद्नः ।। ५.६ ।।

शनैर्व्र्जन्नेव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः ।
अधोनिबद्धाञ्जलिरूर्ध्वनेत्रः सगद्गदं वाक्यं इदं बभाषे ।। ५.७ ।।

प्रासादसंस्थो भवन्तं अन्तःप्रविष्टं अश्रौषं अनुग्रहाय ।
अतस्त्वरावानहं अभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतोऽभसूयन् ।। ५.८ ।।

तत्साधु साधुप्रिय मत्प्रियार्थं तत्रास्तु बिक्षूत्तम भैक्षकाल्सः ।
असौ हि मध्यं नभसो यियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ।। ५.९ ।।

इत्येवं उक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन ।
तादृङ्निमित्तं सुगतश्चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद ।। ५.१० ।।

ततः स कृत्वा मुनये प्रणामं गृहप्रयाणाय मतिं चकार ।
अनुग्रहार्थं सुगतस्तु तस्मै पात्रं ददौ पुष्करपत्त्रनेत्रः ।। ५.११ ।।

ततः स लोके ददतः फलार्थं पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पात्रं ।
जग्राह चापग्रहणक्षंआभ्यां पद्मोपमाभ्यां प्रयतः कराभ्यां ।। ५.१२ ।।

पराङ्मुखस्त्वन्यमनस्कं आराद्विज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थं ।
हस्तस्थपात्रोऽपि गृह यियासुः ससार मार्गान्मुनिं ईक्षमाणः ।। ५.१३ ।।

भार्यानुरागेण यदा गृहं स पात्रं गृहीत्वापि यियासुरेव ।
विमोहयां आस मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तस्य ।। ५.१४ ।।

निर्मोक्षबीजं हि ददर्श तस्य ज्ञनं मृदु क्लेशरजश्च तीव्रं ।
क्लेशानुकूलं विषयात्मकङ्च नन्दं यतस्तं मुनिराचकर्ष ।। ५.१५ ।।

संक्लेशपक्षो द्विविधश्च दृष्टस्तथा द्विकल्पो व्यवदानपक्षः ।
आत्माश्रयो हेतुबलाधिकस्य बाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य ।। ५.१६ ।।

अयत्नतो हेतुबलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव ।
यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर्विमोक्षं आप्नोति पराश्रयेण ।। ५.१७ ।।

नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतां अवाप ।
यस्मादिमं तत्र चकार यत्नं तं स्नेहपङ्कान्मुनिरुज्जिहीर्षं ।। ५.१८ ।।

नन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गुरुं अन्वगच्छत् ।
भार्यामुखं वीक्षणलोलनेत्रं विचिन्तयन्नाद्रविशेषकं तत् ।। ५.१९ ।।

ततो मुनिस्तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारं ।
निनाय भग्नप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारं ।। ५.२० ।।

दीनं महाकारुणिकस्ततस्तं दृष्ट्वा मुहूर्तं करुणायमानः ।
करेण चक्द्राङ्कतलेन मूर्ध्नि पस्पर्श चैवेदं उवाच चैनं ।। ५.२१ ।।

यावन्न हिंस्रः समुपैति कालः शमाय तावत्कुरु स्ॐय बुद्धिं ।
सर्वास्ववस्थास्विह वर्तमानः सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः ।। ५.२२ ।।

साधारणात्स्वप्ननिभादसाराल्लोलं मनः कामसुखान्नियच्छ ।
हव्यैरिवाग्नेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैर्न हि तृप्तिरस्ति ।। ५.२३ ।।

श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारसस्तृप्तिर्रसेभ्यः ।
प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्यो विद्यारतिर्दुःखतत्मा रतिभ्यः ।। ५.२४ ।।

हितस्य वक्ता प्रवरः सुऋद्भ्यो धर्माय खेदो गुणवान्श्रमेभ्यः ।
ज्ञानाय कृत्यं परमं क्रियाभ्यः किं इन्द्रियाणां उपगम्य दास्यं ।। ५.२५ ।।

तन्निश्चितं भीक्लमशुग्वियुक्तं परेष्वनायत्तं अहार्यं अन्यैः ।
नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किं इन्द्रियार्थार्थं अनर्थं ऊढ्वा ।। ५.२६ ।।

जरासमा नास्त्यमृजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः ।
मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यां एतत्त्रयं खल्ववशेन सेव्यं ।। ५.२७ ।।

स्नेहेन कश्चिन्न समोऽस्ति पाशः स्रोतो न तृणासमं अस्ति हारि ।
रागाग्निना नास्ति समस्तथाग्निस्तच्चेत्त्रयं नास्ति सुखं च तेऽस्ति ।। ५.२८ ।।

अवश्यभावि प्रियविप्रयोगस्तस्माच्च शोको नियतं विषेव्यः ।
शोकेन चोन्मादं उपेयिवांसो राजर्षयोऽन्येऽप्यवशा विचेलुः ।। ५.२९ ।।

प्रज्ञामयं वर्म बधान तस्मान्नो क्षान्तिनिघ्नस्य हि शोकबाणाः ।
महच्च दग्धुं भवकक्षजालं संधुक्षयाल्पाग्निं इवात्मतेजः ।। ५.३० ।।

यथौषधैर्हस्तगतैः सविद्यो न दश्यते कश्चन पन्नगेन ।
तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजङ्गमेन ।। ५.३१ ।।

आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न त्रासं आगच्छति मृत्युकाले ।
आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीषया शूर इवाहवस्थः ।। ५.३२ ।।

इत्येवं उक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन ।
धृष्टं गिरान्तर्हृदयेन सीदंस्तथेति नन्दः सुगतं बभाषे ।। ५.३३ ।।

अथ प्रमादाच्च तं उज्जिहीर्षन्मत्वागमस्यैव च पात्रभूतं ।
प्रव्राजयानन्द शमाय नन्दं इत्यब्रवीन्मैत्रमना महर्षिः ।। ५.३४ ।।

नन्दं ततोऽन्तर्मनसा रुदन्तं एहीति वैदेहमुनिर्जगाद ।
शनैस्ततस्तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्यहं इत्युवाच ।। ५.३५ ।।

श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितं तद्बुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस ।
संश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावं महामुनिर्नन्दं उवाच भूयः ।। ५.३६ ।।

मय्यग्रजे प्रव्रजितेऽजितात्मन्भ्रात्षृवनुप्रव्रजितेषु चास्मान् ।
ज्ञातींश्तस्मादपि तस्य भावं महामुनिर्नन्दं उवाच भूयः ।। ५.३७ ।।

राजर्षयस्ते विदिता न नूनं वनानि ये शिश्रियिरे हसन्तः ।
निष्ठीव्य कामानुपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः ।। ५.३८ ।।

भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान्निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म ।
नैवास्ति मोक्तुं मैत्रालयं ते देशं मुमूर्षोरिव सोपसर्गं ।। ५.३९ ।।

संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा ।
आरोप्यमाणस्य तं एव मार्गं भ्रष्टस्य सार्थादिव सार्थिकस्य ।। ५.४० ।।

यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयित मोहान्न ततो व्यपेयात् ।
कालाग्निना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत्प्रमत्तः ।। ५.४१ ।।

प्रञीयमानश्च यथा वधाय मत्तो हसेच्च प्रलपेच्च वध्यः ।
मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन्विपरीतचेताः ।। ५.४२ ।।

यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्बिनश्च विहाय बधूंश्च परिग्रहांश्च ।
ययुश्च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेष्वनित्येष्व्कुतोऽनुरोधः ।। ५.४३ ।।

किं चिन्न पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन्न दुःखं ।
तस्मात्क्व चिन्न क्षमते प्रस्क्तिर्यदि क्षमस्तद्विगमान्न शोकः ।। ५.४४ ।।

तत्स्ॐय लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्रं इवेन्द्रजालं ।
प्रियाभिधान्तं तय्ज मोहजालं छेत्तुं मतिस्ते यदि दुःखजालं ।। ५.४५ ।।

वरं हितोदर्कं अनिष्टं अन्नं न स्वादु यत्स्यादहितानुबद्धं ।
यस्मादहं त्वा विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्त्मनि विप्रियेऽपि ।। ५.४६ ।।

बालस्य धार्त्री विनिगृह्य लोष्टं यथोद्धरत्यास्यपुटप्रविष्टं ।
तथोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तत्त्वां अवोचं परुषं हिताय ।। ५.४७ ।।

अनिष्टं अप्यौषधं आतुराय ददाति वैद्यश्च यथा निगृह्य ।
तद्वन्मयोक्तं प्रतिकूलं एतत्तुभ्यं हितोदर्कं अनुग्रहाय ।। ५.४८ ।।

तद्यावदेव क्षञसंनिपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव ।
यावद्वयो योगविधौ समर्थं बुद्धिं कुरु श्रेयसि तावदेव ।। ५.४९ ।।

इत्येवं उक्तः स विनायकेन हितैषिना कारुणिकेन नन्दः ।
कर्तास्मि सर्वं भगवन्वचस्ते तथा यथाज्ञापय्सीत्युवाच ।। ५.५० ।।

आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तं निनाय संश्लिष्य विचेष्टमानं ।
व्ययोजयच्चास्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्त्रनिभस्य मूर्ध्नः ।। ५.५१ ।।

अथो नतं तस्य मुखं सबाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु ।
वक्राग्रनालं नलिनं तडागे वर्षोदकलिन्नं इवाबभासे ।। ५.५२ ।।

नन्दस्ततस्तरुकषायविरक्तवासाश्चिन्तावशो नवगृहित इव द्विपेन्द्रः ।
पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षपान्ते बालात्पेन परिषिक्त इवाबभासे ।। ५.५३ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दप्रव्राजनो नाम पञ्चमः सर्गः ।

षष्ठः सर्गः

सर्ग ६

ततो हृते भर्तरि गौरवेण प्रीतौ हृतायां अरतौ कृतायां ।
तत्रैव हर्म्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे ।। ६.१ ।।

सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षं आक्रम्य पयोधराभ्यां ।
द्वारोन्मुखी चलयोक्त्रका ललम्बे मुखेन तिर्यङ्नतकुण्डलेन ।। ६.२ ।।

विलम्भऽरा चलयोक्त्रका सा तस्माद्विमानाद्विनता चकाशे ।
तपःक्सयादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात्प्रियं ईक्षमाणा ।। ६.३ ।।

सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निश्वासनीष्पीतविशेषकेण ।
चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ बर्तारं अन्यत्र विशङ्कमाना ।। ६.४ ।।

ततश्चिरस्थानपर्श्रमेञ स्थितैव पर्यङ्कतले पपात ।
तिर्यक्च शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकैकार्थविलम्बपादा ।। ६.५ ।।

अथात्र का चित्प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुं अनीप्समाना ।
प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्भ्यां सहसा रुदन्ती ।। ६.६ ।।

तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुतैव तूर्णं पुनरुत्पपात ।
प्रीत्या प्रसक्तैव च संजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ।। ६.७ ।।

सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान्पारावतान्नूपुरनिस्वनेन ।
सोपानकुक्षिङ्प्रससार हर्षाद्भ्रष्टं दुकूलान्तं अचिन्तयन्ती ।। ६.८ ।।

तां अङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे ।
विवर्णवक्त्रा न रराज चाशु विवर्णचन्द्रेव हिमागमे द्यौः ।। ६.९ ।।

सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना ।
कृत्वा करे वक्त्रं उपोपविष्टा चिन्तानदीं शोकजलां ततार ।। ६.१० ।।

तस्या मुखं पद्मसपत्नभूतं पाणौ स्थितङ्पल्लवरागताम्रे ।
छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य बभौ नतं पद्मं इवोपरिष्टात् ।। ६.११ ।।

सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य तत्तद्दृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ ।
धर्माश्रिते तत्त्वं अविन्दमाना संकल्प्य तत्तद्विललाप तत्तत् ।। ६.१२ ।।

एष्याम्यनाश्यानविशेषकायां त्वयीति कृत्वा मयि तां प्रतिज्ञां ।
कस्मान्नु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोऽद्य प्रिय मे वितथप्रतिज्ञः ।। ६.१३ ।।

आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मन्नित्यभीरोरतिदक्षिणस्य ।
कुतो विकारोऽयं अभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ।। ६.१४ ।।

रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्तं ।
तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान्मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् ।। ६.१५ ।।

रूपेण भावेन च मद्विशिष्ता प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या ।
तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सतीं मां अगमद्विहाय ।। ६.१६ ।।

भक्तिं स बुद्धं प्रति यां अवोचत्तस्य प्रयातुं मयि सोपदेशः ।
मुनौ प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोग्रादनृताद्बिभीयात् ।। ६.१७ ।।

लेकार्थं आदर्शनं अन्यचित्तो विभूषयन्त्य मम धारयित्वा ।
बिभर्ति सोऽन्यस्य जनस्य तङ्चेन्नमोऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय ।। ६.१८ ।।

नेच्छन्ति याः शोकं अवाप्तुं एवं श्रद्धातुं अर्हन्ति न ता नराणां ।
क्व चानुवृत्तिर्मयि सास्य पूर्वं त्यागः क्व चायं जनवत्क्षणेन ।। ६.१९ ।।

इत्येवमादि प्रियविप्रकुता प्रियेऽन्यदाशङ्क्य च सा जगाद ।
संभ्रान्तं आरुह्य च तद्विमानं तां स्त्री सबाष्पा गिरं इत्युवाच ।। ६.२० ।।

युवापि तावत्प्रियदर्शनोऽपि सौभाग्यभाग्व्याभिजनान्वितोऽपि ।
यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरत्कदा चित्तं अन्यथा यास्यतिकातरासि ।। ६.२१ ।।

मा स्वामिनं स्वामिनि दोषतो गाः प्रियं प्रियार्हं प्रियकारिणं तं ।
न स त्वदन्यां प्रमदां अवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ।। ६.२२ ।।

स तु त्वदर्थं गृहवासं ईप्सन्जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः ।
भ्रात्रा किलार्येण तथागतेन प्रव्राजितो नेत्रजलार्द्रवक्त्रः ।। ६.२३ ।।

श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात ।
प्रगृह्य बाहू विरुराव चोच्चैर्हृदीव दिग्धाभिहता करेणुः ।। ६.२४ ।।

सा र्दोअनारोषितरक्तदृष्टिः संतापसंक्षोभितगात्रयष्टिः ।
पपात शीर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्टिः ।। ६.२५ ।।

सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षी ।
पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रगिवातपेन ।। ६.२६ ।।

संचिन्त्य संचिन्त्य गुणांश्च भर्तुर्दीर्घं निशशवास तताम चैव ।
विभूषश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे च विनिर्दुधाव ।। ६.२७ ।।

न भुषणार्थो मम संप्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि ।
निर्भुषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लतेव ।। ६.२८ ।।

धृतः प्रियेणायं अभून्ममेति रुक्मत्सरुं दर्पणं आलिलिङ्गे ।
यत्नाच्च विन्यस्ततमालपत्त्रौ रुष्टेव धृष्टं प्रममार्ज गण्डौ ।। ६.२९ ।।

सा चक्रवाक्वीक भृशं चुकूज श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका ।
विस्पर्धमानेव विमानसंस्तहिः पारावतैः कूजनलोकण्ठैः ।। ६.३० ।।

विचित्रमृद्वास्तरणेऽपि सुप्ता वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डितेऽपि ।
रुक्माङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ।। ६.३१ ।।

संदृष्य भर्तुश्च विभूषञानि वासांसि वीणाप्रभृतिंश्च लीलाः ।
तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद ।। ६.३२ ।।

सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वज्राग्निसंभिन्नदरीगुहेव ।
शोकाग्निनान्तर्धृदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव ।। ६.३३ ।।

रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ ।
चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्त्रं विचकर्ष वस्त्रं ।। ६.३४ ।।

तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः ।
अन्तर्गृहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किंनर्य इवाद्रिपृष्ठं ।। ६.३५ ।।

बाष्पेण ताः क्लिन्नविषण्णवक्त्रा वर्षेण पद्मिन्य इवार्द्रपद्माः ।
स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे तां अनु दह्यमानाः ।। ६.३६ ।।

ताभिर्वृता हर्म्यतलेऽङ्गनाभिश्चिन्तातनुः सा सुतनुर्बभासे ।
शतह्रदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरद्भ्रमध्ये ।। ६.३७ ।।

या तत्र तासां वचसोपपन्ना मान्या च तस्या वयसाधिका च ।
सा पृष्ठतस्तां तु समालिलिङ्गे प्रमृह्य चाश्रूणि वचांस्युवाच ।। ६.३८ ।।

राजर्षिवध्वास्तव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु शोकः ।
इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकाङ्क्षितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ।। ६.३९ ।।

प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते ।
तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदास्रितानां ।। ६.४० ।।

यद्यन्यया रूपगुणाधिकत्वाद्भर्ता हृतस्ते कुरु बाष्पमोक्षं ।
मनस्विनी रूपवती गुणाध्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् ।। ६.४१ ।।

अथापि किं चिद्व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भूत्सदृशोऽत्र बाष्पः ।
अतो विशिष्टं न हि दुःखं अस्ति कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः ।। ६.४२ ।।

अथ त्विदानीं लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यस्नान्यदृष्त्वा ।
वीतस्पृहो धर्मं अनुप्रपन्नः किं विक्लवे रोदिषि हर्षकाले ।। ६.४३ ।।

इत्येवं उक्तापि बहुप्रकारं स्नेहात्तया नैव धृतिं चकार ।
अथापरा तां मनसोऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयादुवाच ।। ६.४४ ।।

ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रं एव ।
त्वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सत्त्वाष्रयश्चेतनयेव हीनः ।। ६.४५ ।।

अङ्केऽपि लक्ष्म्या न स निर्वृतः स्यात्त्वं तस्य पार्श्वे यदि तत्र न स्याः ।
आपत्सु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखं ।। ६.४६ ।।

त्वं निर्वृतिं गच्छ नियच्छ बाष्पं तप्ताश्रुमोक्षात्परिरक्ष चक्षुः ।
यस्तस्य भावस्त्वयि यश्च रागो न रंस्यते त्वद्विरहात्स धर्मे ।। ६.४७ ।।

स्यादत्र नासौ कुलसत्त्वगोयात्काषायं आदाय विहास्यतीति ।
अनात्मनादाय गृहोन्मुखस्य पुनर्विमोक्तुं क इवास्ति दोषः ।। ६.४८ ।।

इत्य्युवतिजनेन सान्त्व्यमाना हृतहृदया रमणेन सुन्दरी सा ।
द्रमिडं अभिमुखी पुरेव रम्भा क्षितिं अगमत्परिवारिताप्सरोभिः ।। ६.४९ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये भार्याविलापो नाम षष्टः सर्गह् ।।

सप्तमः सर्गः

सर्ग ७

लिङ्गं ततः शास्तृविधिप्रदिष्टं गात्रेण बिभ्रन्न तु चेतसा तत् ।
भार्यागतैरेव मनोवितकैर्जेह्रीयमाणो न ननन्द नन्दः ।। ७.१ ।।

स पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकेतोः ।
यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम ।। ७.२ ।।

स्थितः स दीनः सहकारवीथ्यां आलीनसंमूर्छितषत्पदायां ।
भृशं जजृम्भे युगदीर्घबाहुर्ध्यात्वा प्रियां चापं इवाचकर्ष ।। ७.३ ।।

स पितक्षोदं इव प्रतीच्छन्चूतद्रुम्भेयस्तनुपुष्पवर्षं ।
दीर्घं निशश्वास विचिन्त्य भार्यां नवग्रहो नाग इवावरुद्धः ।। ७.४ ।।

शोकस्य हर्ता शरणागतानां शोकस्य कर्ता प्रतिगर्वितानां ।
अशोकं आलम्ब्य स जातशोकः प्रियां प्रियाशोकवनां शुशोच ।। ७.५ ।।

प्रियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियण्गुं निशाम्य भीतां इव निष्पतन्तिं ।
सस्मार तां अश्रुमुखीं सबाष्पः प्रियां प्रियङ्गुप्रसवावदातां ।। ७.६ ।।

पुष्पावनद्धे तिलकद्रुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टां ।
संकल्पयां आस शिखां प्रियायाः शुक्लांशुकेऽट्टालं अपास्रितायाः ।। ७.७ ।।

लतां प्रफुल्लां अतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्वे परिरभ्य जातां ।
निशाम्य चिन्तां अगमत्तदैवं श्लिष्टाभवन्मां अपि सुन्दरीति ।। ७.८ ।।

पुष्पोत्कराला अपि नागवृक्षा दान्तैः समुद्गैरिव हेमगर्भैः ।
कान्तारवृक्षा इव दुःखितस्य न चक्षुराचिक्षिपुरस्य तत्र ।। ७.९ ।।

गन्धं वसन्तोऽपि च गन्धपर्णा गन्धर्ववेष्या इव गन्धपूर्णाः ।
तस्यान्यचित्तस्य शुगात्मकस्य घ्राणं न जह्रुर्हृदयं प्रतेपुः ।। ७.१० ।।

संरक्तकण्ठैश्च विनीलकण्ठैस्तुष्टैः प्रहृष्टैरपि चान्यपुष्टैः ।
लेलिह्यमानैश्च मधु द्विरेपैः स्वनद्वनं तस्य मनो नुनोद ।। ७.११ ।।

स तत्र भार्यारणिसंभवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन ।
कामाग्निनान्तर्हृदि दह्यमानो विहाय धैर्यं विललाप तत्तत् ।। ७.१२ ।।

अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वते च ।
त्यक्त्वा प्रियां अश्रुमुखीं तपो ये चेरुश्चरिष्यन्ति चरन्ति चैव ।। ७.१३ ।।

तावद्दृढं बन्धनं अस्ति लोके न दारवं तान्तवं आयसं वा ।
यावद्दृढं बन्धनं एतदेव मुखं चल्श्क्षं ललितं च वाक्यं ।। ७.१४ ।।

छित्त्वा च भित्त्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच्चैव सुहृद्बलाच्च ।
ज्ञानाच्च रौक्ष्याच्च विना विमोक्तुं न शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः ।। ७.१५ ।।

ज्ञानं न मे तच्च शमाय यत्स्यान्न चास्ति रौक्ष्यं करुणात्मकोऽस्मि ।
कामात्मकश्चास्मि गुरुश्च बुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि ।। ७.१६ ।।

अहं गृहीत्वापि हि भिक्षुलिङ्गं भ्रात्éषिणा द्विर्गुरुणानुशिष्टः ।
सर्वास्ववस्थासु लभे न शान्तिं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः ।। ७.१७ ।।

अद्यापि तन्मे हृदि वर्तते च यद्दर्पणे व्याकुलिते मया सा ।
कृतानृतक्रोधकं अब्रवीन्मां कथं कृतोऽसीति शठं हसन्ती ।। ७.१८ ।।

यथैष्यनाश्यानविशेषकायां मयीति यन्मां अवदच्च साश्रु ।
पारिप्लवाक्षेण मुखेन बाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो रुणद्धि ।। ७.१९ ।।

बद्ध्वासनं पर्वतनिर्झरस्थः स्वस्थो यथा ध्यायति भिक्षुरेषः ।
सक्तः क्व चिन्नाहं इवैष नूनं शान्तस्तथा तृप्त इवोपविष्टः ।। ७.२० ।।

पुंस्कोकिलानां अविचिन्त्य घोषं वसन्तलक्ष्म्यां अविचार्य चक्षुः ।
शास्त्रं यथाभ्यस्यति चैष युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः ।। ७.२१ ।।

अस्मै नमोऽस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय ।
शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानसाय चङ्क्रम्यमाणाय निरुत्सुकाय ।। ७.२२ ।।

निरीक्षमाणाय जलं सपद्मं वनं च फुल्लं परपुष्टजुष्टं ।
कस्यास्ति धैर्यं नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते ।। ७.२३ ।।

भावेन गर्वेण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः ।
जह्रुः स्त्रियो देवनृपर्षिसंघान्कस्माद्धि नास्मद्विधं आषिपेयुः ।। ७.२४ ।।

कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मघवानहल्यां ।
सत्त्वेन सर्गेञ च तेन हीनः स्त्रीनिर्जितः किं बत मानुषोऽहं ।। ७.२५ ।।

सूर्यः सरण्यूं प्रति जातरागस्तत्प्रीतये तष्ट इति श्रुतं नः ।
यां अश्वभूतोऽश्ववधुं समेत्य यतोऽश्विनौ तौ जनयां बभूव ।। ७.२६ ।।

स्त्रीकारणं वैरविषक्तबुद्ध्योर्वैवस्वताग्न्योश्चलितात्मधृत्योः ।
बहूनि वर्षाणि बभूव युद्धं कः स्त्रीनिमित्तं न चलेदिहान्यः ।। ७.२७ ।।

भेजे श्वपाकीं मुनिरक्षमालां कामाद्वैष्ठश्च स सद्वरिष्टः ।
यस्यां विवस्वानिव भूजलादः सुतः प्रसूतोऽस्य कपिञ्जलादः ।। ७.२८ ।।

पराशः शापशरस्तहर्षिः कालीं सिषेवे झषगर्भयोनिं ।
सुतोऽस्य यस्यां सुषुवे महात्मा द्वैपायनो वेदविभागकर्ता ।। ७.२९ ।।

द्वैपायनो धर्मपरायञश्च रेमे समं काशिषु वेश्यवध्व ।
यया हतोऽभूच्चलनूपुरेञ पादेन विद्युल्लतयेव मेघः ।। ७.३० ।।

तथाञ्गिरा रागपरीतचेताः सरस्वतीं ब्रह्मसुतः सिषेवे ।
सारस्वतो यत्र सुतोऽस्य जज्ञे नष्टस्य वेदस्य पुनःप्रवक्ता ।। ७.३१ ।।

तथा नृपर्षेर्दिलिपस्य यज्ञे स्वर्गस्त्रियां काश्यप आगतास्थः ।
स्रुचं गृहीत्वा स्रवदात्मतेजश्चिक्षेप वह्नावसितो यतोऽभूत् ।। ७.३२ ।।

तथाङ्गदोऽन्तं तपसोऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनां अगच्छत् ।
धीमत्तरं यत्र रहीतरं स सारङ्गजुष्टं जनयां बभूव ।। ७.३३ ।।

निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वनेऽपि शान्तेऽपि च वर्तमानः ।
चचाल धैर्यान्मुनिरृष्यषृङ्गः शैलो महीकम्प इवोच्चशृङ्गः ।। ७.३४ ।।

ब्रह्मर्षिभावार्थं अपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्वनास्थः ।
स गाधिजश्चापहृतो घृताच्या समा दशैकं दिवसं विवेद ।। ७.३५ ।।

तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भां प्रति स्तुःइलशिरा मुमूर्छ ।
यः कामरोषात्मतयानपेक्षः शशाप तां अप्रतिगृह्यमाणः ।। ७.३६ ।।

प्रमद्वरायां च रुरुः प्रियायां भुजङ्गमेनापहृतेन्द्रियायां ।
संदृश्य संदृश्य जघान सर्पान्प्रियं न रोषेण तपो ररक्ष ।। ७.३७ ।।

नप्ता शशाङ्कस्य यशोगुणाङ्को बुधस्य सूनुर्विभुधप्रभावः ।
तथोर्वशीं अप्सरसं विचिन्त्य राजर्षिरुन्मादं अगच्छदैडः ।। ७.३८ ।।

रक्तो गिरेर्मूर्धनि मेनकायां कामात्मकत्वाच्च स ताल्जङ्घः ।
पादेन विश्वावसुना सरोषं वज्रेण हिन्ताल इवाभिजघ्ने ।। ७.३९ ।।

नाशं गतायां परमाङ्गनायां गङ्गाजलेऽनङ्गपरीतचेताः ।
जह्नुश्च गङ्गां नृपतिर्भुजाभ्यां रुरोध मैनाक इवाचलेन्द्रः ।। ७.४० ।।

नृपश्च गङ्गाविरहाज्जुघूर्ण गङ्गाम्भसा साल इवात्तमूलः ।
कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः श्रीमत्तनुः शन्तनुरस्वतन्त्रः ।। ७.४१ ।।

हृतां च सौनन्दकिनानुशोचन्प्राप्तां इन्वोर्वीं स्त्रियं उर्वशीं तां ।
सद्वृत्तवर्मा किल स्ॐअवर्मा बभ्राम चित्तोधवभिन्नवर्मा ।। ७.४२ ।।

भार्यां मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः ।
बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर्देव इवात्तसेनः ।। ७.४३ ।।

स्वर्गं गते भर्तरि शन्तनौ च कालीं जिहिर्षन्जनमेजयः सः ।
अवाप भीष्मात्समवेत्य मृत्युं न तद्गतं मन्म्हथं उत्ससर्जे ।। ७.४४ ।।

शप्तश्च पाण्डुर्मदनेन नूनं स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः ।
जगाम माद्रीं न महर्षिशापादसेव्यसेवी विममर्श मृत्युं ।। ७.४५ ।।

एवंविधा देवनृपर्षिसङ्घः स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः ।
धिया च सारेण च दुर्बलः सन्प्रियां अपश्यन्किमु विक्लवोऽहं ।। ७.४६ ।।

यास्यामि तस्माद्गृहं एव भूयः कामं करिष्ये विधिवत्सकामं ।
न ह्यन्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्गं क्षमं धर्मपथाच्च्युतस्य ।। ७.४७ ।।

पाणौ कपालं अवधाय विधाय मौण्ड्यं मान निधाय विकृतं परिधाय वासः ।
यस्योयोद्धवो न धृतिरस्ति न शान्ति अस्ति चित्रप्रदीप इव सोऽस्ति च नास्ति चैव ।। ७.४८ ।।

यो निःसृतश्च न च निःसृतकामरागः काषायं उद्वहति यो न च निष्कसायः ।
पात्रं बिभर्ति च गुणैर्न च पात्रभूतो किङ्गं वहन्नपि स नैव गृही न भिक्षुः ।। ७.४९ ।।

न न्याय्यं अन्वयवतः परिगृह्य लिङ्गं भूयो विमोक्तुं इति योऽपि हि मे विचारः ।
सोऽपि प्रणश्यति विचिन्त्य नृपप्रवीरांस्तान्ये तपोवनं अपास्य गृहाण्यतीयुः ।। ७.५० ।।

शाल्वाधिपो हि ससुतोऽपि तथाम्बरीषो रामोऽन्ध्व एव स च सांकृतिरन्तिदेवः ।
चीराण्यपास्य दधिरे पुनरंशुकानि छित्त्वा जटाष्च कुटिला मुकुटानि बभ्रुः ।। ७.५१ ।।

तस्माद्भिक्षार्थं मम गुरुरितो यावदेव प्रयातस्त्यक्त्वा काषायं गृहं अहं इतस्तावदेव प्रयास्ये ।
पूज्यं लिङ्गं हि स्कलितमनसो बिभ्रतः क्लिष्टबुद्धेर्नामुत्रार्थः स्यादुपहतमतेर्नाप्ययं जीवलोकः ।। ७.५२ ।।

Sऔन्दरनन्द महाकाव्ये नन्दिव्लापो नाम सप्तमः सर्गः ।

अष्टमः सर्गः

सर्ग ८

अथ नन्दं अधीरलोचनं गृहयानोत्सुकं उत्सुकोतुस्कं ।
अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमणः कश्चिदुवाच मैत्रया ।। ८.१ ।।

किं इदं मुखं अश्रुदुरिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः ।
धृतिं एहि नियच्छ विक्रियां न हि बाष्पश्च शमश्च शोभते ।। ८.२ ।।

द्विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च ।
श्रुतविध्युपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकित्सकाः ।। ८.३ ।।

तदियं यदि कायिकी रुजा भिषजे तूर्णं अनूनं उच्यतां ।
विनिगुह्य हि रोगं आतुरो नचिरात्तीव्रं अनर्थं ऋच्छति ।। ८.४ ।।

अथ दुःखं इदं मन्ॐअयं वद वक्ष्यामि यदत्र भेषजं ।
मनसो हि रजस्तमस्विनो भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ।। ८.५ ।।

निखिलेन च सत्यं उच्यतां यदि वाच्यं मयि स्ॐय मन्यस्ते ।
गतयो विविधा हि चेतसां बहुगुह्यानि मदाकुलानि च ।। ८.६ ।।

इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवक्षुरात्मनः ।
अवलम्ब्य करे करेण तं प्रविवक्षुरात्मनः ।। ८.७ ।।

अथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोद्गारिणि तौ निषेदतुः ।
मृदुभिर्मृदुमारुतेरितैरुपगूधाविव बालपल्लवैः ।। ८.८ ।।

स जगाद ततश्चिकीषितं घननिश्वासगृहीतं अन्तरा ।
श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचं ।। ८.९ ।।

सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः ।
अधृतौ यदियं हितैषिता मयि ते स्यात्करुणात्मनः सतः ।। ८.१० ।।

अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि ।
न हि भावं इमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेऽप्यसाधवे ।। ८.११ ।।

तदिदं शृणु मे समासतो न रमे धरविधावृते प्रियां ।
गिरिसानुषु कामिनीं ऋते कृतरेता इव किंनरश्चरन् ।। ८.१२ ।।

वनवाससुखात्पराङ्मुखः प्रयियासा गृहं एव येन मे ।
न हि शर्म लभे तया विना नृपतिर्हीन इवोत्तमश्रिया ।। ८.१३ ।।

अथ तस्य निशम्य तद्वचः प्रियभार्याभिमुखस्य शोचतः ।
श्रमणः स शिरः प्रकम्पयन्निजगादात्मगतं शनैरिदं ।। ८.१४ ।।

कृपणं बत यूथलालसो महतो व्याधभयाद्विनिःसृतः ।
प्रविविक्षति वागुरां मृगश्चपलो गीतरवेण वञ्चितः ।। ८.१५ ।।

विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः ।
विचरन्फलपुष्पवद्वनं प्रविविक्षुः स्वयं एव पञ्जरं ।। ८.१६ ।।

कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपङ्काद्विषमान्नदीतलात् ।
जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं ग्राहवती तितीर्षति ।। ८.१७ ।।

शरणे सभुजङ्गमे स्वपन्प्रतिबुद्धेन परेञ बोधितः ।
तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयं उग्रं भुजगं जिघृक्षति ।। ८.१८ ।।

महता खलु जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनद्रुमात् ।
पुनरिच्छति नीडतृष्णया पतितुं तत्र गतव्यथो द्विजः ।। ८.१९ ।।

अवशः खलु काममूर्छया प्रियया श्येनभयाद्विनाकृतः ।
न धृतिं समुपैति न ह्रियं करुणं जीवति जीवजीवकः ।। ८.२० ।।

अकृतात्मतया तृषान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः ।
अशनं खलु वान्तं आत्मना कृपञः श्वा पुनरत्तुं इच्छति ।। ८.२१ ।।

इति मन्मथशोककर्षितं तं अनुध्याय मुहुर्निरीक्ष्य च ।
श्रमणः स हिताभिकाङ्क्षया गुणवद्वाक्यं उवाच विप्रियं ।। ८.२२ ।।

अविचारयतः शुभाशुभं विषयेष्वेव निविष्टचेतसः ।
उपपन्नं अलब्धचकुसुषो न रतिः श्रेयसि चेद्भवेत्तव ।। ८.२३ ।।

श्रवणे ग्रहणेऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे ।
अविषक्तमतेश्चलात्मनो न हि धर्मेऽभिरतिर्विधीयते ।। ८.२४ ।।

विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः ।
शमकर्मसु युक्तचेतसः कृतबुद्धेर्न रतिर्न विद्यते ।। ८.२५ ।।

रमते तृषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन्बालिशः ।
रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान्परिभूय विद्यया ।। ८.२६ ।।

अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः ।
सदृशी न गृहाय चेतना प्रणतिर्वायुवशाद्गिरेरिव ।। ८.२७ ।।

स्पृह्येत्परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवशां स्वतन्त्रतां ।
उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेद्दोषवते गृहाय सः ।। ८.२८ ।।

व्यसनाभिहतो यथा विशेत्पर्मुक्तः पुनरेव बन्धनं ।
समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञं मृगयेत बन्धनं ।। ८.२९ ।।

पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छेत्कलिं एव सेवितुं ।
स विहाय भजेत बालिषः कलिभूतां अजितेन्द्रियः प्रियां ।। ८.३० ।।

सविषा इव संश्रिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः ।
विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः ।। ८.३१ ।।

प्रमदाः समदा मदप्रदाः प्रमदा वीतमदा भयप्रदाः ।
इति दोषभयावहाश्च ताः कथं अर्हन्ति निषेवनं नु ताः ।। ८.३२ ।।

स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदश्चापि सुहृज्जनेन यत् ।
परदोषविक्षणाः शठास्तदनार्याः प्रचरन्ति योषितः ।। ८.३३ ।।

कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यदयुक्तं प्रचरन्ति साहसं ।
प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसास्तत्र निमित्तं अङ्गनाः ।। ८.३४ ।।

वचनेन हरनति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा ।
मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषं ।। ८.३५ ।।

प्रदहन्दहनोऽपि गृह्यते विशरीरः पवनोऽपि गृह्यते ।
कुपितो भुजगोऽपि गृह्यते प्रदानां तु मनो न गृह्यते ।। ८.३६ ।।

न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रमं ।
प्रहरन्त्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव ।। ८.३७ ।।

न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सुअहृदं क्व चित् ।
कलिता वनितैव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते ।। ८.३८ ।।

अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमं ।
प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ।। ८.३९ ।।

गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद्गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् ।
धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्त्यवज्ञया ।। ८.४० ।।

विषयाद्विषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हृतापि गौः ।
अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ।। ८.४१ ।।

प्रविशन्त्यपि हि स्त्रियश्चितां अनुभध्नन्त्यपि मुक्तजीव्ताः ।
अपि बिभ्रति नैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति साहृदं ।। ८.४२ ।।

रमयन्ति पतीन्कथं चन प्रमदा याः पतिदेवताः क्व चित् ।
चलचित्ततया सहस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वनेव ताः ।। ८.४३ ।।

श्वपचं किल सेनजित्सुता चकमे मीनरिपुं कुमुद्वती ।
मृगराजं अथो बृहद्रथा प्रमदानां अगतिर्न विद्यते ।। ८.४४ ।।

कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शम्बरः ।
मुनिरुग्रतपाश्च गौतमः समवापुर्वनितोद्धतं रजः ।। ८.४५ ।।

अकृतज्ञं अनार्यं अस्थिरं वनितानां इद ईदृशं मनः ।
कथं अर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु ।। ८.४६ ।।

अथ सूक्ष्ममति द्वयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि ।
किमु कायं असद्गृहं स्रवद्वैन्तानां अशुचिं न पश्यसि ।। ८.४७ ।।

अनुलेपनं अञ्जनं स्रजो मणिमुक्तातपनीयं अंशुकं ।
यदहन्यहनि प्रधावनैर्वसनैश्चाभरणैश्च संस्कृतं ।
अशुभं तमसावृतेक्षणः शुभतो गच्छसि नावगच्छसि ।। ८.४८ ।।

अथ वा समवैषि तत्तनूं अशुभां त्वं न तु संविदस्ति ते ।
सुरभिं विदधासि हि क्रियां अशुचेस्तत्प्रभवस्य शान्तये ।। ८.४९ ।।

मलपञ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तर्ॐअभिः ।
यदि साधु किं अत्र योषितां सहजं तासु विचीयतां शुचि ।। ८.५० ।।

मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तर्ॐअभिः ।
यदि सा तव सुन्दरी भवेन्नियतं तेऽद्य न सुन्दरी भवेत् ।। ८.५१ ।।

स्रवतीं अशुचिं स्पृशेच्च कः सघुणो जर्जरभाण्डवत्स्त्रियं ।
यदि केवलया त्वचावृता न भवेन्मक्षिकपत्त्रमात्रया ।। ८.५२ ।।

त्वचवेष्ठितं अस्तिपञ्जरं यदि कायं समवैषि योषितां ।
मदनेन च कृष्यसे बलादघृणः कायं सम्वैषि योषितां ।। ८.५३ ।।

शुभतां अशुभेषु कल्पयन्नखदन्तत्वचकेशर्ॐअसु ।
अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं च प्रभवं च योषितां ।। ८.५४ ।।

तदवेत्य मनःशरीरयोर्वनिता दोषवतीर्विशेषतः ।
चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसंख्यानबलेन वार्यतां ।। ८.५५ ।।

श्रुतवान्मतिमान्कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनं ।
उपगम्य यथा तथा पुनर्न हि बेह्त्तुं नियमं त्वं अर्हसि ।। ८.५६ ।।

अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानं इच्छतः ।
निधनं अपि वरं स्थिरात्मनश्च्युतविनयस्य न चैव जीवितं ।। ८.५७ ।।

बद्ध्वा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो निन्द्यो भवत्यपसृतः समराद्रथस्थः ।
भैक्षाकं अभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं निन्द्यस्तथा भवति कामर्हृतेन्द्रियाश्वः ।। ८.५८ ।।

हास्यो यथा च परमाभरणाम्बरस्रग्भैक्षं चरन्धृतधनुश्चलचित्रमौलिः ।
वैरूप्यं अभ्युपगतः परैण्डभोजी हास्यस्तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः ।। ८.५९ ।।

यथा स्वन्नं भुक्त्वा परमश्यनीयेऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनरशुचि धावेत्परिचितं ।
तथा श्रेयः शृण्वन्प्रशमसुखं आस्वाद्य गुणवद्वनं शान्तं हित्वा गृहं अभिलषेत्कामतृषितः ।। ८.६० ।।

यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः ।
यथा हन्ति व्याघ्रः शिशुरपि गृहीतो गृहगतः तथा स्त्रीसंसर्गो भुविधं अनर्थाय भवति ।। ८.६१ ।।

तद्विज्ञाय मनःशरीरनियतान्नारिषु दोषानिमान्मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च ।
दृष्ट्वा दुर्बलं आमपत्रसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन्निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिं अतुलां उत्कण्ठितुं नार्हसि ।। ८.६२ ।।

Sउन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नामाष्टमः सर्गः ।

नवमः सर्गः

सर्ग ९

अथैवं उक्तोऽपि स तेन भिषुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति ।
तथा हि तां एव तदा स चिन्तयन्न तस्य शुश्राव विसंज्ञवद्वचः ।। ९.१ ।।

यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवं वचो न गृह्नाति मुमूर्षुरातुरः ।
तथैव मत्तो बलरूपयौवनैर्हितं न जग्राध स तस्य तद्वचः ।। ९.२ ।।

न चात्र चित्रं यदि रागपाप्मना मनोऽभिभूयेत तमोवृतामनः ।
नरस्य पाप्मा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमस्तनु ।। ९.३ ।।

ततस्तथाक्षिप्तं अवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च ।
गृहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थितं शशास नन्दं श्रमणः स शन्तये ।। ९.४ ।।

बलं च रूपं च नवं च यौवनं तथावगच्छामि यथावगच्छसि ।
अहं इविदं ते त्रयं अव्यवस्तितं यथावबुद्धो न तथावबुध्यसे ।। ९.५ ।।

इदं हि रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकहवच्चलाचलं ।
न वेत्सि देहं जलफेनदुर्बलं बलस्थतां आत्मनि येन मन्यसे ।। ९.६ ।।

यदान्नपानासनयानकर्मणां असेवनादप्यतिसेवनादपि ।
शरीरं आसन्नविपत्ति दृश्यते बलेऽभिमानस्तव केन हेतुना ।। ९.७ ।।

हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिर्यदाप्यनर्थैरुपमीयते जगत् ।
जलं शुचौ मास इवार्करश्मिभिः क्षयं व्रजन्किं बलदृप्त मन्यसे ।। ९.८ ।।

त्वगस्थिमांसक्षतजात्मकं यद शरीरं आहारवशेन तिष्ठति ।
अजस्रं आर्तं सततप्रतिक्रियं बलान्वितोऽस्मीति कथं विहन्यसे ।। ९.९ ।।

यथा घटं मृन्मयं आमं आश्रितो नरस्तितीर्षेत्क्षुभितं महार्णवं ।
समुच्छ्रयं तद्वदसारं उद्वहन्बलं व्यवस्येद्विषयार्थं उद्यतः ।। ९.१० ।।

शरिरं आमादपि मृन्मयं आमं आश्रितो नरस्तितीर्षेत्क्षुभितं महार्णवं ।
चित्रं हि तिष्ठेद्विधिवद्धृतो घटादिदं नु निःसारत्मं मतं मम ।। ९.११ ।।

यदाम्बुभूवाय्वनलाश्च धातवः सदा विरुद्धा विषमा इवोरगाः ।
भवन्त्यनर्थाय शरीरं आश्रिताः कथं बलं रोगविधो व्यवस्यसि ।। ९.१२ ।।

प्रायन्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजङ्गमा न मन्त्रसाध्यास्तु भवन्ति धातवः ।
क्व चिच्च किं चिच्च दशन्ति पन्नगाः सदा च सर्वं च तुदन्ति धातवः ।। ९.१३ ।।

इदं हि शय्यासनपानभोजनैर्गुणैः शरिरं चिरं अप्यवेक्षितं ।
न मर्षयत्येकं अपि व्य्तिक्रमं यतो महाशिविषवत्प्रकुप्यति ।। ९.१४ ।।

यदा हिमार्तो ज्वलनं निषेवते हिमं निदाघाभिहतोऽभिकाङ्क्षति ।
क्षुधानिव्तोऽन्नं सलिलं तृषान्वितो बलं कुतः किं च कथं च कस्य च ।। ९.१५ ।।

तदेवं अज्ञाय शरीरं आतुरं बलान्वितोऽस्मीति न मन्तुं अर्हसि ।
असारं अस्वन्तं अनिश्चितं जगज्जगत्यनित्ये बलं अव्यवस्थितं ।। ९.१६ ।।

क्व कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः शस्रबाहोर्बलं अर्जुनस्य तत् ।
चकर्त बाहून्युधि यस्य भार्गवो महान्ति शृङ्गाण्यशनिर्गिरेरिव ।। ९.१७ ।।

क्व तद्बलं कंसविकर्षिणो हरेस्तुरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः ।
यं एकबाणेन निजघिन्वान्जराः क्रमागता रूपं इवोत्तमं जरा ।। ९.१८ ।।

दितेः सुतस्यामररोषकारिणश्चमूरुचेर्वा नमुचेः क्व तद्बलं ।
यं आहवे क्रुद्धं इवान्तकं स्थितं जघान फेनावयवेन वासवः ।। ९.१९ ।।

बलं कुरूणां क्व च तत्तदाभवद्युधि ज्वलित्वा तरसौजसा च ये ।
समित्सम्मिधा ज्वलना इवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः ।। ९.२० ।।

अतो विदित्वा बल्वीर्यमानिनां बलान्वितानां अवमर्दितं बलं ।
जगज्जरामृत्युवशं विचारयन्बलेऽभिमानं न विधातुं अर्हसि ।। ९.२१ ।।

बलं महद्वा यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्धं सह तावदिन्द्रियैः ।
जयश्च तेऽत्रास्ति महच्च ते बलं पराजयश्चेद्वितथं च ते बलं ।। ९.२२ ।।

तथा मता वीरतरा मनीषिणो जयन्ति लोहानि षशिन्द्रियाणि ये ।। ९.२३ ।।

अहं वपुष्मानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं नैतदिदं च गृह्यतां ।
क्व तद्वपुः सा च वपुष्मती तनुर्गदस्य साम्यस्य च सारणस्य च ।। ९.२४ ।।

यथा मयूरश्चलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत्स्वभावतः ।
शरीरसंस्कारगुणादृते तथा बिभर्षि रूपं यदि रूपवानसि ।। ९.२५ ।।

यदि प्रतीपं वृणुयान्न वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः ।
मृजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर्वपुष्मन्वद कीदृशं भवेत् ।। ९.२६ ।।

नवं वयश्चात्मगतं निशाम्य यद्गृहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः ।
नियच्छ तच्छैलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्यन्विरति यौवनं ।। ९.२७ ।।

ऋतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयङ्प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः ।
गतं गतं नैव तु संनिवर्तते जलं नदीनां च नृणां च यौवनं ।। ९.२८ ।।

विवर्णितश्मश्रु वलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभ्रु निष्प्रभं ।
यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यसि ।। ९.२९ ।।

निषेव्य पानं मदनीयं उत्तमं निशाविवासेषु चिराद्विमाद्यति ।
नरस्तु मत्तो बलरूपयौवनैर्न कश्चिदप्राप्य जरां विमाद्यति ।। ९.३० ।।

यथेक्षुरत्यन्तरसप्रपीडितो भुवि प्रविद्धो दहनाय शुष्यते ।
तथा जरायन्त्रनिईडिता तनुर्निपीतसारा मरणाय तिष्ठति ।। ९.३१ ।।

यथा हि नृभ्यां करपत्त्रं ईरितं समुच्छ्रितं दारु भिनत्त्यनेकधा ।
तथोच्छ्रितां पातयति प्रजां इमां अहर्निशाभ्यां उपसंहिता जरा ।। ९.३२ ।।

स्मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतेः क्षयो वाच्छ्रुतिचक्षुषां ग्रहः ।
श्रमस्य योनिर्बल्वीर्ययोर्वधो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः ।। ९.३३ ।।

इदं विदित्वा निधनस्य दैशिकं जराभिदहानं जगतो महद्भयं ।
अहं वपुष्मान्बलवान्युवेति वा न मानं आरोढुं अनार्यं अर्हसि ।। ९.३४ ।।

अहं ममेत्येव च रक्तचेतसां शरीरसंज्ञा तव यः कलौ ग्रहः ।
तं उत्सृजैवं यदि शाम्यता भवेद्भयं ह्यहं चेति ममेति चार्छति ।। ९.३५ ।।

यदा शरीरे न वशोऽस्ति कस्य चिन्निरस्यमाने विविधैरुपप्लवैः ।
कथं क्षमं वेत्तुं अहं ममेति वा शरीरसंज्ञं गृहं आपदां इदं ।। ९.३६ ।।

सपन्नगे यः कुगृहे सदाशुचौ रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृतेऽबले ।
स दुष्टधातावशुचौ चलाचले रमेत काये विपरीत्दर्शनः ।। ९.३७ ।।

यथा प्ररोहन्ति तृणान्ययत्नतः क्षितौ प्रयत्नात्तु भव्न्ति शालयः ।
तथैव दुःखानि तृञान्ययत्नतः क्षितौ प्र्यत्नात्तु भवन्ति वा न वा ।। ९.३९ ।।

शरीरं आर्तं परिकर्षतश्चलं न चास्ति किं चित्परमार्थतः सुखं ।
सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया स्थिते च दुःखे तनुनि व्यस्वस्यति ।। ९.४० ।।

यथानपेक्ष्याग्र्यं अपीसितं सुखं प्रबाधते दुःखं उपेतं अण्वपि ।
तथानपेक्ष्यात्मनि दुःखं आगतं न विद्यते किं चन कस्य चित्सुखं ।। ९.४१ ।।

शरीरं ईदृग्भहुदुःखं अध्रुवं फलानुरोधाहथ नावगच्छसि ।
द्रवत्फलेभ्यो धृतिरश्मिभिर्मनो निगृह्यतां गौरिव शस्यलालसा ।। ९.४२ ।।

न कामभोगा हि भवन्ति तृप्तये हवींषि दीप्तस्य विभावसोरिव ।
यथा यथा कामसुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्धते ।। ९.४३ ।।

यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापनान्नैव शमं निगच्छति ।
तथेन्द्रियार्थेष्वजितेन्द्रियश्चरन्न कामभोगैरुपशान्तिं ऋच्छति ।। ९.४४ ।।

यथा हि भैषज्यसुखाभिकाङ्क्षया भजेत रोगान्न भजेत तत्क्षमं ।
तथा शरीरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाद्विषयाभिकाङ्क्षया ।। ९.४५ ।।

अनर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा ।
अनर्थमूला विषयाश्च केवला ननु प्रहेया विषमा यथारयः ।। ९.४६ ।।

इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रतां ।
परत्र चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्य चिच्छिवाः ।। ९.४७ ।।

यथोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद्वधाय किंपाकफलं न पुष्टये ।
निषेव्यमाणा विषयाश्चलात्मनो भवन्त्यनर्थाय तथा न भूतये ।। ९.४८ ।।

ततेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितं हितं ।
जुषस्व मे सज्जनसंमतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयं उद्गिरन्गिरं ।। ९.४९ ।।

इति हितं अपि बह्वपीदं उक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः ।
न धृतिं उपययौ न शर्म लेभे द्विरद इवातिमदो मदान्धचेताः ।। ९.५० ।।

नन्दस्य भावं अवगम्य ततः स भिक्षुः पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे ।
सत्त्वाशयानुशयभावपर्क्षकाय बुद्धाय तत्त्वदिउषे कथयां चकार ।। ९.५१ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः ।

दशमः सर्गः

सर्ग १०

श्रुत्वा ततः सद्व्रतं उत्सिसृक्षुं भार्यां दिदृक्षुं भवनं विविक्षुं ।
नन्दं निरानन्दं अपेतधैर्यं अभ्युज्जिहीर्षुर्मुनिराजुहाव ।। १०.१ ।।

तं प्राप्तं अप्राप्तविमोक्षमार्गं पप्रच्छ चित्तस्खलितं सुचित्तः ।
स ह्रीमते ह्रीविनतो जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय ।। १०.२ ।।

नन्दं विदित्वा सुगतस्ततस्तं भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तं ।
पाणौ गृहीत्वा वियदुत्पपात मणिं जले साधुरिवोज्जिहीर्षुः ।। १०.३ ।।

काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रसन्ने ।
अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षौ सरःप्रकीर्णाविव चक्रवाकौ ।। १०.४ ।।

तौ देवदारूत्तमगन्धवन्तं नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तं ।
आजग्मतुः काञ्चनधातुमन्तं देवर्षिमन्तं हिमवन्तं आशु ।। १०.५ ।।

तस्मिन्गिरौ चारञसिद्धजुष्टे शिवे हविर्धूमकृत्तोत्तरीये ।
आगम्य पारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थतुर्द्वीप इवाम्बरस्य ।। १०.६ ।।

शान्तेन्द्रिये तत्र मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिक्षु ददर्श नन्दः ।
दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च विभूषणं रक्षणं एव चाद्रेः ।। १०.७ ।।

बह्वायते तत्र सिते हि शृङ्गे संक्षिप्तबर्हः शयितो मयूरः ।
भुजे बलस्यायतपीनबाहोर्वैडूर्यकेयूर इवाबभासे ।। १०.८ ।।

मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पीताकृतांसो विरराज सिंहः ।
संतप्तचामीकरभक्त्चित्रं रूप्याङ्गदं शीर्णं इवाम्बिकस्य ।। १०.९ ।।

व्याघ्रः क्लव्यायतखेलगामी लाङ्गूलचक्रेण कृतापस्व्यः ।
बभौ गिरेः प्रस्रवणं पिपासुर्दित्सन्पितृभ्योऽम्भ इवावतिर्णः ।। १०.१० ।।

चलत्कदम्बे हिम्वन्नितम्बे तरौ प्रलम्बे चमरो ललम्बे ।
छेत्तुं विलग्नं न शशाक बालं कुलोद्गतां प्रीतिं इवार्यवृत्तः ।। १०.११ ।।

सुवर्णगौराश्च किरातसंघा मयूरपत्त्रोज्ज्वलगात्रलेखाः ।
सार्दूलपातप्रतिमा गुहाभयो निशेप्तुरुद्गार इवाचलस्य ।। १०.१२ ।।

दरीचरीणां अतिसुन्दरिणां मनोहरश्रोणिकुचोधरीणां ।
वृद्न्दानि रेजुर्दिशि किंनरीणां पुष्पोत्कचानां इव वल्लरीणां ।। १०.१३ ।।

नगान्नगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेरुः ।
तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुर्मोघप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः ।। १०.१४ ।।

तस्मात्तु यूथादपसार्यमाणां निष्पीदितालक्तकरक्तवक्त्रां ।
शाखामृगीं एकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिर्नन्दं इदं बभाषे ।। १०.१५ ।।

का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतश्चारुतरा मता ते ।
एषा मृगी विअकविपन्न्दृष्टिः स वा जनो यत्र गता तवेष्टिः ।। १०.१६ ।।

इत्येवं उक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किं चिदिदं जगाद ।
क्व चोत्तमस्त्री भगवन्बधूस्ते मृगि नगक्लेश्करी क्व चैषा ।। १०.१७ ।।

ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किं चिदवेक्षमाणः ।
आलम्ब्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वज्रधरस्य राज्ञः ।। १०.१८ ।।

ऋताव्र्तावाकृतिं एक एके क्षणे क्षणे बिभ्रति यत्र वृक्षाः ।
चित्रां समस्तां अपि के चिदन्ये षण्णां ऋतूनां श्रियं उद्वहन्ति ।। १०.१९ ।।

पुष्यन्ति के चित्सुरभीरुदारा मालाः स्रजश्च ग्रथिता विचित्राः ।
कर्णानुकूलानवतंसकांष्च प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानां ।। १०.२० ।।

रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृक्षा ।
प्रफुल्लनीलोत्पलरोहिणोऽन्ये सोन्मीलिताक्षा इव भान्ति वृक्षा ।। १०.२१ ।।

नानाविरागाण्यथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि ।
अतान्तवान्येकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति वृक्षा ।। १०.२२ ।
हारान्मणीनुत्तमकुण्डलानि केयूरवर्याण्यथ नूपुराणि ।
एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षः ।। १०.२३ ।।

वैडूर्यनालानि च काञ्चनानि पद्मानि वज्राङ्कुरकेसराणि ।
स्पर्शक्षमाण्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः ।। १०.२४ ।।

यत्रायतांश्चैव ततांश्च तांस्तान्वाद्यस्य हेतून्सुषिरान्घनांश्च ।
फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्राः क्रीडासहायास्त्रिदशालयानां ।। १०.२५ ।।

मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्पानतान्कोकनदांश्च वृक्षान् ।
आक्रम्य माहात्म्यगुणैर्विराजन्राजायते यत्र स पारिजातः ।। १०.२६ ।।

कृष्टे तपःषीलहलैरखिन्नैस्त्रिपिष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः ।
एवंविधा यत्र सऽनुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः ।। १०.२७ ।।

मनःशिलाभैर्वदनैर्विहङ्गा यत्राक्षिभिः स्पाटिकसंनिभैश्च ।
शावैश्च पक्षैरभिलोहितान्तैर्माञ्जिष्ठकैरर्धसितैश्च पादैः ।। १०.२८ ।।

चित्रैः सुवर्णच्छदनैस्तथान्ये वैडुर्यवर्णाभिर्नयनैः प्रसन्नैः ।
विहङ्गमा शिञ्जिरिकाभिधाना रुतैर्मनःश्रोतहरैर्भ्रमन्ति ।। १०.२९ ।।

रक्ताभिरग्रेषु च वल्लरीभिर्मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः ।
वैडूर्यवर्णाभिरुपान्तमध्येष्वलङ्कृता यत्र खगाश्चरन्ति ।। १०.३० ।।

रोचिष्णवो नाम पत्रत्रिणोऽन्ये दीप्ताग्निवर्णा ज्वलितैरिवास्यैः ।
भ्रमन्ति दृष्टीर्वपुषाक्षिपन्तः स्वनैः शुभैरप्सरसो हरन्तः ।। १०.३१ ।।

यत्रेष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरर्तयो निर्जरसो विशोकाः ।
स्वैः कर्मभिर्हीनविशिष्ट्तमध्याः स्वयंप्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते ।। १०.३२ ।।

पूर्वं तप्ॐऊल्यपरिग्रहेण स्वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानां ।
मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्सरसो लडन्त्याः ।। १०.३३ ।।

नित्योत्सवं तं च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगं ।
नन्दो जरामृत्युवशं सदार्तं मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकं ।। १०.३४ ।।

ऐन्द्रं वनं तच्च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः ।
हर्षान्विताश्चाप्सरसः परीयुः सगर्वं अन्योन्यं अवेक्षमाणाः ।। १०.३५ ।।

सदा युवत्यो मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः ।
दिव्याश्च निर्दोषपरिग्रहाश्च तपःफलस्याश्रयणं सुराणां ।। १०.३६ ।।

तासां जगुर्धीरं उदात्तं अन्याः पद्मानि काश्चिल्ललितं लभञ्जुः ।
अन्योन्यहर्षान्ननृतुस्तथान्याश्चिराङ्गहाराः स्तनभिन्नभाराः ।। १०.३७ ।।

कासां चिदासां वदनानि रेजुर्वनान्तरेभ्यश्चलकुण्डलानि ।
व्याविद्धपर्णेभ्य इवाकरेभ्यः पद्मानि कारण्डवघट्टितानि ।। १०.३८ ।।

ताः निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस्तडित्पताका इव तोयदेभ्यः ।
नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव ।। १०.३९ ।।

वपुश्च दिव्यं ललिताश्च चेष्टास्ततः स तासां मनसा जहार ।
कौतूहलावर्जितया च दृष्ट्या संश्लेषतर्षादिव जातरागः ।। १०.४० ।।

स जाततर्षोऽप्सरसः पिपासुस्तत्प्राप्तयेऽधिष्ठितविक्लवार्तः ।
लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेह्रियमाणो न धृतिं चकार ।। १०.४१ ।।

यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति ।
मलक्षयार्थं न मलोद्भवार्तं रजस्तथास्मै मुनिराचकर्ष ।। १०.४२ ।।

दोषांश्च कायाद्भिषगुज्जिहीर्षुर्भूयो यथा क्लेशयितुं यतेत ।
रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांसुर्भूयस्तरं रागं उपानिनाय ।। १०.४३ ।।

दीपप्रभां हन्ति यथान्धकारे सहस्ररश्मेरुदितस्य दीप्तिः ।
मनुष्यलोके द्युतिं अङ्गनानां अन्तर्दधात्यप्सरसां तथा श्रीः ।। १०.४४ ।।

महच्च रूपं स्वणु हन्ति रूपं शब्दो महान्हन्ति च शब्दं अल्पं ।
गुर्वी रुजा हन्ति रुजां च मृद्विं सर्वो महान्हेतुरणोर्वधाय ।। १०.४५ ।।

मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तद्दर्शनं सोढुं असह्यं अन्यैः ।
अवितरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेदप्सरसां वपुःष्रीः ।। १०.४६ ।।

मत्वा ततो नन्दं उदीर्णरागं भार्यानुरोधादपवृत्तरागं ।
रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरं इत्युवाच ।। १०.४७ ।।

एताः स्त्रीयः पश्य दिवौकसस्त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थत्त्वं ।
एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ।। १०.४८ ।।

अथाप्सरःसेव निविष्टदृष्ती रागाग्निनान्तर्हृदये प्रदीप्तः ।
सगद्गगदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यं उवाच नन्दः ।। १०.४९ ।।

हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्यात्तव नाथ वध्वाः ।
तदन्तरेऽसौ कृपणा वधूस्ते वौष्मतीरप्सरसः प्रतीत्य ।। १०.५० ।।

आस्था यथा पूर्वं अभून्न का चिदन्यासु मे स्त्रिषु निशाम्य भार्यां ।
तस्यां ततः सम्प्रति का चिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपं आसां ।। १०.५१ ।।

यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन ।
रागेण पूर्वं मृदुनाभितप्तो रागानिनानेन तथाभिदह्ये ।। १०.५२ ।।

वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दह्ये स इवाह्जशत्रुः ।
राराग्निरद्यैव हि मां दिधक्षुः कक्षं सवृक्षाग्रं इवोत्थितोऽग्निः ।। १०.५३ ।।

प्रसीद सीदामि विमुञ्च मा मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यं अस्ति मे ।
असून्विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रय्च्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे ।। १०.५४ ।।

अनर्थभोगेन विघातय्दृष्तिना प्रमाददंश्ट्रेण तमोविषाग्निना ।
अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना विधत्स्य तस्मादगदं महाभिषक् ।। १०.५५ ।।

अनेन दष्टो मदनाहिना हि ना न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः ।
मुमोह वोध्योर्ह्यचलात्मनो मनो बभूव धीमांश्च स शन्तनुस्तनुः ।। १०.५६ ।।

स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये श्रये यथा न यामीह वसन्दिशं दिशं ।
यथा च लब्ध्वा व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः ।। १०.५७ ।।

ततो जिघांसुर्हृदि तस्य तत्तमस्तमोनुदो नक्तं इवोत्थितं तमः ।
महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःप्रहीणो निजगाद गौतमः ।। १०.५८ ।।

धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावच्छ्रुतचेतसी शृणु ।
इमा यदि प्रार्थयसे त्वं अङ्गना विधत्स्व शुल्कार्थं इहोत्तमं तपः ।। १०.५९ ।।

इमा हि शक्या न बलान्न सेवया न संप्रदानेन न रूप्तवत्तया ।
इमा ह्रियन्ते खलु धर्मचर्यया सचेत्प्रहर्षश्चर धर्मं आदृतः ।। १०.६० ।।

इहाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योषितः ।
इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दत्तं अन्येन न चाप्यहेतुतः ।। १०.६१ ।।

क्षितौ मनुष्यो धनुराधिभिः श्रमैः स्त्रियः कदा चिद्धि लभेत वा न वा ।
असंशयं यत्त्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुणकर्मणः ।। १०.६२ ।।

तदप्रमत्तो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्यप्सरसोऽभिलिप्ससे ।
अहं च तेऽत्र प्रतिभूः स्थिरे व्रते यथा त्वं आभिर्नियतं समेष्यसि ।। १०.६३ ।।

अतःपरं परमं इति व्यवस्थितः परां धृतिं परममुनौ चकार सः ।
ततो मुनिः पवन इवाम्बरात्पतन्प्रगृह्य तं पुनरगमन्महीतलं ।। १०.६४ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गनिदर्शनो नाम दशमः सर्गः ।

एकादशः सर्गः

सर्ग ११

ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः ।
बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः ।। ११.१ ।।

सोऽनिश्टनिऐष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः ।
चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि ।। ११.२ ।।

तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः ।
इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ।। ११.३ ।।

कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः ।
परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्यं चचार सः ।। ११.४ ।।

संवृतेन च शान्तेन तीव्रेण मदनेन च ।
जलाग्नेरिव संसर्गाच्छशाम च शुशोष च ।। ११.५ ।।

स्वभावदर्शनीयोऽपि वैरूप्यं अगमत्परं ।
चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च ।। ११.६ ।।

प्रस्तवेष्वपि भार्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः ।
वीतराग इवोत्तस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे ।। ११.७ ।।

तं व्यवस्थितं आज्ञाय भार्यारागात्पराङ्मुखं ।
अभिगम्याभ्रवीन्नन्दं आनन्दः प्रणयादिदं ।। ११.८ ।।

अहो सदृशं आरब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च ।
निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ।। ११.९ ।।

अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः ।
यदियं संविदुत्पन्ना नेयं अल्पेन हेतुना ।। ११.१० ।।

व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते ।
प्रबलः प्रबलैरेव यत्नैर्नश्यत्ति वा न वा ।। ११.११ ।।

दुर्हरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् ।
विनिवृत्तो यदि स ते सर्वथा धृतिमानसि ।। ११.१२ ।।

दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवं ।
अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रमचर्यं च रागिणा ।। ११.१३ ।।

एकस्तु मम संदेहस्तवास्यां नियमे धृतौ ।
अत्रानुनयं इच्छामि वक्तव्यं यदि मनसे ।। ११.१४ ।।

आर्जवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यं अन्यथा ।
रूक्षं अप्याशये शुद्धे रूक्षतो नैति सज्जनः ।। ११.१५ ।।

स्प्रियं हि हितं स्निग्धं अस्निग्धं अहितं प्रियं ।
दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यं इवौषधं ।। ११.१६ ।।

विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः ।
मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सतां ।। ११.१७ ।।

तदिदं त्वा विवक्षामि प्रणयान्न जीघांसया ।
त्वच्छ्रेयो हि विवक्षा मे यतो नार्हाम्युपेक्षितुं ।। ११.१८ ।।

अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यभिदीयसे ।
किं इदं भूतं आहोस्वित्प्ररिहासोऽयं ईदृशः ।। ११.१९ ।।

यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र युदषधं ।
औद्धत्यं अथ वक्त्éमा, अभिदास्यामि तत्त्वतः ।। ११.२० ।।

श्लक्ष्णपूर्वं अथो तेन हृदि सोऽभिहतस्तदा ।
ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास किं चिच्चावाञ्मुखोऽभवत् ।। ११.२१ ।।

ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकं ।
बभाषे वाक्यं आनन्दो मधुरोदर्कं अप्रियं ।। ११.२२ ।।

आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनं ।
यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्यं काउण्यं एव च ।। ११.२३ ।।

यथासनार्थं स्कन्धेन कश्चिद्गुर्वीं शिलां वहेत् ।
तद्वत्त्वं अपि कामार्थं नियमं वोढुं उद्यतः ।। ११.२४ ।।

तिताडयिषयासृप्तो यथा मेषोऽपसर्पति ।
तद्वदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यं इदं तव ।। ११.२५ ।।

चिक्रीषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया ।
धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये ।। ११.२६ ।।

यथा फलविशेषार्थं बीजं वपति कार्षकः ।
तद्वद्विषयकार्पण्याद्विषयांस्त्यक्तवानसि ।। ११.२७ ।।

आकाङ्क्षेच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया ।
दुःखं अन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृश्णया ।। ११.२८ ।।

यथा पश्यति मध्वेव न प्रपातं अवेक्षते ।
पश्यस्यप्सरसस्तद्वद्भ्रंशं अन्ते न पश्यसि ।। ११.२९ ।।

हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतं ।
किं इदं ब्रह्मचर्यं ते मनसाब्रह्मचारिणः ।। ११.३० ।।

संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया ।
प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किं इति ते स्पृहा ।। ११.३१ ।।

तृप्तिर्नास्तीन्धनैरग्नेर्नाम्भसा लवणाम्भसः ।
नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात्कामा न तृप्तये ।। ११.३२ ।।

अतृप्तौ च कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखं ।
असुखे च कुतः पृतिरप्रीतौ च कुतो रतिः ।। ११.३३ ।।

रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः ।
प्रशान्त चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः ।। ११.३४ ।।

न तत्र कार्यं तूर्यैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषनैः ।
एकस्त्वं यत्रत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे ।। ११.३५ ।।

मानसं बलवद्दुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति ।
तं तर्षं छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च ।। ११.३६ ।।

संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तं एव वा ।
कामेषु हि सटृष्ञस्य न शान्तिरुपदद्यते ।। ११.३७ ।।

कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिर्न विद्यते ।
वियोगान्नियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ।। ११.३८ ।।

कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्गं लब्ध्वापि दुर्लभं ।
नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात्स्वगृहं यथा ।। ११.३९ ।।

यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किं चिन्न विद्यते ।
त्रियक्षु पितृलोके वा नरके वोपपद्यते ।। ११.४० ।।

तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुत्तमानपि ।
भ्रष्टस्यार्तस्य दुःखेन किं आस्वादः करोति सः ।। ११.४१ ।।

श्येनाय प्राणिवात्सल्यात्स्वमांसान्यपि दत्तवान् ।
शिभिः स्वर्गात्परिभ्रष्टस्तादृक्कृत्वापि दुष्करं ।। ११.४२ ।।

शक्रस्यार्धासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः ।
सदेवतं गते काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ।। ११.४३ ।।

राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि ।
प्राप्तः किल ब्जुअङ्गत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ।। ११.४४ ।।

तथैवेलिविलो राज राजवृत्तेन संस्कृतः ।
स्वर्गं गत्वा पुनर्भ्रष्टः कूर्मीभूतः किलार्णवे ।। ११.४५ ।।

भूर्दियुम्नो ययातिश्च ते चान्ये च नृपर्षभाः ।
कर्मभिर्द्यां अभिक्रीय तत्क्षयात्पुनरत्यजन् ।। ११.४६ ।।

असुराः पूर्वद्वास्तु सुरैरपहृतश्रियः ।
श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरञं ययुः ।। ११.४७ ।।

किं च राजर्षिभिस्तावदसुरैर्वा सुरादिभिः ।
महेन्द्राः शतशः पेतुर्माहात्म्यं अपि न स्थिरं ।। ११.४८ ।।

संसदं शोभयित्वैन्द्रीं उपेन्द्रश्च त्रिविक्रमः ।
क्षीणकर्मा पपातोव्रिं मध्यादप्सरसां रसन् ।। ११.४९ ।।

हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये ।
इत्यार्ता विलपन्तोऽपि गां पतन्ति दिवौकसः ।। ११.५० ।।

तीव्रं ह्युप्तद्यते दुःखं इह तावन्मुमूर्षतां ।
किं पुनः पततां स्वर्गादेवान्ते सुखसेविनां ।। ११.५१ ।।

रजो गृह्णन्ति वासांसि म्लायन्ति परमाः स्रजः ।
गात्रेभ्यो जायते स्वेदो रतिर्भवति नासने ।। ११.५२ ।।

एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गाद्दिवौकसां ।
अनिष्टानिव मर्त्यानां अरिष्टानि मुमूर्षतां ।। ११.५३ ।।

सुखं उत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपाश्नतां ।
यच्च दुःखं निपततां दुःखं एव विषिष्यते ।। ११.५४ ।।

तस्मादस्वन्तं अत्राणं अविश्वास्यं अतर्पकं ।
विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गं अपवर्गे मतिं कुरु ।। ११.५५ ।।

अशरीरं भवाग्रं हि गत्वापि मुनिरुद्रकः ।
कर्मणोऽन्ते च्युतस्तस्मात्तिर्यग्योनिं प्रपत्स्यते ।। ११.५६ ।।

मैत्रया स्प्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकं इतो गतः ।
सुनेत्रः पुनरावृत्तो गर्भवासं उपेयिवान् ।। ११.५७ ।।

यद चैश्व्चर्यवन्तोऽपि क्षयिञः स्वर्गवासिनः ।
को नाम स्वर्गवासाय क्षेष्णवे स्पृहयेद्बुधः ।। ११.५८ ।।

सूत्रेण बद्धो हि यथा विहङ्गो व्यावर्तते दूरगतोऽपि भूयः ।
अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतोऽपि दूरं पुनरेति लोकः ।। ११.५९ ।।

कृत्वा कालविलक्षञं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद्भुक्त्वा वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेद्बन्धनं ।
तद्वद्द्यां प्रतिभूवदात्मनियमैर्ध्यानादिभिः प्राप्तवान्काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्वाकृष्यते गां पुनः ।। ११.६० ।।

अन्तर्जालगताः प्रमत्तमनसो मिनास्तडागे यथा जानन्ती व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश्चरन्त्यम्भसि ।
अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस्तद्वद्दिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवं अच्युतं ध्रुवं इति स्वं स्थानं आवर्तकं ।। ११.६१ ।।

तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु नरके तिर्यक्पितृषु च ।
यत्त्राणं निर्भयं यच्छिवं अमरजरं निःषोकं अमृतं तद्धेतोर्ब्रह्मचर्यं चर जहिहि चलं स्वर्गं प्रति रुचिं ।। ११.६२ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गापवादो नामैकदशः सर्गः ।

द्वादशः सर्गः

सर्ग १२

अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यथ चोदितः ।
आनन्देन तदा नन्दः परं व्रीडं उपागमत् ।। १२.१ ।।

तस्य व्रिडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् ।
अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः ।। १२.२ ।।

कामरागप्रधानोऽपि परिहाससमोऽपि सन् ।
परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः ।। १२.३ ।।

अपरीक्षब्कभावाच्च पूर्वं मत्वा दिवं ध्रुवं ।
तस्मात्क्षेष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगं एयिवान् ।। १२.४ ।।

तस्य स्वर्गान्निववृते संकल्पाश्वो मनोरथः ।
महारथ इवोन्मार्गादप्रमत्तस्य सारथेः ।। १२.५ ।।

स्वर्गतर्षान्निवृत्तश्च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् ।
मृष्टादपथ्याद्विरतो जिजीव्षुरिवातुरः ।। १२.६ ।।

विसस्मार प्रियां भार्यां अस्प्सरोदर्शनाद्यथा ।
तथानित्यतयोद्विग्नस्तत्याजाप्सरसोऽपि सः ।। १२.७ ।।

महतां अपि भूतानां आवृत्ति इति चिन्तयन् ।
संवेगाच्च सरागोऽपि वीतराग इवाभवत् ।। १२.८ ।।

बभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये ।
धातुरेधिरिवाख्याते पठितोऽक्षरचिन्तकैः ।। १२.९ ।।

न तु कामान्मनस्तस्य केन चिज्जगृहे धृतिः ।
त्रिषु कालेषु सर्वेषु निपातोऽस्तिरिव स्मृतः ।। १२.१० ।।

खेलगामी महाबाहुर्गजेन्द्र इव निर्मदः ।
सोऽभ्यगच्छद्गुरुं कले विवक्षुर्भावं आत्मनः ।। १२.११ ।।

प्रणम्य च गुरौ मूर्ध्ना बाष्पव्याकुललोचनः ।
कृत्वान्जलिं उवाचेदं ह्रिया किं चिदवाञ्मुखः ।। १२.१२ ।।

अप्सरःप्राप्तये यन्मे भगवन्प्रतिभूरसि ।
नाप्सरोभिर्ममार्थोऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहं ।। १२.१३ ।।

श्रुत्वा ह्यावर्तकं स्वर्गं संसारस्य च चित्रतां ।
न मर्त्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते ।। १२.१४ ।।

यदि प्राप्य दिवं यत्नान्नियमेन दमेन च ।
अवितृप्ताः पतनत्यन्ते स्वर्गाय त्यागिने नमः ।। १२.१५ ।।

अतश्च निखिलं लोकं विदिबा सचराचरं ।
सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे ।। १२.१६ ।।

तस्माद्व्यासमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुं अर्हसि ।
यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदं ।। १२.१७ ।।

ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणिन्द्रियाणि च ।
श्रेयश्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः ।। १२.१८ ।।

अहो प्रत्यवमर्शोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः ।
अरण्यां मथ्यमानायां अग्नेर्धूम इवोत्थितः ।। १२.१९ ।।

चिरं उन्मार्गविहृतो लोलैरिन्दियवाजिभिः ।
अवतिर्णोऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृश्त्याविमूढया ।। १२.२० ।।

अद्य ते सफलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव ।
यस्य कामरस्ज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः ।। १२.२१ ।।

लोकेऽस्मिन्नालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः ।
व्यथन्ते ह्यपुनर्भावात्प्रपातादिव बालिशाः ।। १२.२२ ।।

दुःखं न स्यात्सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः ।
अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ।। १२.२३ ।।

ऐर्भूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुशु ।
कामादिषु जगत्सक्तं न वेत्ति सुखं अव्ययं ।। १२.२४ ।।

सर्वदुःखापहं तत्तु हस्तथं अमृतं तव ।
विषं पीत्वा यदगदं समये पातुं इच्छसि ।। १२.२५ ।।

अनर्हसंसारभयं मानार्हं ते चिकीर्षितं ।
रागाग्निस्तादृषो यस्य धर्मोन्मुख पराण्मुखः ।। १२.२६ ।।

रागोद्दामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः ।
सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना ।। १२.२७ ।।

ईदृशी नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाभवत् ।
रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा ।। १२.२८ ।।

सा जिघांसुस्तमो हार्दं या संप्रति विजृम्भते ।
तमो नैशं प्रभा सौरी विनिर्गीर्णेव मेरुणा ।। १२.२९ ।।

युक्तरूपं इदं चैव शुद्धसत्त्वस्य चेतसः ।
यत्ते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रक़्द्दधानता ।। १२.३० ।।

धर्मच्छन्दं इमं तस्माद्विवर्धयितुं अर्हसि ।
सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्x छन्दहेतवः ।। १२.३१ ।।

सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते ।
शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ।। १२.३२ ।।

अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा ।
अर्थित्वे सति यत्नेन तदा खनति गां इमां ।। १२.३३ ।।

नार्थि यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यात्तं न वारणौ ।
मथ्नीयान्नारणिं कश्चित्तद्भावे सति मथ्यते ।। १२.३४ ।।

सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात्कार्षकः क्षितौ ।
अर्थी सस्येन वा न स्याद्भीजानि न वपेद्भुवि ।। १२.३५ ।।

अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः ।
यस्माद्गृह्नाति सद्धर्मं दायं हस्त इवाक्षतः ।। १२.३६ ।।

प्राधान्यादिन्द्रियं इति श्तिरत्वाद्बलं इत्यतः ।
गुणदारिद्र्यशमनाद्धनं इत्यभिवर्णिता ।। १२.३७ ।।

रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेत्युदाहृता ।
लोकेऽस्मिन्दुर्लभत्वाच्च रत्नं इत्यभिहाषिता ।। १२.३८ ।।

पुनश्च बीजं इत्युक्ता निमित्तं श्रेयसोत्पदा ।
पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः ।। १२.३९ ।।

यस्माद्धर्मस्य चोत्त्पत्तौ श्रद्धा कारणं उत्तमं ।
मयोक्ता कार्यतस्तस्मात्तत्र तत्र तथा तथा ।। १२.४० ।।

श्रद्धाञ्कुरं इमं तस्मात्संवर्धयितुं अर्हसि ।
तद्वृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः ।। १२.४१ ।।

व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः ।
तस्य पारिप्लवा श्रद्धा न हि कृताय वर्तते ।। १२.४२ ।।

यावत्तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा ।
दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्चाश्रयास्च ।। १२.४३ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये पर्यवमर्शो नाम द्वादशः सर्गः ।

त्रयोदशः सर्गः

सर्ग १३

अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिना ।
परिक्षिक्तोऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा ।। १३.१ ।।

कृतार्थं इव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया ।
मेने प्राप्तं इव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः ।। १३.२ ।।

श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित्कांश्चित्परुषया गिरा ।
कांश्चिदाभ्यां उपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः ।। १३.३ ।।

पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि ।
स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते ।। १३.४ ।।

पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थिथं ।
उपरिष्टादधस्ताद्वा न जलेन्दोपलिप्यते ।। १३.५ ।।

तद्वल्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् ।
कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधर्मैर्न लियते ।। १३.६ ।।

श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानं एव च ।
मन्तुकाले चिकित्सार्थं चक्रे नात्मानुवृत्तये ।। १३.७ ।।

अतश्च संदधे दायं महाकरुणया तया ।
मोचयेयं कथं दुःखात्सत्त्वानीत्यनुकम्पकः ।। १३.८ ।।

अथ संहर्षणान्नदं विदित्वा भाजनीकृतं ।
अब्रवीद्ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमं ।। १३.९ ।।

अतः प्रभृति भूयस्त्वं श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः ।
अमृतस्याप्तये स्ॐय वृत्तं रक्षितुं अर्हसि ।। १३.१० ।।

प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा ।
उत्तानो निवृतो गुप्तोऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु ।। १३.११ ।।

उत्तानो भावकरञाद्विवृतश्चाप्यगूहनात् ।
गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ।। १३.१२ ।।

शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि ।
आजीवसमुदाचारं शौचात्संस्कर्तुं अर्हसि ।। १३.१३ ।।

दोषानां कुहनादीनां पञ्चानां अनिषेवणात् ।
त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुर्णां वृत्तिघातिनां ।। १३.१४ ।।

प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानां अप्रतिग्रहात् ।
भैषाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ।। १३.१५ ।।

पर्तिउष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसंपदा ।
कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ।। १३.१६ ।।

कर्मञो हि यथादृष्तात्कायवाक्प्रभवादपि ।
आजीवः पृथगेवोक्तो दुःषोधत्वादयं मया ।। १३.१७ ।।

गृहस्थेन हि दुःशोब्धा दृष्टिर्विविधदृष्टिना ।
आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्टायत्तवृत्तिना ।। १३.१८ ।।

एतावच्छीलं इत्युक्तं आचाअरोऽयं समासतः ।
अस्य नाशेन नैव स्यात्प्रव्रज्या न गृहस्थता ।। १३.१९ ।।

तस्माच्चारित्रसंपन्नो ब्रह्मचर्यं इदं चर ।
अणुमात्रेष्ववद्येषु भयदर्शि दृढव्रतः ।। १३.२० ।।

शीलं आस्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः ।
स्थानाद्यानिव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धरां ।। १३.२१ ।।

मोक्षस्योपनिषत्स्ॐय वैराग्यं इति गृह्यतां ।
वैरागस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानर्दर्शनं ।। १३.२२ ।।

ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यतां ।
समाधेरप्युपनिषत्सुखं शरीरमानसं ।। १३.२३ ।।

पश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा ।
प्रशब्धेरप्युपनिषत्प्रामोद्यं परमं ममतं ।। १३.२४ ।।

तथः प्रीतेरुपनिषत्प्रामोद्यं परमं मतं ।
प्रामोद्यस्याप्यहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ।। १३.२५ ।।

अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच्छुचि ।
अतः शीलं नयत्यग्र्यं इति शीलं विशोधय ।। १३.२६ ।।

शीलनाच्छीलं इत्युक्तं शीलनं सेवनादपि ।
सेवनं तन्निदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ।। १३.२७ ।।

शीलं हि शरणं स्ॐय कान्तार इव दैशिकः ।
मित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलं एव च ।। १३.२८ ।।

यतः शीलं अतः स्ॐय शीलं संस्कर्तुं अर्हसि ।
एतत्स्थानं अथान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनां ।। १३.२९ ।।

ततः स्मृतिं अधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुं अर्हसि ।। १३.३० ।।

भेतव्यं न तथा शत्रोर्नाग्नेर्नाहेर्न चाशनेः ।
इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते ।। १३.३१ ।।

द्विषब्धिः शत्रुभिः कश्चित्कदा चित्पीड्यते न वा ।
इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च ।। १३.३२ ।।

न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृथिभिर्हतः ।
कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ।। १३.३३ ।।

हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दं भवति वा न वा ।
इन्द्रियैर्बाध्यमानस्य हार्दं शारीरं एव च ।। १३.३४ ।।

संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः ।
चिन्तापुङ्खा रैफला विषयाकाशगोचराः ।। १३.३५ ।।

मनुष्यहरिणान्घ्नन्ति कामव्याधेरिता हृदि ।
विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः ।। १३.३६ ।।

नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा ।
निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा ।। १३.३७ ।।

इन्द्रियाणां उपशमादरीणां निग्रहादिव ।
सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ।। १३.३८ ।।

तेषां हि सततं लोके विषयाणभिकाङ्क्षतां ।
संविन्नैवास्ति कार्पण्याच्छुनां आशावतां इव ।। १३.३९ ।।

विषयैरिन्द्रियग्रामो न तृप्तिं अधिगच्छति ।
अजस्रं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ।। १३.४० ।।

अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यं इहेन्द्रियैः ।
निमित्तं तत्र न ग्राह्यं अनुव्यञ्जनं एव च ।। १३.४१ ।।

आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्रे व्यवस्थितः ।
स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुं अर्हसि ।। १३.४२ ।।

सचेत्स्त्रीपुरुषग्राहः क्व चिद्विद्येत कास्चन ।
शुभतः केशदन्तादीन्नानुप्रस्थातुं अर्हसि ।। १३.४३ ।।

नापनेयं भूततो भूतं शश्वदिन्दियगोचरे ।
द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृषं च यथा च यत् ।। १३.४४ ।।

एवं ते पश्यतस्तत्त्वं शश्वदिन्द्रियगोचरे ।
भविष्यति पदस्थानं नाभियादौर्मनस्ययोः ।। १३.४५ ।।

अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् ।
अरिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः ।। १३.४६ ।।

दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः ।
मोहाद्येनानुवृत्तेन परत्रेह च हन्यते ।। १३.४७ ।।

अनुरोधविरोधाभ्यां शितोष्णाभ्यां इवार्दितः ।
शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रिचं अतो जगत् ।। १३.४८ ।।

नेन्द्रियं विषये तावत्प्रवृत्तं अपि सज्जते ।
यावन्न मनसस्तत्र परिकल्पः प्रवर्तते ।। १३.४९ ।।

इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः ।
विषयात्परिकल्पाच्च क्लेशाग्निर्जायते तथा ।। १३.५० ।।

अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि बध्यते ।
तं एव विषयं पश्यन्भूततः परिमुच्यते ।। १३.५१ ।।

दृष्ट्वैकं रूपं अन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रदुष्यति ।
कश्चिद्भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घृणायते ।। १३.५२ ।।

अतो न विषयो हेतुर्बन्धाय न विमुक्तये ।
परिकल्पविषेषेण संगो भवति वा न वा ।। १३.५३ ।।

कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्दियसंवरः ।
इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ।। १३.५४ ।।

कामभोगभोगवद्भिरामदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादनैकमूर्धभिः प्रहर्षलोलजिवैः ।
इन्द्रियोरगैर्मनोबिलशयैः स्पृहाविषैः शमागदा ऋते न दष्टं अस्ति यच्चिकित्सेत् ।। १३.५५ ।।

तस्मादेषां अकुषलकराणां अरीणां चक्षुर्घ्राणश्रवञरसनस्पर्शनानां ।
सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमत्तो मास्मिन्नर्थे क्षणं अपि कृथास त्वं प्रमादं ।। १३.५६ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये शीलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः ।

चतुर्दशः सर्गः

सर्ग १४

अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरं ।
भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ।। १४.१ ।।

प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति ।
कृतो ह्यत्यर्थं आहारो विहन्ति च पराक्रमं ।। १४.२ ।।

यथा चात्यर्थं आहारः कृतोऽनर्थाय कल्पते ।
उपयुक्तस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ।। १४.३ ।।

आचयं द्युतिं उत्साहं प्रयोगं बलं एव च ।
भोजनं कृतं अत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ।। १४.४ ।।

यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला ।
समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ।। १४.५ ।।

तस्मादभ्यवहर्तव्यं स्वशक्तिं अनुपश्यता ।
नातिमात्रं न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ।। १४.६ ।।

अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति ।
अवच्छन्न इवाल्पोऽग्निः सहसा महतेन्धसा ।। १४.७ ।।

अत्यन्तं अपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते ।
अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः ।। १४.८ ।।

यस्मान्नास्ति विनाहारात्सर्वप्राणभृतां स्थितिः ।
तस्माद्दुष्यति नाहारो विकल्पोऽत्र तु वार्यते ।। १४.९ ।।

न ह्येवक्विषयेऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा ।
अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तत्र कारणं ।। १४.१० ।।

चिकित्सार्थं यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी ।
क्षुद्विघातार्थं आहारस्तद्वत्सेव्यो मुमुक्षुना ।। १४.११ ।।

भारस्योद्वहनार्थं च रथाक्षोऽभ्यज्यते यथा ।
भोजनं प्राणयात्रार्थं तद्वद्विद्वान्निषेवते ।। १४.१२ ।।

समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाध्वगौ ।
पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृषदुःखितौ ।। १४.१३ ।।

एवं अभ्यवहर्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया ।
न भूषार्थं न वपुषे न मदाय न दृप्तये ।। १४.१४ ।।

धारणार्थं शरीरस्य भोजनं हि विधियते ।
उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुर्बलस्येव वेश्मनः ।। १४.१५ ।।

प्लवं यत्नाद्यथा कश्चिद्बध्नीयाद्धारयेदपि ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु महौघस्योत्तीर्षया ।। १४.१६ ।।

तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परिक्षकाः ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया ।। १४.१७ ।।

शोचता पीड्यमानेन दीयते शत्रवे यथा ।
न भक्त्या नापि तर्षेन केवलं प्राणगुप्तये ।। १४.१८ ।।

योगाचारस्तथाहारं शरिराय पयच्छति ।
केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये ।। १४.१९ ।।

मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः ।
विधूय निद्रां योगेन निशां अप्यतिनामयेः ।। १४.२० ।।

हृर्दि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेत्तव ।
गुणवत्संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ।। १४.२१ ।।

धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि ।
नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ।। १४.२२ ।।

आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः ।
परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः संचिन्त्याः स्वयं एव च ।। १४.२३ ।।

प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः ।
चार्या दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा ।। १४.२४ ।।

अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः ।
अविक्षिप्तेन मनसा चङ्क्रम्यवास्व वा निशि ।। १४.२५ ।।

भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते ।
तस्मान्निद्राभियोगेषु सेवितव्यं इदं त्रयं ।। १४.२६ ।।

भयं आगमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरिग्रहात् ।
जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकं आगन्तुं अर्हसि ।। १४.२७ ।।

एवमादि क्रमः स्ॐय कार्यो जागरणं प्रति ।
वन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुं अर्हति ।। १४.२८ ।।

दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान्गृहगतानिव ।
क्षमं प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तीर्षोर्महद्भयं ।। १४.२९ ।।

प्रदीप्ते जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः ।
कः शयीत निरुद्वेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि ।। १४.३० ।।

तस्मात्तम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुं अर्हसि ।
अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्ग्रुषु ।। १४.३१ ।।

पूर्वं यामं त्रियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु ।
सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थं स्वतन्त्रिणा ।। १४.३२ ।।

दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयालोकसंज्ञया ।
प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः ।। १४.३३ ।।

यामे तृतीये चोत्थाय चरन्नासीन एव वा ।
भूयो योगं महःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ।। १४.३४ ।।

अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु ।
संप्रजानन्क्रियाः सर्वाः स्मृतिं आधातुं अर्हसि ।। १४.३५ ।।

द्वाराध्यक्ष इव द्वारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः ।
धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तं इवारयः ।। १४.३६ ।।

न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः ।
चित्तं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति ।। १४.३७ ।।

शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा ।
रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा ।। १४.३८ ।।

अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिर्नाभिरक्षति ।
निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरन्निव ।। १४.३९ ।।

अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थेभ्यश्च पराङ्मुखाः ।
यद्भये सति नोद्विग्नाः स्मृतिनाशोऽत्र कारणं ।। १४.४० ।।

स्वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः ।
विकीर्णा इव गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ।। १४.४१ ।।

प्रनष्टं अमृतं तस्य यस्य क्विप्रसृता स्मृतिः ।
हस्तस्थं अमृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ।। १४.४२ ।।

आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते ।
यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ।। १४.४३ ।।

प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदं ।
प्रनष्टं अमृतङ्यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ।। १४.४४ ।।

तस्माच्चरन्चरोऽस्मीति स्थितोऽस्मिति च धिष्ठितः ।
एवमादिषु कालेषु स्मृतिं आधातुं अर्हसि ।। १४.४५ ।।

यगानुल्ॐअं विजनं विशब्दं शय्यासनं स्ॐय तथा भजस्व ।
कायस्य कृत्वा हि विवेकं आदौ सुखोऽधिगन्तुं मनसो विवेकः ।। १४.४६ ।।

अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तं ।
स क्षण्यते ह्यपर्तिलब्धमार्गश्चरन्निवोर्यां बहुकण्टकायां ।। १४.४७ ।।

अदृष्टतत्त्वेन परीक्षकेण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे ।
चित्तं निषेद्धुं न सुखेन श्क्यं कृश्टादको गौरिव सस्यमध्यात् ।। १४.४८ ।।

अनीर्यमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिं आगच्छति चित्रभानुः ।
अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिं उपैति चेतः ।। १४.४९ ।।

क्व चिद्भुक्त्वा यत्तद्वसनं अपि यत्तत्परिहितो
वसन्नात्मारामः क्व चन विजने योऽभिरमते ।
कृतार्थः सज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः
परेषां संसर्गं परिहरति यः कण्टकं इव ।। १४.५० ।।

यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्यग्रहृदये
विविक्ते निर्द्वन्दो विहरति कृती शान्तहृदयः ।
ततः पीत्वा प्रज्ञारसं अमृतवत्तृप्तहृदयो
विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ।। १४.५१ ।।

वसञ्शुण्यागारे यदि सततं एकोऽभिरमते
यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव ।
चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं
ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखं ।। १४.५२ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्य आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः ।

पञ्चदशः सर्गः

सर्ग १५

यत्र तत्र विविक्ते तु बद्ध्वा पर्यङ्कं उत्तमं ।
ऋजुं कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः ।। १५.१ ।।

नासाग्रे वा ललाटे वा भ्रुवोरन्तर एव वा ।
कुर्वीथाश्चपलं चित्तं आलम्बनपरायणं ।। १५.२ ।।

सचेत्कामवितर्कस्त्वां धर्षयेन्मानसो ज्वरः ।
क्षेप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ।। १५.३ ।।

यद्यपि प्रतिसंख्यानात्कामानुत्सृष्टवानसि ।
तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षेण ताञ्जहि ।। १५.४ ।।

तिष्ठत्यनुशयस्तेषां छन्नोऽग्निरिव भस्मना ।
स ते भावनया स्ॐय प्रशाम्योऽग्निरिवाम्बुना ।। १५.५ ।।

ते हि तस्मात्प्रवर्तन्ते भूयो बीजादिवाङ्कुराः ।
तस्य नाशेन ते न स्युर्बीजनाशादिवाङ्कुराः ।। १५.६ ।।

अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनां ।
तस्मात्तान्मूलतश्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव ।। १५.७ ।।

अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः ।
बहुसाधारणाः कामा बर्ह्या ह्याशिविषा इव ।। १५.८ ।।

ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणा न शान्तये ।
भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये ।। १५.९ ।।

तृप्तिं वित्तप्रकर्षेण स्वर्गावाप्त्या कृतार्थतां ।
कामेभ्यश्च सुखोत्पत्तिं यः पश्यति स नश्यति ।। १५.१० ।।

चलानपरिनिष्पन्नानसाराननवस्थितान् ।
परिकल्पसुखान्कामान्न तान्स्मर्तुं इहार्हसि ।। १५.११ ।।

व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद्यदि ते मनः ।
प्रसाद्यं तद्विपक्षेन मणिनेवाकुलं जलं ।। १५.१२ ।।

प्रतिपक्षस्तयोर्ज्ञेयो मैत्री कारुण्यं एव च ।
विरोधो हि तयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव ।। १५.१३ ।।

निवृत्तं यस्य दुःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते ।
हन्ति पांसुभिरात्मानां स स्नात इव वारणः ।। १५.१४ ।।

दुःखितेभ्यो हि मर्त्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः ।
आर्यः को दुःखं अपरं सघृणो धातुं अर्हति ।। १५.१५ ।।

दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा ।
सद्यस्तु दह्यते तावत्स्वं मनो दुष्टचेतसः ।। १५.१६ ।।

तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मैत्रीं कारुण्यं एव च ।
न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुं अर्हसि ।। १५.१७ ।।

यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः ।
अभ्यासात्तेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः ।। १५.१८ ।।

तस्मादस्कुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुं अर्हसि ।
यत्ते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ।। १५.१९ ।।

संवर्धन्ते ह्यकुशला वितर्काः संभृता हृर्दि ।
अनर्थजनकास्तुल्यं आत्मनश्च परस्य च ।। १५.२० ।।

श्रेयसो विघ्नकरणाद्भवन्त्यात्मविपत्तये ।
पात्रीभावोपघातात्तु परभक्तिविपत्तये ।। १५.२१ ।।

मनःकर्मस्वविक्षेपं अपि चाभ्यस्तुं अर्हसि ।
न त्वेवाकुशलं स्ॐय वितर्कयितुं अर्हसि ।। १५.२२ ।।

या त्रिकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते ।
न च तं गुणं आप्नोति बन्धनाय च कल्पते ।। १५.२३ ।।

सत्त्वानां उपघाताय परिक्लेषाय चात्मनः ।
मोहं व्रजति कालुष्यं नरकाय च वर्तते ।। १५.२४ ।।

तद्वितर्कैरकुशलैर्नात्मानं हन्तुं अर्हसि ।
सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धतो गां खनन्निव ।। १५.२५ ।।

अनभिज्ञो यथा जातं दहेदगुरु काष्ठवत् ।
अन्यायेन मनुष्यत्वं उपहन्यादिदं तथा ।। १५.२६ ।।

त्यक्त्वा रत्नं यथा लोष्टं रत्नद्वीपाच्च संहरेत् ।
त्यक्त्वा नैःश्रेयसं धर्मं चिन्तयेदशुभं तथा ।। १५.२७ ।।

हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुञ्जीत नौषधं ।
मनुष्यतं तथा प्राप्य पापं सेवेत नो शुभं ।। १५.२८ ।।

तद्बुद्ध्वा प्रतिकषेण वितर्कं क्षेप्तुं अर्हसि ।
सूक्ष्मेण परिकीलेन किलं दार्वन्तरादिव ।। १५.२९ ।।

वृध्ह्यवृद्ध्योरथ भवेच्चिन्ता ज्ञातिजनं प्रति ।
स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस्तन्निवृत्तये ।। १५.३० ।।

संसारे कृष्यमाणानां सत्त्वानां स्वेन कर्मणा ।
को जनः स्वजनः को वा मोहात्सक्तो जने जनः ।। १५.३१ ।।

अतीतेऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनस्तव ।
अप्राप्ते चाध्वनि जनः स्वजनस्ते भविष्य्ति ।। १५.३२ ।।

विहगाना यथा सायं तत्र तत्र समागमः ।
जातौ जातौ तथा श्लेषो जनस्य स्वजनस्य च ।। १५.३३ ।।

परिश्रयं अभुविधं संश्रयन्ति यथाध्वगाः ।
प्रातियान्ति पुनस्त्यक्त्वा तद्वज्ज्ञातिसमागमः ।। १५.३४ ।।

लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन्न कश्चित्कस्य चित्प्रियः ।
कार्यकारञसंबद्धं बालुकामुष्टिवज्जगत् ।। १५.३५ ।।

बिभर्ति हि सुतं माता धरयिष्यति मां इति ।
मातरं भजते पुतृओ गर्भेणाधत्त मां इति ।। १५.३६ ।।

अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा ।
तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ।। १५.३७ ।।

अहितो दृष्यते ज्ञातिरज्ञातिर्हितः ।
स्नेहं कार्यान्तराल्लोकश्छिनत्ति च करोति च ।। १५.३८ ।।

स्वयं एव यथालिक्य रज्येच्चित्रकरः स्त्रियं ।
तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं संगमेति जने जनः ।। १५.३९ ।।

योऽभवद्बान्धवजनः परलोके प्रियस्तव ।
स ते कं अर्थं कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कं ।। १५.४० ।।

तस्माज्ज्ञात्वितर्केण मनो नावेष्टुं अर्हसि ।
व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च ।। १५.४१ ।।

असौ क्षेमो जनपदः सुभिक्षोऽसावसौ शिवः ।
इत्येवं अथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन ।। १५.४२ ।।

प्रहेयः स त्वया स्ॐय नाधिवास्यः कथं चन ।
विदित्वा सर्वं आदीप्तं तैस्तैर्दोषाग्निभिर्जगत् ।। १५.४३ ।।

ऋतुचक्रनिवर्ताच्च क्षुत्पिपासाक्लमादपि ।
सर्वत्र नियतं दुःखं न क्व चिद्विद्यते शिवं ।। १५.४४ ।।

क्व चिच्छितं क्व चिद्धर्मः क्व चिद्रोगो भयं क्व चित् ।
बाधतेऽभ्यधिकं लोके तस्मादशरणं जगत् ।। १५.४५ ।।

जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य महद्भयं ।
नास्ति देशः स यत्रास्य तद्भयं नोपपद्यते ।। १५.४६ ।।

यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तत्रानुगच्छति ।
नास्ति का चिद्गतिर्लोके गतो यत्र न बाधय्ते ।। १५.४७ ।।

रमणीयोऽपि देशः सन्दुभिक्षः क्षेम एव च ।
कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेशैर्विधयते ।। १५.४८ ।।

लोकस्याभ्याहत्स्यास्य दुःखैः शरीरमानसैः ।
क्षेमः कश्चिन्न देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ।। १५.४९ ।।

दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा ।
छन्दरागं अतः स्ॐय लिकचित्रेषु मा कृथाः ।। १५.५० ।।

यदा तस्मान्निवृत्तस्ते छन्दरागो भविष्यति ।
जीवलोकं तदा सर्वं आदीप्तं इव मंस्यसे ।। १५.५१ ।।

अथस्कश्चिद्वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः ।
यत्नेन स विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ।। १५.५२ ।।

मुहूर्तं अपि विश्रम्भः कार्यो न खलु जीविते ।
निलीन इव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः ।। १५.५३ ।।

बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुं अर्हति ।
मृत्युः सर्वास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ।। १५.५४ ।।

क्षेत्रभूतं अनर्थानां शरीरं परिकर्षतः ।
स्वास्थ्याशा जिविताश वा न दृष्टार्थस्य जायते ।। १५.५५ ।।

निवृतः को भवेत्कायं महाभूताश्रयं वहन् ।
परस्परविरुद्धानां अहिनां इव भाजनं ।। १५.५६ ।।

प्रश्वसित्ययं अन्वक्ष यदुच्छ्वसिति मानवः ।
अवगच्छ तदाश्चर्यं अविश्वास्यं हि जीवितं ।। १५.५७ ।।

इदं आश्चर्यं अपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते ।
स्वपित्युत्थाय वा भूयो बह्वमित्रा हि देहिनः ।। १५.५८ ।।

गर्भात्प्रभृति यो लोकं जिघांसुरनुगच्छति ।
कस्तस्मिन्विश्वसेन्मृत्यावुद्यतासावराविव ।। १५.५९ ।।

प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान्बलवानपि ।
न जयत्यन्तकं कश्चिन्नाजयन्नापि जेष्यति ।। १५.६० ।।

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा ।
प्राप्तो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ।। १५.६१ ।।

तस्मान्नायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुं अर्हसि ।
नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्यं न प्रतीक्षते ।। १५.६२ ।।

निःसारं पश्यतो लोकं तोयबुद्बुददुर्बलं ।
कस्यामरवितर्को हि स्यादनुन्मत्तचेतसः ।। १५.६३ ।।

तस्मादेषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः ।
आनापानस्मृतिं स्ॐय विषयीकर्तुं अर्हसि ।। १५.६४ ।।

इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुं अर्हसि ।
प्रतिपक्षान्वितर्काणां गदानां अगदानिव ।। १५.६५ ।।

सुवर्णहेतोरपि पांसुधावको विहाय पांसून्बृहतो यथादितः ।
जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये विशोध्य हेमावयवान्नियच्छति ।। १५.६६ ।।

विमोक्षहेतोरपि युक्तमानसो विहाय दोषा बृहतस्तथादितः ।
जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये विशोध्य धर्मावयान्नियच्छति ।। १५.६७ ।।

क्रएणाद्भिः शुद्धं कनकं इह पांसुव्यवहितं
यथाग्नौ कर्मारः पचति भृषं आवर्तयति च ।
तथा योगाचारो निपुञं इह दोषव्यवहितं
विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति मनः संक्षिपति च ।। १५.६८ ।।

यथा च स्वच्छन्दादुपनयति कर्माश्रयसुखं
सुवर्णं कर्मारो बहुंविधं अलङ्कारविधिषु ।
मनःशुद्धो भिक्षुर्वशगतं अभिज्ञास्वपि तथा
यथेच्छं यत्रेच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ।। १५.६९ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः ।

षोडशः सर्गः

सर्ग १६

एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किं चित्समुपोह्य किं चित् ।
ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ।। १६.१ ।।

ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधं ।
अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घं दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ।। १६.२ ।।

अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यास्रवसंक्षयाय ।
ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक्चत्वारि सत्यानि पदान्यवैति ।। १६.३ ।।

बाधात्मकं दुःखं इदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयं ।
दुःखक्षयो निःसरणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ।। १६.४ ।।

इत्यार्यसर्यान्यवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक्प्रतिविध्य चैव ।
सर्वास्रवान्भावनयाभिभूय न जायते शान्तिं अवाप्य भूयः ।। १६.५ ।।

अबोधतो ह्यप्रतिवेधतश्च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य ।
भावद्भवं याति न शान्तिं एति संसारदोलां अधिरुह्य लोकः ।। १६.६ ।।

तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखं अवैहि जन्म ।
सर्वौषधीनां इव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रं इदं हि जन्म ।। १६.७ ।।

यज्जन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नैकविधस्य जन्म ।
यः संभवश्चास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योष्च रोगस्य च संभवः सः ।। १६.८ ।।

सद्वाप्यसद्वा विषमिष्रं अन्नं यथा विनाशाय न धारणाय ।
लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुकःआय जन्म ।। १६.९ ।।

जरादयो नैकविधा परजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्यनर्थाः ।
प्रवात्सु घोएष्वपि मारुतेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्चलन्ति ।। १६.१० ।।

आकासयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः ।
आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनि ।। १६.११ ।।

अपां द्रवत्वं कठिनत्वं उर्व्या वायोश्चलत्वं ध्रुवं औष्ण्यं अग्नेः ।
यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ।। १६.१२ ।।

काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुत्तर्षवर्षोष्णहिमादि चैव ।
रुपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखं ।। १६.१३ ।।

प्रत्यक्षं आलोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतं अपीति विद्धि ।
यथा च तद्दुःखं इदं च दुःखं दुःखं तथानागतं अप्यवेहि ।। १६.१४ ।।

बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतोऽपि भव्योऽपि तथानुमेयः ।
प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योऽपि तथोष्ण एव ।। १६.१५ ।।

तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृत्ति उदारवृत्त ।
तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद्भवेद्वा ।। १६.१६ ।।

प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तं ।
नैवेष्वरो न प्रकृतिर्न कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ।। १६.१७ ।।

ज्ञातव्यं एतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः ।
यस्मान्म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्त्मस्कः ।। १६.१८ ।।

इच्छाविषेशे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः ।
यस्मादतस्तर्षवशत्तथैव जन्म प्रजानां इति वेदितव्यं ।। १६.१९ ।।

सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव ।
अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि ।। १६.२० ।।

क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणां उत्पद्यते चेह यथा विशेषः ।
तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ।। १६.२१ ।।

दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः ।
मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ।। १६.२२ ।।

फलं हि यादृक्समवैति साक्षात्तदागमाद्बीजं अवैत्यतीतं ।
अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलं अभ्युपैति ।। १६.२३ ।।

दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः ।
दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ।। १६.२४ ।।

तज्जन्मनो नैकविधस्य स्ॐय तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य ।
तांश्छिन्धि दुःखाद्यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाद्धि ।। १६.२५ ।।

दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तनं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मं ।
तृष्णाविरागं लयनं निर्दोहं सनातनं त्राणं अहार्यं आर्यं ।। १६.२६ ।।

यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः ।
नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकं अच्युतं तत् ।। १६.२७ ।।

दीपो यथा निर्वृतिं अभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नानतरिक्षं ।
दिशं न कां चिद्विदिषं न कां चित्स्नेहक्षयात्केवलं एति शान्तिं ।। १६.२८ ।।

एवं कृती निर्वृतिं अभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षं ।
दिशं न कां चिद्विदिशं न कां चित्क्लेशक्षयात्केवलं एति सान्तिं ।। १६.२९ ।।

अस्याभ्युपायोऽधिन्गमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमद्विकल्पः ।
स भावनीयो विधिवद्बुधेन शीले शुचौ त्रिपमुखे स्थितेन ।। १६.३० ।।

वाक्कर्म सम्यक्सहकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः ।
इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ।। १६.३१ ।।

सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरार्या सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च ।
इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ।। १६.३२ ।।

न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक्स्मृतिः सम्यगथो समाधिः ।
इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ।। १६.३३ ।।

क्लेशाङ्कुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान्काल इवावृत्तः ।
शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ।। १६.३४ ।।

क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवाद्रिर्महओत्नदीनां ।
स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजङ्गा इव मन्त्रबद्धाः ।। १६.३५ ।।

प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरद्रुमान्प्रावृषि निम्नगेव ।
दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ।। १६.३६ ।।

त्रिस्कन्धं एतं प्रविगाह्य मार्गं प्रस्पष्टं अष्टाङ्गं अहार्यं आर्यं ।
दुःखस्य हेतून्प्रजहाति दोषान्प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ।। १६.३७ ।।

अस्योपचारे धृतिरार्जवं च ह्रीरप्रमादः प्रविविक्तता च ।
अल्पेच्छता तुष्टिरसंगता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च ।। १६.३८ ।।

याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निर्दोधं ।
आर्येण मार्गेण स सान्तिं एति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः ।। १६.३९ ।।

यो व्याधितो व्याधिं अवैति सम्यग्व्याधेर्निदानं च तदौषधं च ।
आरोग्यं आप्नोति हि सोऽचिरेण मित्रैरभिज्ञैरुपचर्यमाणः ।। १६.४० ।।

तद्व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञां ।
आरोग्यसंज्ञां च निर्दोहसत्ये भैषज्यसंज्ञां अपि मार्गसत्ये ।। १६.४१ ।।

तस्मात्प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवर्तकानप्यवगच्छ दोषान् ।
निवृत्तिं आगच्छ च तन्निरोधं निवर्तकं चाप्यवगच्छ मार्गं ।। १६.४२ ।।

शिरस्यथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचार्या ।
दग्धं जगत्सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदह्यते संप्रति धक्ष्यते च ।। १६.४३ ।।

यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनं अस्य सम्यक् ।
सम्यक्च निर्वेदं उपैति पश्यान्नन्दीक्षयाच्च क्षयं एति रागः ।। १६.४४ ।।

तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः ।
सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयं अस्ति ।। १६.४५ ।।

यथास्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुं एवास्तगमं च तस्य ।
विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक्क्षयं आस्रवाणां ।। १६.४६ ।।

तस्मात्परं स्ॐय विधाय वीर्यं शीघ्रं घटस्वास्रवसंक्षयाय ।
दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धातून्विशेषेण परीक्षमाणाः ।। १६.४७ ।।

धातून्हि षड्भूसलिलानलादीन्सामान्यतः स्वेन च लक्षणेन ।
अवैति यो नान्यं अवैति तेभ्यः सोऽत्यन्तिकं मोक्षं अवैति तेभ्यः ।। १६.४८ ।।

क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालोऽभ्युपायश्च परीक्षितव्यः ।
योगोऽप्यकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनर्थाय न तद्गुणाय ।। १६.४९ ।।

अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्तुयात्क्षीरं अकालदोही ।
कालेऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद्यदि गां दुहीत ।। १६.५० ।।

आर्द्राच्च काष्ठा ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वह्निं ऋच्छेत् ।
काष्ठाच्च शुष्कादपि पात्गनेन नैवाग्निं आप्नोत्यनुपाअपूर्वं ।। १६.५१ ।।

तद्देशकालौ विधिवत्परीक्ष्य योगस्य मात्रां अपि चाभ्युपायं ।
बलाबले चात्मनि संप्रधार्य कार्याः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ।। १६.५२ ।।

प्रग्राहकं यत्तु निमित्तं उक्तं उद्दन्यमाने हृदि तन्न सेव्यं ।
एवं हि चित्तं प्रशमं न याति [न वह्रि] ना वह्निरिवेर्यमाणः ।। १६.५३ ।।

शमाय यत्स्यान्नियतं निमित्तं जातोद्धवे चेतसि तस्य कालः ।
एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छेत्प्रदीप्यमानोऽग्निरिवोदकेन ।। १६.५४ ।।

शमावहं यन्नियतं निमित्तं सेव्यं न तच्चेतसि लीयमाने ।
एवं हि भूयो लयमेति चित्तं अनीर्यमाणोऽग्निरिवाल्पसारः ।। १६.५५ ।।

प्रग्राहकं यन्नियतं निमित्तं लयं गते चेतसि तस्य कालः ।
क्रियासमर्थं हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ।। १६.५६ ।।

औपेक्षिकं नापि निमित्तं इष्टं लयं गते चेतसि सोद्धवे वा ।
एवं हि तीव्रं जनयेदनर्थं उपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ।। १६.५७ ।।

यत्स्यादुपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः ।
एवं हि कृत्याय भवेत्प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः ।। १६.५८ ।।

रागोद्धव्याकुलितेऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः ।
रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि सेन्हं कफक्षोभ इवोपयुज्य ।। १६.५९ ।।

रागोद्धते चेतसि धैर्यं एत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमित्तं ।
रागात्मको ह्येवं उपैति शर्म कफात्मको रूक्षं इवोपयुज्य ।। १६.६० ।।

व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तं ।
द्वेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्शीत इवोपचारः ।। १६.६१ ।।

व्यापाददोषक्षुभिते तु चित्ते सेव्या अवपक्षोपनयेन मैत्री ।
द्वेषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचराः ।। १६.६२ ।।

मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा चैव भवत्ययोगः ।
ताभ्यां हि संमोहं उपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षं इवोपनीय ।। १६.६३ ।।

मोहात्मैकायां मन्सः प्रवृत्तौ सेव्यस्त्विदं प्रत्ययताविहारः ।
मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः ।। १६.६४ ।।

उल्कामुखस्तं हि यथा सुवर्णं सुवर्णकारो धमतीह काले ।
काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ।। १६.६५ ।।

दहेत्सुवर्णं हि धमन्नकाले जले क्षिपन्संशमयेदकाले ।
न चापि सम्यक्परिपाकं एनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ।। १६.६६ ।।

संप्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य ।
सम्यङ्निमित्तं मनसा त्ववेक्ष्यं नाशो हि यत्नोऽप्यनुपायपूर्वः ।। १६.६७ ।।

इत्येवं अन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे ।
भूयश्च तत्तच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विधीनुवाच ।। १६.६८ ।।

यथा भिषक्पित्तकफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः ।
शमाय तस्यैव विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैर्व बुद्धः ।। १६.६९ ।।

एकेन कल्पेन सचेन्न हन्यात्स्वभ्यस्तभावादशुभान्वितर्कान् ।
ततो द्वितीयं क्रमं आरभेत न त्वेव हेयो गुणवान्प्रयोगः ।। १६.७० ।।

अनादिकालोपचितात्मकत्वाद्बलीयसः क्लेशगणस्य चैव ।
सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छेत्तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः ।। १६.७१ ।।

अञ्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण ।
तद्वद्तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन्निमित्तान्तरसेवनेन ।। १६.७२ ।।

तथाप्यथाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशुभो वितर्कः ।
हेयः स तद्दोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवाध्वगेन ।। १६.७३ ।।

यथा क्षुधार्तोऽपि विषेण पृक्तं जिजीविषुर्नेच्छति भोक्तुं अन्नं ।
तथैव दोषावहं इत्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तं ।। १६.७४ ।।

न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः ।
गुणं गुणे पश्यति यश्च यन्त्र स वार्यमाणोऽपि ततः प्रयाति ।। १६.७५ ।।

व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता महःप्रचारैरशुभैः प्रवृत्तैः ।
कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः ।। १६.७६ ।।

निर्धूयमानास्त्वथ लेशतोऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितर्काः ।
कार्यान्तरैरध्ययनक्रियाद्यैः सेव्यो विधिर्विस्मरणाय तेषां ।। १६.७७ ।।

स्वप्तव्यं अप्येव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः ।
न त्वेव संचिन्त्यं असन्निमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेदनर्थः ।। १६.७८ ।।

यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्योऽपि न दातुं इच्छेत् ।
प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ।। १६.७९ ।।

एवंप्रकारैरपि यद्युपायैर्निवार्यमाणा न पराञ्मुखाः स्युः ।
ततो यथास्थूलनिबर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः ।। १६.८० ।।

द्रुतप्रयाणप्रभृतींश्च तीक्ष्णात्कामप्रयोगात्परिखिद्यमानः ।
यथा नरः संश्रयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्वपि वरितव्यं ।। १६.८१ ।।

ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपऽम्येयुरसद्वितर्काः ।
मुहूर्तं अप्यप्रतिवध्यमाना गृहे भुजङ्गा इव नाधिवास्याः ।। १६.८२ ।।

दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वग्रं उत्पीड्य च जिह्वयापि ।
चित्तेन चित्तं प्ररिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु तेऽनुवृत्ताः ।। १६.८३ ।।

किं अत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् ।
आक्षिप्यमाणो हृदि तन्निमित्तैर्न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः ।। १६.८४ ।।

तदार्यसत्याधिगमाय पूर्वं विशोधयानेन नयेन मार्गं ।
यात्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थं राजेव्य्लक्ष्मीं अजितां जिगीषन् ।। १६.८५ ।।

एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि ।
कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्गं ।। १६.८६ ।।

कौण्डिन्यननदकृमिलानिरुद्धास्तिप्योपसेनौ विमलोऽथ राधः ।
बाष्पोत्तरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिनिन्दवत्साः ।। १६.८७ ।।

भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्त्सुजातवत्साः ।
संग्रामजिद्भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणश्च शोणश्च स कोटिकर्णः ।। १६.८८ ।।

क्षेमाजितो नन्दकनन्दमाता वुपालिवागीशयशॉयशोदाः ।
महाह्वयो वल्कलिराष्ट्रपालौ सुदर्शानस्वागतमेघिकाश्च ।। १६.८९ ।।

स कप्फिनः काश्यप औरुविल्वो महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः ।
पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोनापरान्तश्च स पूर्ण एव ।। १६.९० ।।

शारद्वतीपुत्रसुबाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः ।
सशैवलौ रेवतकौष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश्च गवां पतिश्च ।। १६.९१ ।।

यं विक्रमं योगविधावकुर्वंस्तं एव शीघ्रं विधिवत्कुरुष्व ।
ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्तं सुखावृतैस्त्वं निवतं नियतं यशश्च ।। १६.९२ ।।

द्रव्यं यथा स्यात्कटुकं रसेन तच्चोपयुक्तं मधुरं विपाके ।
तथैव वीर्यं कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिद्ध्यै मधुरो विपाकः ।। १६.९३ ।।

वीर्यं परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्यादृते का चन नास्ति सिद्धिः ।
उदेति वीर्यादिह सर्वसंपन्निर्वीर्यता चेत्सकलश्च पाप्मा ।। १६.९४ ।।

अलब्धस्यालाभो नियतं उपलब्धस्य विगमस्
तथैवात्मावज्ञा कृपञं अधिकेभ्यः परिभवः ।
तमो निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो
नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ।। १६.९५ ।।

नयं श्रुत्वा शक्तो यदयं अभिवृद्धिं न लभते
परं धर्मं ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते ।
गृहं त्यक्त्वा मुक्तौ यदयं उपशान्तिं न लभते
निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्यात्र न रिपुः ।। १६.९६ ।।

अनिक्षिप्तोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते
प्रसक्तं व्यामथ्नन्ज्वलनं अरणिभ्यां जनयति ।
प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवं उपलभन्ते श्रमफलं
द्रुतं नित्यं यान्तो गिरिं अपि हि भिन्दन्ति सरितः ।। १६.९७ ।।

कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैरश्नोति सस्यशारियं
यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रत्नश्रिया क्रीडति ।
शत्रूणां अवधूय वीर्यं इषुभिर्भुङ्क्ते नरेन्द्रश्रियं
तद्वीर्यं कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्द्धयः ।। १६.९८ ।।

Sऔन्दरननदे महाकाव्य आर्यसत्यव्याख्यानो नाम षोडशः सर्गः ।

सप्तदशः सर्गः

सर्ग १७

अथैवं आदेसिततत्त्वमार्गो नन्दस्तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः ।
सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम ।। १७.१ ।।

तत्रावकाशं मृदुनीलशष्पं ददर्श सान्तं तरुषण्डवन्तं ।
निःशब्दया निम्नगयोपगूढं वैडूर्यनीलोदकया वहन्त्या ।। १७.२ ।।

स पादयोस्तत्र विधाय शौचं शुचौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले ।
मोक्षाय बद्ध्वा व्यवसायकषां पर्यङ्कं अङ्कावहितं बबन्ध ।। १७.३ ।।

ऋजुं समग्रं प्रणिधाय कायं कावे स्मृतिं चाभिमुखीं विधाय ।
सर्वेन्द्रियाण्यात्मनि संनिधाय स तत्र योगं प्र्यतः प्रपेदे ।। १७.४ ।।

ततः स तत्त्वं निखिलं चिकीषुर्मोक्षानुकूलांश्च विधींश्चिकीर्षन् ।
ज्ञानेन लोक्येन शमेन चैव चचार चेतःपरिकर्मभूमौ ।। १७.५ ।।

संधाय धैर्यं प्रणिधाय वीर्यं व्यपोह्य सक्तिं परिगृह्य शक्तिं ।
प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततोऽभूद्विषयेष्वनास्थः ।। १७.६ ।।

आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा ।
पर्याकुलं तस्य मनश्चकार प्रावृट्सु विद्युजलं आगतेव ।। १७.७ ।।

स पर्यवस्थानं अवेत्य सद्यश्चिक्षेप तां धर्मविघात्गकर्त्रीं ।
प्रियां अपि क्रोधपारितचेता नारीं इवोद्वृत्तगुणां मनस्वी ।। १७.८ ।।

आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः ।
व्याधिप्रणाशाय निविष्टबुद्धेरुपद्रवो घोर इवाजगाम ।। १७.९ ।।

स तद्विघाताय निमित्तं अन्यद्योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे ।
आर्तायनं स्क्षीणबलो बल्स्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव ।। १७.१० ।।

पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संगृह्य रिपून्विघृह्य ।
राजा यथाप्नोति हि गां अपूर्वां नीतिर्मुकुक्षोरपि सैव योगे ।। १७.११ ।।

विमोक्षकामस्य हि योगिनोऽपि मनः पुरं ज्णानविधिश्च दण्डः ।
गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्तिर्यतते यदर्थं ।। १७.१२ ।।

स दुःखजालान्महतो मुकुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षुः ।
पन्थानं आर्यं परमं दिदृक्षुः शमं ययौ किं चिदुपात्तचक्षुः ।। १७.१३ ।।

यः स्यान्निकेतस्तमसोऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्त्वं स भवेत्प्रमत्तः ।
यस्मात्तु मोक्षाय स पात्रभूतस्तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार ।। १७.१४ ।।

संभारतः प्रत्ययतः स्वभावादास्वादतो दोषविशेषतश्च ।
अथात्मवान्निःसरणात्मतश्च धर्मेषु चक्रे विधिवत्परीक्षां ।। १७.१५ ।।

स रूपिणं कृत्स्नं अरूपिणं च सारं दिदृक्षुर्विचिकाय कायं ।
अथाशुचिं दुःखं अनित्यं अस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायं ।। १७.१६ ।।

अनित्यतस्तत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि ।
मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशद्रुमं संचलयां चकार ।। १७.१७ ।।

यस्मादभूत्वा भवतीह सर्वं भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यं ।
सहेकुतं च क्षयिहेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत् ।। १७.१८ ।।

यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः ।
दुःखप्रतीकारविधौ सुखाख्ये ततो भवं दुःखं इति व्यपश्यत् ।। १७.१९ ।।

यतश्च संस्करागतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा ।
सामग्र्यथः संभवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकं इमं ददर्श ।। १७.२० ।।

यस्मान्निरीहं जगदस्वतन्त्रं नैश्वर्यं एकः कुरुते क्रियासु ।
तत्तत्प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकं ।। १७.२१ ।।

ततः स वातं व्यजनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मथनादिवाग्निं ।
अन्तःक्षितिस्थं खननादिवाम्भो लोकत्तरं वर्तिम दुरापं आप ।। १७.२२ ।।

सज्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः ।
क्लेशारिभिश्चित्तरणाजिरस्थैः सार्धं युयुस्त्सुर्विजयाय तस्थौ ।। १७.२३ ।।

ततः स बोध्यङ्गशितात्तशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः ।
मार्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचुमूं जगाहे ।। १७.२४ ।।

स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून्विपर्यासमयान्क्षणेन ।
दुःखस्य हेतूंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर्ददार ।। १७.२५ ।।

आर्यैर्बलैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज ।
मिथ्याञ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दुधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ ।। १७.२६ ।।

अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकथं कथः सन् ।
विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वां फलभूमिं आप ।। १७.२७ ।।

स दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशैकदेशस्य च विप्रयोगात् ।
प्रत्यात्मिकाच्चापि विशेषलाभात्प्रत्यक्षतो ज्ञानिसुखस्य चैव ।। १७.२८ ।।

दार्ढ्यात्प्रसादस्य धृतेः स्थिरत्वात्सत्येष्वसंमूढतया चतुर्षु ।
शीलस्य चाच्छिद्रतयोत्तमस्य निःसंशयो धर्मविधौ बभूव ।। १७.२९ ।।

कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतं अवेक्षमाणः ।
ज्ञानाश्रयां प्रीतिं उपाजगाम भूयः प्रसादं च गुरावियाय ।। १७.३० ।।

यो हि प्रवृत्तिं नियतां अवैति नैवान्यहेतोरिह नाप्यहेतोः ।
प्रतीत्य तत्तत्समवैति तत्तत्स नैष्ठिकं पश्यति यश्च धर्मं ।
तस्योपदेष्टारं अथार्यवर्यं स प्रेक्षते बुद्धं अवाप्तचक्षुङ् ।। १७.३२ ।।

यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः ।
अनुस्मरन्पश्यति चित्तदृष्ट्या मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ।। १७.३३ ।।

आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्त्वविदार्यतत्त्वः ।
अनुस्मरन्पश्यति कायसाक्षी मैत्र्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः ।। १७.३४ ।।

स नाशकैर्दृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तं आलोक्य पुनर्भवस्य ।
भक्त्वा घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तत्रास न दुर्गतिभ्यः ।। १७.३५ ।।

त्वक्स्नायुमेदोर्दुहिरास्थिमांसकेशादिनामेध्यगणेन पूर्णं ।
ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्याण्वपि नोपलेभे ।। १७.३६ ।।

स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार ।
कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलं आर्यधर्मे ।। १७.३७ ।।

स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणं अल्पशेषं ।
कायस्वभावाधिगतैर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषत्कैः ।। १७.३८ ।।

द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादं अन्तःप्रसवं सपत्नं ।
मैत्रीपृषत्कैर्धृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुर्ज्याविसृतैर्जघान ।। १७.३९ ।।

मूलान्यथ त्रीण्यासुधस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त ।
चमूमुखस्थान्धृतकार्मुकांस्त्रीनरीनिवारिस्त्रिभिरायसाग्रैः ।। १७.४० ।।

स कामधातोः सम्तिक्रमाय पार्ष्णिग्रहांस्तानभिभूय शत्रून् ।
योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाञपुरस्य तस्थौ ।। १७.४१ ।।

कामैर्विकितं मलिनैश्च धर्मैर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च ।
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ।। १७.४२ ।।

कामाग्निधाहेन स विप्रमुक्तो ह्लादं परं ध्यानसुखादवाप ।
सुखं विगाह्याप्स्विव घर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थं चिपुलं दरिद्रः ।। १७.४३ ।।

तत्रापि तद्धर्मगतान्वितर्कान्गुणागुणे च प्रसृतान्विचारान् ।
बुद्ध्वा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ।। १७.४४ ।।

क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः ।
एकाग्रभूतस्य तह्तोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः ।। १७.४५ ।।

खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा संजनयन्ति शब्दाः ।
अध्यात्मं ऐकाग्र्यं उपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितर्काः ।। १७.४६ ।।

अथावितर्कं क्रमशोऽविचारं एकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नं ।
समाधिजं प्रीत्सुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ।। १७.४७ ।।

तद्ध्यानं आगम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिं अलब्धपूर्वां ।
प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवत्तथैव ।। १७.४८ ।।

प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययात्तस्य हि तर दुःखं ।
प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान्प्रीतिक्षये योगं उपारुरोह ।। १७.४९ ।।

प्रीतेद्र्विरागात्सुखं आर्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ संप्रजानन् ।
उपेक्षकः स स्मृतिमान्व्यहार्षीद्ध्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः ।। १७.५० ।।

यस्मात्परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः ।
तस्माद्बभाषे शुभकृत्स्नभूमिं परापरज्ञः परमेति मैत्र्या ।। १७.५१ ।।

ध्यानेऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तं अनिञ्जं एव ।
आभोगतोऽपीञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखं इत्यजस्रं ।। १७.५२ ।।

यत्रेञ्जितं स्पन्दितं अस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितं अस्ति दुःखं ।
यस्मादतस्तत्सुखं इञ्जकत्वात्प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ।। १७.५३ ।।

अथ प्रहाणात्सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वं एव ।
दध्यावुपेक्षामृतिमद्विशुद्धं ध्यानं तथादुःखसुखं चतुर्थं ।। १७.५४ ।।

यस्मात्तु तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि ।
तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे ।। १७.५५ ।।

ध्यानं स निश्रित्य ततश्चतुर्थं अर्हत्त्वलाभाय मतिं चकार ।
संधाय मैत्रं बलवन्तं आर्यं राजेव देशानजितान्जिगीषुः ।। १७.५६ ।।

चिच्छेद कार्त्स्न्येन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन ।
ऊर्ध्वङ्गमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ।। १७.५७ ।।

बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तैव चित्तानुशयान्ममर्द ।
द्वीपानिवोपस्थितविप्रणाशान्कालो ग्रहैः सप्तभिरेव सप्त ।। १७.५८ ।।

अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्तिः कवन्धवाव्यग्निदिवाकराणां ।
दोषेषु तां वृत्तिं इयाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ।। १७.५९ ।।

इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचं एकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलं ।
द्विग्राहं अष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं चुस्तरं उत्ततार ।। १७.६० ।।

अर्हत्त्वं आसाद्य स सत्क्रियार्हो निरुत्सुको निष्प्रणयो निराशः ।
विभीर्विषुग्वीतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे ।। १७.६१ ।।

भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुशिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण ।
प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीं इमां आत्मगतां जगाद ।। १७.६२ ।।

नमोऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणत्मकेन ।
बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ।। १७.६३ ।।

अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः ।
निवर्तितस्तद्वचनाङ्कुषेन दर्पान्वितो नाग इवाङ्कुशेन ।। १७.६४ ।।

तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुर्हृदिस्थं उत्पाट्य हि रागशल्यं ।
अद्यैव तावत्सुमहत्सुखं मे सर्वक्षये किं बत निर्वृतस्य ।। १७.६५ ।।

निर्वाप्य कामाग्निं अहं हि दीप्तं धृत्यम्बुना पावकं अम्बुनेव ।
ह्लादं परं सांप्रतं आगतोऽस्मि शीतं ह्रदं घर्म इवावतीर्णः ।। १७.६६ ।।

न मे प्रियं किं चन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः ।
तयोरभावात्सुखितोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यां इव विप्रमुक्तः ।। १७.६७ ।।

महाभयात्क्षेमं इवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षं ।
महार्णवात्पारं इवाप्लवः सन्भीमान्धकारादिव च प्रकाशं ।। १७.६८ ।।

रोगादिवारोग्यं असह्यरूपादृणादिवानृण्यं अनन्तसंख्यात् ।
द्विषत्सकाशदिव चापयानं दुर्छिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षं ।। १७.६९ ।।

तद्वत्परां शान्तिं उपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य ।
कर्ॐइ बःऊयः पुनरुक्तं अस्मै नमो नमोऽर्हाय तथागताय ।। १७.७० ।।

येनाहं गिरिं उपनीय रुक्मशृङ्गं स्वर्गं च प्लवगवधूनिदर्शनेन ।
कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभिर्निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः ।। १७.७१ ।।

तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्कादुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् ।
शान्तेऽस्मिन्विरजसि विज्वरे विशोके सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ।। १७.७२ ।।

तं वन्दे परं अनुकम्पकं महर्षिं मूर्ध्नाहं प्रकृतिगुणज्ञं आशयज्ञं ।
संबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं त्रातारं पुनरपि चास्मि संनतस्तं ।। १७.७३ ।।

महाकाव्ये Sऔन्दरनन्देऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः ।

अष्टादशः सर्गः

सर्ग १८

अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक्प्राप्त इवाप्तलाभः ।
जित्वा च राजन्य इवार्सैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुं अभ्यगच्छत् ।। १८.१ ।।

द्रष्टुं सुखं ज्ञानसमाप्तिकाले गुरुर्हि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः ।
परिश्रमस्ते सफलो मयीति यतो दिदृक्षास्य मुनौ बभूव ।। १८.२ ।।

यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योत्तमाङ्गेऽर्हति कर्तुमिड्यां ।
आर्यः सरागोऽपि कृतज्ञभावात्प्रक्षीणमानः किमु वीतरागः ।। १८.३ ।।

यस्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततोऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला ।
धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढः ।। १८.४ ।।

काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे ।
वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्पोज्ज्वलश्रीरिव कर्णिकारः ।। १८.५ ।।

अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव ।
संदर्शनार्थं स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयां बभूव ।। १८.६ ।।

या दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मां अतुदत्सुतीक्ष्णः ।
त्वद्वाक्यसंदंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहृतेव शल्यः ।। १८.७ ।।

कथङ्कथाभावगतोऽस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे ।
त्वच्छासनात्सत्पथं आगतोऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ।। १८.८ ।।

यत्पीतं आस्वादवशेन्द्रियेण दर्पेण कन्दर्पविषं मयासीत् ।
तन्मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन ।। १८.९ ।।

क्षयं गतं जन्म निरस्तजन्मन्सद्धर्मचर्यां उषितोऽस्मि सम्यक् ।
कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य कार्यं लोकेषु भूतोऽस्मि न लोकधर्मा ।। १८.१० ।।

मैत्रीस्तनीं व्यञ्जनचारुसास्नां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गां ।
तवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस्तृषेव गां उत्तमवत्सवर्णः ।। १८.११ ।।

यत्पश्यतश्चाधिगमो ममायं तन्मे समासेन मुने निबोध ।
सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतत्स्वं तूपचरां प्रविवक्षुरस्मि ।। १८.१२ ।।

अन्येऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्व विमोक्षाय नयं परस्य ।
मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटान्ते ।। १८.१३ ।।

उर्व्यादिकान्जन्मनि वेद्मि धातून्नात्मानं उर्व्यादिषु तेषु किं चित् ।
यस्मादतस्तेषु न मेऽस्ति सक्तिर्बहिश्च कायेन समा मतिर्मे ।। १८.१४ ।।

स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन्दशार्धान्पश्यामि यस्माच्चपलानसारान् ।
अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद्विमुक्तोऽस्म्यशिवेभ्य एभ्यः ।। १८.१५ ।।

यस्माच्च पश्याम्युदयं व्ययं च सर्वास्ववस्थास्वहं इन्द्रियाणां ।
तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्वपि नास्ति संगः ।। १८.१६ ।।

यतश्च लोकं सम्जन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारं असच्च सर्वं ।
अतो धिया मे मनसा विबद्धं अस्मीति मे नेञ्जितं अस्ति येन ।। १८.१७ ।।

चतुर्विधे नैकविधप्रसंगे यतोऽहं आहारवैधावसक्तः ।
अमूर्छितश्चाग्रथितश्च तत्र त्रिभ्यो विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ।। १८.१८ ।।

अनिश्रितश्चाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टशुतादौ व्यवहारधर्मे ।
यस्मात्समात्मानुगतश्च तत्र तस्माद्विसंयोगगतोऽस्मि मुक्तः ।। १८.१९ ।।

इत्येवं उक्त्वा गुरुबाहुमान्यात्सर्वेण कायेन स गां निपन्नः ।
प्रवेरितो लोहितचन्दनाक्तो हैमो महास्तम्भ इवाभासे ।। १८.२० ।।

ततः प्रमादात्प्रसृतस्य पूर्वं श्रुत्वा धृतिं व्याकरणं च तस्य ।
धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे ।। १८.२१ ।।

उत्तिष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोर्मे पतितोऽसि मूर्ध्ना ।
अभ्यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्मे यथैषा प्रतिपत्तिरेव ।। १८.२२ ।।

अद्यासि सुप्रव्रजितो जितात्मन्नैश्वर्यं अप्यात्मनि येन लब्धं ।
जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य ।। १८.२३ ।।

अद्यासि शौचेन परेण युक्तो वाक्कायचेतांसि शुचीनि यत्ते ।
अतः पुनश्चाप्रयतां अस्ॐयां यत्स्ॐय नो वेक्ष्यसि गर्भशय्यां ।। १८.२४ ।।

अद्यार्थवत्ते श्रुतवच्छ्रुतं तच्छ्रुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्मं ।
कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निर्वीर्य इवात्तशस्त्रः ।। १८.२५ ।।

अहो धृतिस्तेऽविषयात्मकस्य यत्त्वं मतिं मोक्षविधावकार्षीः ।
यास्यामि निष्ठां इति बालिशो हि जन्मक्षयात्त्रासं इहाभ्युपैति ।। १८.२६ ।।

दिष्ट्या दुरापः क्षणसंनिपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः ।
उदेति दुःखेन गतो ह्यधस्तात्कूर्मो युगच्छिद्र इवार्ञवस्थः ।। १८.२७ ।।

निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारं अद्यासि लोके रणशीर्षूरः ।
शूरोऽप्यासूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमित्रैरिव हन्यते यः ।। १८.२८ ।।

निर्वाप्य रागाग्निं उदीर्णं अद्यासि लोके रणशीर्षशूरः ।
दुःखं हि शेते शयनेऽप्युदारे क्लेशाग्निना चेतसि धयमानः ।। १८.२९ ।।

अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वं अद्यासि तृष्नोपरमात्समृद्धः ।
यावत्सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत्समृद्धोऽपि सदा दरिद्रः ।। १८.३० ।।

अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोधनो मे नृपतिः पितेति ।
भ्रष्टस्य धर्मात्पितृभिर्निपातादश्लाघनियो हि कुलापदेशः ।। १८.३१ ।।

दिष्ट्यासि शान्तिं परमां उपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्तसारः ।
सर्वो हि संसारगतो भयार्तो यथैव कान्तारगतस्तथैव ।। १८.३२ ।।

आरण्यकं क्भैक्षचरं विनीतं द्क्रष्यामि नन्दं निभृतं कदेति ।
आसीत्पुरस्तात्त्वयि मे दिदृक्षा तथासि दिष्ट्या मम दर्शनीयः ।। १८.३३ ।।

भवत्यरूपोऽपि हि दर्शनीयः स्वलङ्कृतः श्रेष्ठतमैर्गुणैः स्वैः ।
दोषैः परीतो मलिनीकरैस्तु सुदर्शनीयोऽपि विरूप एव ।। १८.३४ ।।

अद्य प्रकृष्ता तव बुद्धिमत्ता कृत्स्नं यया ते कृतं आत्मकार्यं ।
श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिर्नोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः ।। १८.३५ ।।

उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः ।
प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश्चक्षुर्न तस्यास्ति सचक्षुषोऽपि ।। १८.३६ ।।

दुःखप्रतीकारनिमित्तं आर्तः कृष्यादिभिः खेदं उपैति लोकः ।
अजस्रं आगच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः ।। १८.३७ ।।

दुःखं न मे स्यात्सुखं एव मे स्यादिति प्रवृत्तः स्ततं हि लोकः ।
न वेत्ति तच्चैव तथा यथा स्यात्प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यतावत् ।। १८.३८ ।।

इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय ।
स्तवेषु निन्दासु च निर्व्यपेक्षः कृताञ्जलिर्वाक्यं उवाच नन्दः ।। १८.३९ ।।

अहो विशेषेण विषेषदर्शिंस्त्वयानुकम्पा मयि दर्षितेयं ।
यत्कामपण्के भगवन्निमग्नस्त्रातोऽस्मि संसारभयादकामः ।। १८.४० ।।

भ्रात्रा त्वया श्रेयसि दैशिकेन पित्रा फलस्थेन ततैव मात्रा ।
हतोऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात्परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः ।। १८.४१ ।।

शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञातत्त्वस्य परीक्षकस्य ।
प्रहीणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वं असक्तबुद्धेः ।। १८.४२ ।।

अतो हि तत्त्वं परिगम्य सम्यञ्निर्धूय दोषानधिगम्य शान्तिं ।
स्वं नाश्रयं संप्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्सरसो न देवान् ।। १८.४३ ।।

इदं हि भुक्त्वा सुचि शामिकं सुखं न मे मनः कांषति काम्जं सुखं ।
महार्हं अप्यन्नं अदैवाहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधां इव ।। १८.४४ ।।

अहोऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत्पटान्तरे पश्यति नोत्तमं सुखं ।
सुधीरं अध्यात्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थं ऋच्छति ।। १८.४५ ।।

यथा हि रत्नाकरं एत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणिन्हरेत् ।
अपास्य संबोधिसुखं तहोत्तमं श्रमं व्रजेत्कामसुखोपाब्धये ।। १८.४६ ।।

अहो हि सत्तेष्वतिमैत्रचेतसस्तथागतस्यानुजिघृक्षुता परा ।
अपास्य यद्ध्यानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ।। १८.४७ ।।

मया न शक्यं प्रतिकर्तुं अद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि ।
समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाच्चूर्णितनौरिवोर्मिभिः ।। १८.४८ ।।

ततो मुनिस्तस्य निशम्य हेतुमत्प्रहीणसर्वास्रवसूचकं वचः ।
इदं बभाषे वदतां अनुत्तमो यदर्हति श्रीघन एव भाषितुं ।। १८.४९ ।।

इदं कृतार्थः परमार्थवित्कृती त्वं एव धीमन्नभिधातुं अर्हसि ।
अतीत्य कान्तारं अवाप्तसाधनः सुदैशिकस्येव कृतं महावणिक् ।। १८.५० ।।

अवैति बुद्धं नरदम्यसार्थिं कृती यथार्हन्नुप्शान्तमानसः ।
न दृष्टसत्योऽपि तथावबुध्यते पृथग्जनः किं बत बुद्धिमानपि ।। १८.५१ ।।

रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव चेयं सदृसी कृतज्ञता ।
रजःप्रकर्षेण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ।। १८.५२ ।।

अतोऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षितं नतो हि भक्तश्च नियोगं अर्हसि ।। १८.५३ ।।

अवाप्तकार्योऽसि परां गतिं गतो न तेऽस्ति किं चित्करणीयं अण्वपि ।
अतःपरं स्ॐय चरानुकम्पया विमोक्षयन्कृच्छ्रगतान्परानपि ।। १८.५४ ।।

इहार्थं एवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्तूभयलौकिकीं क्रियां ।
क्रियां अमुत्रैव फलाय मध्यमो विशिष्टधर्मा पुनरप्रवृत्तये ।। १८.५५ ।।

इहोत्तमेभ्योऽपि मतः स तूत्तमो य उत्तमं धर्मं अवाप्य नैष्ठिकं ।
अचिन्तयित्वात्मगतं परिश्रमं शमं परेभ्योऽप्युपदेष्टुं इच्छति ।। १८.५६ ।।

विहाय तस्मादिह कार्यं आत्मनः कुरु स्थिरात्मन्परकार्यं अप्यथो ।
भ्रमत्सु सत्त्वेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतां अयं ।। १८.५७ ।।

ब्रवीतु तावत्पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः ।
अहो बताश्चर्यं इदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथां इति ।। १८.५८ ।।

ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तनानाविषयैर्मनोरथैः ।
वधूर्गृहे सापि तवानुकुर्वती करिष्यते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः ।। १८.५९ ।।

त्वयि परमधृतौ निविष्टतत्त्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा ।
मनसि शमदमात्मैके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य ।। १८.६० ।।

इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तुर्मूर्ध्ना वचश्च चरणौ च समं गृहीत्वा ।
स्वस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः पार्श्वान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ।। १८.६१ ।।

भिक्षर्थं समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन्लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः ।
निर्मोक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान्परान्परिभवन्नात्मानं उत्कर्षयन् ।। १८.६२ ।।

इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भा कृतिः श्रोत्éणां ग्रहणार्थं अन्यमनसां काव्योपचारात्कृता ।
यन्मोक्षात्कृतं अन्यदत्र हि मया तत्काव्यधर्मात्कृतं पातुं तिक्तं इवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ।। १८.६३ ।।

प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मो क्षात्प्रतिहतं काव्यवाजेन तत्त्वं कथितं इह मया मोक्षः परं इति ।
तद्बुद्ध्वा शामिकं यत्तदवहितं इतो ग्राह्यं न ललितं पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतं उपकरं चामीकरं इति ।। १८.६४ ।।

Sऔन्दरनन्दे महाकाव्य आज्ञाव्याकरणो नामाष्टादशः सर्गः ।

आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियं ।।